ΣΧΟΛΗ AΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ / ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ EΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
Θεματική Ενότητα: ΕΛΠ22
Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη. Από την αρχαιότητα ως τον 20ο αιώνα
ΘΕΜΑ 1ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
Στο Ελένης Εγκώμιον ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ωραία Ελένη, που παραδοσιακά είχε θεωρηθεί ως αιτία του Τρωικού Πολέμου, δεν ήταν υπεύθυνη για τις πράξεις της. Στο πλαίσιο αυτής της υπεράσπισης, ο Γοργίας επικαλείται την ικανότητα που έχει ο λόγος να εξαπατά, καθιστώντας έτσι τον αποδέκτη του, που εξαπατάται, αθώο. Το χαρακτηριστικό του λόγου που προβάλλει ο Γοργίας δεν είναι ότι μπορεί να περιγράψει την αλήθεια αλλά το ότι μπορεί να πείσει το ακροατήριο για ότι θέλει, είτε αυτό είναι αληθές είτε όχι. Ο λόγος χειραγωγεί την ψυχή, που εμφανίζεται έτσι παθητική και ευάλωτη. Εκπροσωπώντας μια πολύ διαφορετική αντίληψη, κατά την οποία ο λόγος είναι το εργαλείο που επιτρέπει στην ψυχή να προσανατολίζεται στην αλήθεια, ο Πλάτων θα αντιδιαστείλει στη ρητορική εκπαίδευση που προτείνει ο Γοργίας τη φιλοσοφική, και, στην πολύ γνωστή αλληγορία του Σπηλαίου, θα διακρίνει τον φιλόσοφο από τον κοινό άνθρωπο, που αδυνατεί να αντιληφθεί τη διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και τις ‘διαμεσολαβημένες αναπαραστάσεις’ της. Αυτή η αντιπαράθεση Γοργία και Πλάτωνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο πλαίσιο του σύγχρονου προβληματισμού γύρω από τις χαλκευμένες ειδήσεις (τα ‘fake news’). Με βάση τα κείμενα που προτείνονται [Ελένης Εγκώμιον/ Αλληγορία του Σπηλαίου] να συντάξετε ένα κείμενο στο οποίο:
α. Να εξηγείτε τις διαφορετικές αντιλήψεις για τον λόγο που εκπροσωπούν ο Γοργίας και ο Πλάτων αντιστοίχως.
β. Να συνδέετε τη σχετική διαμάχη με τη σημερινή συζήτηση γύρω από τον ρόλο των ‘μέσων’ στην παραγωγή και διάδοση των χαλκευμένων ειδήσεων (fake news).
γ. Να εξετάζετε την παρουσίαση του Σωκράτη από τον Αριστοφάνη στις Νεφέλες ως μια πρώιμη περίπτωση χαλκευμένων ειδήσεων (fake news), που πιθανώς είχε αντίκτυπο στους κατηγόρους, τους δικαστές καθώς και στην έκβαση της δίκης του Σωκράτη.
Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020
Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου
Η δύναμη του ρητορικού, του φιλοσοφικού λόγου και των fakenews…………………………………..3
Εισαγωγή
Α. Η δύναμη του λόγου
- Οι αντιλήψεις του Γοργία για τον λόγο
- Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τον λόγο
Β. O ρόλος των «μέσων» στην παραγωγή και διάδοση των fakenews
- C. Πως ο Αριστοφάνης επηρέασε τους δικαστές στη δίκη του Σωκράτη
Βιβλιογραφικές αναφορές
Η δύναμη του ρητορικού, του φιλοσοφικού λόγου και των fakenews
Εισαγωγή
«Κάθε κείμενο, λογοτεχνικό, μη λογοτεχνικό, πληροφοριακό, επιστημονικό, δεν είναι μόνο μια γλωσσική μορφή, αλλά είναι μορφή ζωής, τρόπος ύπαρξης, πλαίσιο για κοινωνική δράση, περιβάλλον για μάθηση, χώρος εντός του οποίου παράγεται νόημα. Τα κειμενικά είδη διαμορφώνουν τις σκέψεις μας και τις επικοινωνιακές μας διαδράσεις.» (Bazerman, 1997[1]).
Στην παρούσα εργασία γίνεται προσπάθεια α) να καταγραφούν οι διαφορετικές αντιλήψεις του Γοργία και του Πλάτωνα που σχετίζονται με τον λόγο, β) να γίνει σύνδεση με τον ρόλο που παίζουν τα «μέσα» στην παραγωγή και διάδοση των ψεύτικων ειδήσεων (fakenews) και γ) να δειχθεί πως ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον Σωκράτη στις Νεφέλες, ως περίπτωση χαλκευμένων ειδήσεων και ποιος ο αντίκτυπος στους κατηγόρους, στους δικαστές και στην έκβαση της δίκης του Σωκράτη.
Α. Η δύναμη του λόγου
- Οι αντιλήψεις του Γοργία για το λόγο
Οι ρητορικές ικανότητες των Σοφιστών, που γνώρισαν τη ρητορική τέχνη και την επικοινωνία τους παρείχαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά το λόγο. Οι σοφιστές, όπως ο Γοργίας, ασκούνταν να χρησιμοποιούν τις απλές λέξεις που ήταν διαδεδομένες και με βάση αυτές τις λέξεις μπορούσαν να συγκροτήσουν πειστικά επιχειρήματα[2]. Ο ίδιος ο Γοργίας υποστηρίζει πως οι επιστήμονες και οι πολιτικοί για να επιτύχουν να επιβάλλουν τις θέσεις τους χρησιμοποιούν το λόγο της πειθούς, δηλαδή τη ρητορική τέχνη[3]. Η γλώσσα λοιπόν, η ρητορική πλευρά της για τον Γοργία αποτελεί ουσιώδες όργανο της πολιτικής επικοινωνίας, της πειθούς. Η γλώσσα μπορεί να είναι ουδέτερη, ως προς τους σκοπούς και τις αξίες, απαλλαγμένη από κάθε αλήθεια και γνώση[4]. Ο Γοργίας αναφέρει ότι οι λέξεις είναι το μέσο που αναφερόμαστε όταν επικοινωνούμε, δεν συμπίπτουν με τα πράγματα που πραγματικά υπάρχουν, αλλά οι λέξεις προσλαμβάνουν το μήνυμα που ο συνομιλητής μας αντιλαμβάνεται πραγματικά, το οποίο είναι υποκειμενικό και όχι το πραγματικό. Λόγοι οι οποίοι αναφέρονται στην αποκάλυψη της αλήθειας είναι ρητορικές προτάσεις, οι οποίες καθίστανται ισχυρές ή μη ανάλογα με την ικανότητα του ρήτορα.
Στο Ελένης Εγκώμιον, ο Γοργίας με τη χρήση του ρητορικού λόγου – της πειθούς δεν θα αμφισβητήσει την αλήθεια, όπως ισχυρίζεται, για να μπορέσει να σταματήσει την αμάθεια. Αναφέρει λοιπόν, ότι η θεϊκή καταγωγή της ωραίας Ελένης ευθύνεται για την ομορφιά της, άρα δεν φταίει η Ελένη που προκάλεσε τον έρωτα σε πολλούς άνδρες, σοφούς, δυνατούς, φιλόδοξους, ωραίους, αλλά η ομορφιά της[5]. Ο Γοργίας θα δείξει με τη ρητορική του τέχνη γιατί δεν φταίει η ωραία Ελένη. Αναλύει πως ότι συνέβη μπορεί α) να ήταν θέλημα της θεάς Τύχης, β) να αρπάχτηκε με τη βία, γ) να πείστηκε στα λόγια και τέλος δ) να ερωτεύτηκε από τη θωριά[6].
Ας τα αναλύσουμε ένα προς ένα: α) αν ήταν θέλημα της Θεάς Τύχης από τη φύση του ο άνθρωπος δεν μπορεί να αλλάξει κάτι που αποφασίζει ο ανώτερος, όπως είναι η Θεά Τύχη «θεοῦ γὰρ προθυμίαν ἀνθρωπίνῃ προμηθίᾳ ἀδύνατον κωλύειν» καθώς το ανώτερο καθοδηγεί το κατώτερο. Έτσι η Ελένη καθοδηγούμενη από τη Θεά έπραξε ότι έπραξε, β) εάν με τη βία αρπάχτηκε «βίᾳ ἡρπάσθη καὶ ἀνόμως ἐβιάσθη καὶ ἀδίκως ὑβρίσθη» τότε εκείνη δεν φταίει γιατί κακοποιήθηκε και θα έπρεπε να τη συμπονούμε και να κακολογούμε όποιον άσκησε βία πάνω της γ) εάν πείστηκε στα λόγια κάποιου συνέβη τούτο γιατί όπως ισχυρίζεται ο Γοργίας ο λόγος είναι μεγάλος δυνάστης «λόγος δυνάστης μέγας ἐστίν, ὃς σμικροτάτῳ σώματι καὶ ἀφανεστάτῳ θειότατα ἔργα ἀποτελεῖ· δύναται γὰρ καὶ φόβον παῦσαι καὶ λύπην ἀφελεῖν καὶ χαρὰν ἐνεργάσασθαι καὶ ἔλεον ἐπαυξῆσαι». Άλλωστε η φιλοσοφία όλη του Γοργία έγκειται στη δύναμη που έχει ο λόγος, «τὸν αὐτὸν δὲ λόγον ἔχει ἥ τε τοῦ λόγου δύναμις πρὸς τὴν τῆς ψυχῆς τάξιν ἥ τε τῶν φαρμάκων τάξις πρὸς τὴν τῶν σωμάτων φύσιν» καθώς ο λόγος είναι για την ψυχή όπως τα φάρμακα για το σώμα, τέλος δ) εάν ερωτεύτηκε τότε η ψυχή της πιάστηκε στα δίχτυα του Έρωτα και δεν φταίει η ίδια παρά φταίει ο ίδιος ο Έρωτας ο οποίος είναι Θεός, άρα δεν θα μπορούσε η Ελένη ως θνητή, κατώτερη του Θεού να τον αποφύγει. Με όλα αυτά τα επιχειρήματα ο Γοργίας πλέκει το εγκώμιο της Ελένης με τη ρητορική του δεινότητα και τη σωστή χρήση του λόγου θα δείξει ότι η κατηγορία κατά της Ελένης είναι άδικη, έτσι απαλλάσσεται, είτε γιατί ήταν θεϊκή βούληση, είτε η αρπαγή έγινε με τη βία, είτε πείστηκε με το λόγο, είτε ερωτεύτηκε[7].
Σύμφωνα με τον Γοργία ο σημαίνων λόγος δεν ανταποκρίνεται στο σημαινόμενο πράγμα, έτσι η αλήθεια καθορίζεται από τον τρόπο που κάποιος κατανοεί και αντιλαμβάνεται[8] και με τη ρητορική χρήση του λόγου ακόμα και η αληθοφάνεια μοιάζει αλήθεια. Παρατηρείται λοιπόν ότι ο Γοργίας χρησιμοποιεί πεζό λόγο που εμπεριέχει ποιητικά στοιχεία και με τη δεξιοτεχνία της πειθούς, μπορεί να μετατρέψει την αληθοφάνεια σε αλήθεια. Ο Γοργίας για να απαλλάξει την Ελένη από τις κατηγορίες επιχειρηματολογεί και με τη λογική τεχνική επιχειρημάτων σαγηνεύει τον ακροατή και τον παρασύρει από την αληθοφάνεια στην αλήθεια.
- Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για το λόγο
Ο Πλάτωνας έχει εντελώς διαφορετική αντίληψη από εκείνη του Γοργία. Για τον ίδιο «ο λόγος» είναι το εργαλείο εκείνο που βοηθά την ψυχή να αναζητά την αλήθεια. Έτσι στην ρητορική εκπαίδευση του Γοργία, ο Πλάτωνας αναπτύσσει και προτείνει τη φιλοσοφική παιδεία. Τούτο φαίνεται στην αλληγορία του Σπηλαίου[9], που διακρίνει τον φιλόσοφο από τον κοινό άνθρωπο. Η αλληγορία του Σπηλαίου λειτουργεί ως παρομοίωση και ως μεταφορά. Ο Σωκράτης καλεί τον Γλαύκωνα να φανταστεί (ἀπείκασον, ὄρα) σαν σπηλιά τον αισθητό κόσμο και σαν δεσμώτες τους ανθρώπους. Έτσι ο Πλάτωνας με παραστατικό τρόπο προσπαθεί να κάνει κατανοητές τις ιδέες του. Για τον Πλάτωνα η παραβολή / ο μύθος / η αλληγορία είναι πιο αποτελεσματικός τρόπος για την κατανόηση των ιδεών από τη διαλεκτική μέθοδο του Σωκράτη[10]. Είναι ένας αναλογικός συλλογισμός για να μπορέσει ο φιλόσοφος να δείξει πως βλέπει τον κόσμο και όχι να αιτιολογήσει τον κόσμο. Με την αλληγορία ο Πλάτωνας κάνει πιο κατανοητές τις ιδέες του και μπορεί να κερδίσει την προσοχή και το ενδιαφέρον του αναγνώστη.
Ο κοινός άνθρωπος, αυτός που ζει στο σκοτάδι της αμάθειας αδυνατεί να κατανοήσει την αλήθεια και αντιλαμβάνεται ως πραγματικότητα μόνο τις σκιές που περνούν πίσω από την πλάτη του. Εάν όμως με τη βοήθεια των μαθηματικών επιστημών ελευθερωθεί και συνηθίσει στην παρατήρηση των αντικειμένων και των χρωμάτων της φύσης, τότε θα απελευθερωθεί και θα οδηγηθεί στη λύτρωση. Εν συνεχεία ο άνθρωπος θα κατευθυνθεί προς τον ήλιο του οποίου η θέαση είναι όπως η θέαση του αγαθού. Ο άνθρωπος που θα ελευθερωθεί θα γίνει φιλόσοφος. Τούτη είναι μια από τις πιο σημαντικές θεωρητικές αναλύσεις του. Καθήκον πια «του φιλοσόφου» αποτελεί η επιστροφή του στο σπήλαιο με σκοπό να απελευθερώσει και τους άλλους δέσμιους του σκότους[11].
Σύμφωνα με τον Πλάτωνα ο επιστημονικός λόγος είναι δυνατός όχι μόνο όταν υπάρχει επικοινωνία μεταξύ μερικών ιδεών, αλλά ακόμα κι αν μεταξύ κάποιων άλλων δεν υπάρχει [12]. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους σοφιστές και τους φιλοσόφους για τη δύναμη του λόγου, για παράδειγμα ο Γοργίας για να μπορέσει να παρουσιάσει την αληθοφάνεια για αλήθεια κολακεύει, καλοπιάνει το ακροατήριο, χρησιμοποιεί λέξεις και ρητορικές προτάσεις ισχυρές αδιαφορώντας για την αλήθεια αντίθετα οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τη δύναμη που έχει ο λόγος βασίζονται στη σωστή χρήση του λόγου, όπως κάνουν και οι άλλοι φιλόσοφοι, πρέπει να αναζητείται η αλήθεια και όχι η αληθοφάνεια. Η άσκηση της ρητορικής μπορεί να έχει ολέθριες συνέπειες καθώς δεν ενδιαφέρεται για την αλήθεια, αλλά ενδιαφέρεται μόνο να πείσει το ακροατήριο και να το παρασύρει στο αποτέλεσμα που επιθυμεί[13].
Για να δείξει τη διαφορά αυτή ο Πλάτωνας το επιτυγχάνει με την αλληγορία του Σπηλαίου όπου αναφέρεται στην επίδραση που ασκεί η παιδεία στην ανθρώπινη φύση, την δυσκολία να συλλαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας τον κόσμο των ιδεών, τη στροφή προς τη θέαση του αγαθού και την υποχρέωση που έχει ο φιλόσοφος να διαφωτίσει τους άλλους με την παιδεία[14]. Κατά βάθος η αλληγορία του Σπηλαίου αποτελεί μια κραυγή αγωνίας για τη διοίκηση της πολιτείας την οποίαν πρέπει να αναλάβουν οι φιλόσοφοι, οι οποίοι θα καταφέρουν αφού πρώτα κατακτήσουν την παιδεία, την αληθινή γνώση, να φτάσουν το «Αγαθόν». Μόνο γνωρίζοντας το «Αγαθόν» θα διοικήσουν την Πολιτεία με δικαιοσύνη. Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τη δύναμη του λόγου αποτελούν συνάμα αντίδραση προς τους σοφιστές, οι οποίοι με την άσκηση της ρητορικής τέχνης δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια, αλλά μόνο για το αποτέλεσμα που επιθυμούν, έτσι οδηγούν το δικαστήριο σε λάθος αποφάσεις, καταλύουν το θεσμό της δημοκρατίας, ο οποίος έχει σαν βάση τη διαβούλευση και την κρίση κάθε πολίτη.
Β. O ρόλος των μέσων στην παραγωγή και διάδοση των fakenews
Ο Πλάτωνας από τον 4ο αιώνα έλεγε πως είναι δύσκολο να διακρίνουμε τις αλήθειες στον κόσμο των ιδεών και με παραστατικό τρόπο παρουσίασε αυτή τη δυσκολία κατανόησης στην αλληγορία του Σπηλαίου. Η δυσκολία κατανόησης άγνωστων εννοιών και η αμάθεια μεγαλοποιεί το άγνωστο, όπως συμβαίνει στο σπήλαιο με τις σκιές. Οι αλήθειες είναι κατανοητές μόνο από τους φιλοσόφους, όπως είπε ο Ουμπέρτο Έκο ο ανόητος του καφενείου συμβιβαζόταν με τις κυρίαρχες αλήθειες που διατύπωνε η επιστήμη, η θρησκεία, η πολιτική, ο πολιτισμός, ο τύπος χωρίς να ερευνά. Οι ψευδείς ειδήσεις μπορούν να γίνουν πιστευτές από απαίδευτους πολίτες, οι οποίοι χωρίς κρίση παρασύρονται από δημαγωγούς, λαϊκιστές και πολιτικούς, οι οποίοι έχουν σκοπό να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα και μόνο.
Το διαδίκτυο παίζει σημαντικό ρόλο για τη διάδοση ειδήσεων. Αρκετές φορές ψευδείς ειδήσεις διακινούνται μέσω του Διαδικτύου και μάλιστα με μεγάλη ταχύτητα. Παρατηρείται λοιπόν σε ελάχιστο χρόνο να διακινούνται και να αναπαράγονται ψευδείς ειδήσεις, οι οποίες φτάνουν ταχύτατα σε εκατομμύρια ανθρώπους. Έτσι λοιπόν ακόμα και να γίνει διάψευση αυτών χρειάζεται μεγαλύτερο χρόνο μέχρι να επιστρέψει η ορθή πληροφορία. Ήδη οι παραλήπτες έγιναν κοινωνοί της ψεύτικης είδησης. Για να προστατευτούμε από τα fakenews πρέπει να αναπτύξουμε κριτική ικανότητα και να εκπαιδεύσουμε τους μαθητές και τις μαθήτριες να μπορούν να διακρίνουν τις ψευδείς ειδήσεις. Αυτός είναι και ο στόχος των Προαιρετικών Καινοτόμων Προγραμμάτων όπως είναι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση να βοηθήσουμε τα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες όπως: κριτική σκέψη, υπευθυνότητα, συνεργασία κ.ά.[15]. Μέσω της αναζήτησης η ψυχή ευαισθητοποιείται και εισέρχεται σε γνωσιολογική ετοιμότητα, αυτή την ευαισθητοποίηση επιτύγχανε ο Σωκράτης μέσω της φιλοσοφικής πράξης[16].
- C. Πως ο Αριστοφάνης επηρέασε τους δικαστές στη δίκη του Σωκράτη
Ο Αριστοφάνης κακολογούσε πάρα πολύ τον Σωκράτη. Η δίκη του Σωκράτη στηρίχτηκε σε δύο κατηγορίες: «ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινά εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων». Στην κωμωδία Νεφέλες ο Αριστοφάνης κατηγορεί τον Σωκράτη πως συγκεντρώνει σε ένα σκοτεινό μέρος μαθητές αμόρφωτους «ἀμαθής γενὴ Δί᾽ ὅστις οὑτωσὶ σφόδρα ἀπεριμερίμνως τὴν θύραν λελάκτικας καὶ φροντίδ᾽ ἐξήμβλωκας ἐξηυρημένην», και προσπαθεί να μελετήσει μαζί τους τα πιο παράλογα προβλήματα της φιλοσοφίας[17]. Ο Αριστοφάνης χαρακτηρίζει τον Σωκράτη θρασύ, διαφωτιστή, που υπονομεύει κάθε αυθεντία και ξεσηκώνει τους νέους να περιφρονούν τους πατεράδες. Όλες αυτές οι κατηγορίες είναι fakenews, λασπολογίες οι οποίες επηρέασαν αρκετούς από τους δικαστές, αλλά εκείνοι οι οποίοι είχαν κριτική ικανότητα και γνώριζαν τον Σωκράτη και τον χαρακτήρα του δεν επηρεάστηκαν.
Ο Σωκράτης εκμαίευε τη γνώση και δεν έπαιρνε χρήματα από τους μαθητές του. Αυτό δημιουργούσε μια εχθρότητα στους Σοφιστές εναντίον του Σωκράτη. Οι Σοφιστές εκπαίδευαν τους μαθητές τους επί πληρωμή. Σχετικά με τις διαπροσωπικές του σχέσεις υπήρχε το δαιμόνιο μέσα του και τούτο καθόριζε τις σχέσεις του ώστε να είναι άλλοτε εχθρικός και άλλοτε φιλικός. Σχετικά με τη διδασκαλία του Σωκράτη και την ασέβεια του προς τα θεία συχνά αναφέρει ότι δεν κυβερνάται η πλάση από τον Δία, αλλά από τον Ρούφουλα – έτσι εισάγει καινά δαιμόνια. Επίσης η κατηγορία του συνδέεται με την ασέβεια του Φειδιππίδη (προς τον Δία πατρώον) όταν τον καλεί ο Στρεψιάδης (1472-1474) «Αχ ο δόλιος κι εσένα, τον πηλόν (ρουφογυάλι-Δίνος), για θεό σε πήρα»[18]. Ο Σωκράτης μπορούσε στο δικαστήριο να πείσει τους δικαστές για την αθώωσή του, όμως ουδόλως τον ενδιαφέρει το ζῆν το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι το εὖ ζῆν, ἀλλ’, ὦ θαυμάσιε, οὗτός τε ὁ λόγος ὃν διεληλύθαμεν ἔμοι γε δοκεῖ ἔτι ὅμοιος εἶναι καὶ πρότερον: καὶ τονδε δὲ αὖ σκόπειεἰ ἔτι μένει ἡμῖν ἢ οὔ, ὅτι οὐτὸ ζῆνπερὶ πλείστου ποιητέον ἀλλὰ τὸ εὖζῆν[19].
Συμπερασματικά ο Σωκράτης θα συνεχίσει να μένει πιστός στις αξίες που πρέσβευε. Δεν δέχθηκε ούτε την εξορία, ούτε την πληρωμή για να έχει ήσυχη τη συνείδησή του. Εάν επέλεγε να πάει εξορία ή να πληρώσει και να φύγει εξηγεί ότι αυτό θα τον έκανε ανάξιο πολίτη, απέναντι στους θεούς, τους νόμους, την πολιτεία, τους φίλους, την οικογένεια, αλλά και απέναντι στον εαυτό του και τις αξίες που πρέσβευε και δίδασκε σε όλη του τη ζωή[20]. Ήρεμα ήπιε το κώνειο , συζητώντας για την αθανασία της ψυχής έσβησε στο κελί του[21].
Βιβλιογραφικές αναφορές
Αναστασιάδη, Β., (1985). Τα αίτια της καταδίκης του Σωκράτη, 2, Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, σσ., 308-314, ανακτήθηκε στις 14-Νοέμβρη 2019 από :
https://resmicte.library.upatras.gr › ephe › article › download.
Αποστόλου, Μ. &Τάσιου, Α. (2017). Αξιολόγηση καινοτόμων προγραμμάτων και η σχέση τους με τη συμπεριληπτική και τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας, Λάρισα 21-23 Οκτωβρίου 2016, ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2019 από:https://drive.google.com/drive/folders/0B4G1roJgkqZ0WmRoSktUbDk4c2c
Γοργίας, (1981). Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html .
Δήμας, Π., (2000). Ενότητα 3.2 Γνωσιολογία, Οντολογία και Πολιτική (στον Πλάτωνα) στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 137-157.
Δίκτυο Κειμένων, (2019). Φάκελος υλικού Νεοελληνική Γλώσσα, ανακτήθηκε στις 20-11-2019 από: https://filologika.gr/wp-content/uploads/2019/06/Neoelliniki-Glossa_G-Lykeiou_Fakelos-Ylikou_Diktya-Keimenon.pdf .
Ζιγκόν, Ο., (1995), Σωκράτης. Η εικόνα του στην ποίηση και την ιστορία. Μτφ. Α. Γεωργίου, Αθήνα: Γνώση, 1995.
- J. Dover, (1981). Η κωμωδία του Αριστοφάνη, μτφρ Φάνης Ι. Κακριδής, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1981.
Μ. Vegetti, (2000). Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας κεφ. 6 & 7, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.
Μπάλλα, Χλ., (2000). Ενότητα 2.1. Οι Σοφιστές στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 82-97.
Μπάλλα, Χλ., (2018- 2019). Η μετα – αλήθεια πριν την αλήθεια: Πως ξεκίνησε η αρχαία φιλοσοφία, αδημοσίευτο κείμενο ομιλίας σε κύκλο διαλέξεων με γενικό τίτλο «Μετα-αλήθεια», του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης: ανακτήθηκε στις 14 -11-2019 από: http://www.phs.uoa.gr/drasthriothtes/etisies-diale3eis-tmimatos/2018-2019-metaali8eia.html
Αρχαία Ελληνική και Γραμματεία,(2012). Οι Νεφέλες του Αριστοφάνη, σε μετάφραση Θ. Σταύρου, στίχοι 135-137, ανακτήθηκε στις 14 -11-2019 από: http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=143&page=4
[1] Δίκτυο Κειμένων, Φάκελος υλικού Νεοελληνική Γλώσσα, 2019, σ. 3., ανακτήθηκε στις 20-11-2019 από: https://filologika.gr/wp-content/uploads/2019/06/Neoelliniki-Glossa_G-Lykeiou_Fakelos-Ylikou_Diktya-Keimenon.pdf .
[2]Το ίδιο, ό.π., κεφ. 6., σ. 129.
[3]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφάλαια 6 , σ.124, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.
[4]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 6 , σ.129, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.
[5]Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html .
[6]Το ίδιο, ό.π..
[7]Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html.
[8]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 6 , σ.131, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.
[9]Το ίδιο, ό.π. σ. 178.
[10]Το ίδιο, ό.π. σ. 178.
[11]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 7 , σ.178, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.
[12]Το ίδιο, ό. π., κεφ. 7 , σ.181.
[13]Χλ. Μπάλλα, «H μετα-αλήθεια πριν την αλήθεια: Πώς ξεκίνησε η αρχαία φιλοσοφία»
[14]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 7 , σ.178, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.
[15]Αποστόλου, Μ. & Τάσιου, Α. (2017). Αξιολόγηση καινοτόμων προγραμμάτων και η σχέση τους με τη συμπεριληπτική και τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας, Λάρισα 21-23 Οκτωβρίου 2016, ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2019 από :
https://drive.google.com/drive/folders/0B4G1roJgkqZ0WmRoSktUbDk4c2c .
[16]Δήμας, Π., Ενότητα 3.2 Γνωσιολογία, Οντολογία και Πολιτική (στον Πλάτωνα) στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 137-157.
[17]K. J. Dover, Μτφρ Φάνης Ι. Κακριδής, Η κωμωδία του Αριστοφάνη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1981.
[18]Το ίδιο, ό.π..
[19]Παυλίδης, Α., (2019) , Η δίκη του Σωκράτη, Νομική Εφημερίδα, ανακτήθηκε στις 15 Νοέμβρη 2019 από: https://curia.gr/i-diki-tou-sokrati/ .
[20]Παυλίδης, Α., (2019) , Η δίκη του Σωκράτη, Νομική Εφημερίδα, ανακτήθηκε στις 15 Νοέμβρη 2019 από: https://curia.gr/i-diki-tou-sokrati/ .
[21]Αναστασιάδη, Β., (1985), Τα αίτια της καταδίκης του Σωκράτη, 2, Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, σσ., 308-314.
