Του ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ

Υ​​πάρχει ρεαλιστική προοπτική να ξεπεραστεί η κρίση που μαστίζει τη χώρα μας – η κρίση που συνεχώς γιγαντώνεται σαν χιονοστιβάδα, πέντε τουλάχιστον χρόνια τώρα;

Tα αρνητικά προγνωστικά είναι ολοφάνερα για όποιον δεν αρνείται να τα δει:

Στη διαχείριση της κρίσης έχουν δοκιμαστεί όλα τα κόμματα του πολιτικού μας φάσματος – όλα, εκτός από τις περιπτώσεις ψυχοπαθολογικής ιδεοληψίας ή κατάφωρης γραφικότητας. Tα κόμματα που έχουν δοκιμαστεί, έχουν όλα εξευτελιστικά αποτύχει, ακόμα και αλλάζοντας αρχηγούς. Aποδείχτηκαν όλα απολύτως εξομοιωμένα στη νοοτροπία και στις πρακτικές. Oλα διαβρωμένα ως το μεδούλι από την επάρατο εθνική μας νόσο: κάθε κυβέρνηση (χωρίς καμιά ποτέ εξαίρεση) να υποτάσσει τα πάντα στο κυνηγητό της επανεκλογής της.

Δεύτερο αρνητικό, κυριολεκτικά απελπιστικό δεδομένο: η αδυναμία (πιθανόν και άρνηση) των κομμάτων του κοινοβουλίου να οριοθετήσουν κοινές και ομόφωνες «κόκκινες γραμμές» απέναντι στους επικυρίαρχους της χώρας δανειστές – χωρίς να παραιτηθούν από τις μεταξύ τους διαφορές απόψεων και τις κριτικές αντιμαχίες τους. Γραμμές κοινής υπεράσπισης θεμελιωδών προϋποθέσεων επιβίωσης και αξιοπρέπειας των ακόμα κατοίκων της χώρας. Nα έχουν οι δανειστές απέναντί τους ενιαίο και αρραγές μέτωπο: ολόκληρο το πολιτικό φάσμα της χώρας συμπαγές στα συμφωνημένα ουσιώδη – και στα επιμέρους ας συνεχίζουν το φτηνιάρικο μαλλιοτράβηγμα. Nα είναι ξεκάθαρο και μέσα και έξω από τη χώρα ότι, αν αύριο οι Tούρκοι πατήσουν στις Oινούσσες, οι κουκουέδε Έλληνες θα πολεμήσουν δίπλα στους χρυσαυγίτες. Aκριβώς επειδή υπάρχουν «κόκκινες γραμμές» κοινές τόσο στο εδαφικό όσο και στην οικονομία.

Tρίτη αναπηρία που καθηλώνει ανέλπιδα τη χώρα στην κρίση: τα MME. H εμπορευματοποίηση της πληροφορίας, της ψυχαγωγίας, της κοινωνικής αγωγής από τα ηλεκτρονικά «μέσα» έχει βυθίσει τον ελλαδικό πληθυσμό σε εφιάλτη πρωτογονισμού. Tα καίρια καθολικευμένα και παγιωμένα πια συμπτώματα του εφιάλτη είναι: η ανατριχιαστική αγλωσσία, το στραπατσάρισμα της εκφραστικής που εξομοιώνει κάθε επίπεδο καλλιέργειας και εμπειριών στην κοινή συνισταμένη της επιδημικής ασκεψίας και ακαλαισθησίας. Mε τα «μέσα» σε ρόλο μεθοδικού προαγωγού για την εξηλιθίωση των μαζών, φωλιασμένου σε κάθε σπιτικό, ο Έλληνας αφομοιώνει, μιμητικά (και με καύχηση), την ατσιδοσύνη της κονσερβαρισμένης «εξυπνάδας» αδίστακτων και χυδαίων καπήλων της δημοσιογραφίας: Tα «ξέρει» όλα ο παρακμιακός Έλληνας, έχει την κατ’ αποκλειστικότητα «έγκυρη» πληροφόρηση, γνωρίζει και προθέσεις (κυρίως αυτές), όπως και κίνητρα, οπωσδήποτε το «σκοτεινό παρασκήνιο» και τις διεθνείς μηχανορραφίες. Aκούσια παραιτημένος από κάθε ορθολογική συνέπεια, με χαμένη τη γλώσσα, δάνεια την αισθητική και την ευπρέπεια, είναι πια ο Έλληνας αποκλεισμένος από κάθε προοπτική ιστορικής επιβίωσης.

Tέταρτο σύμπτωμα επιβεβαιωτικό της ανελπιστίας: μοιάζουν τελείως νεκρωμένα τα κοινωνικά αντανακλαστικά αντίδρασης στη μικρόνοια και στη χυδαιότητα. Δεν διανοείται ή δεν τολμάει καμιά μερίδα της ελλαδικής κοινωνίας, ούτε η ex officio ηγετική (Aκαδημία Aθηνών, πανεπιστήμια, δικαστές, ηγεσία Eνόπλων Δυνάμεων, επίσκοποι, επιμελητήρια, επιστημονικά σωματεία), να αντισταθεί στη συντελούμενη και κυβερνητικά κατευθυνόμενη συλλογική αυτοχειρία: Mε άθικτο και οργιαστικό πάντοτε το κομματικό-πελατειακό κράτος, καταλύεται η θεμελιώδης κοινωνική σύμβαση: μισθοί και συντάξεις. H βαναυσότητα των «μέτρων λιτότητας» έχει εξοντώσει το κύτταρο κοινωνικής συνοχής: την ελληνική οικογένεια. Eχει στην πράξη ακυρωθεί η λειτουργία Δικαιοσύνης στη χώρα, με αυτονόητη την ατιμωρησία επίορκων, κακουργηματικής ιδιοτέλειας πολιτικών, φαυλεπίφαυλων εργοληπτών και προμηθευτών του Δημοσίου, απογραμμένων σε «λίστες» φοροφυγάδων, αργυρώνητων «συνδικαληστών», «μπράβων» του ποδοσφαιρικού υποκόσμου.

Δυο εικόνες, συμπτωματικές, τυχαίες, των πρόσφατων εόρτιων ημερών, συνοψίζουν εντυπωσιακά τα τελείως νεκρωμένα αντανακλαστικά ευαισθησίας και ευθιξίας της ελλαδικής κοινωνίας – δείγματα προχωρημένου, άκρως απειλητικού πρωτογονισμού.

Πρώτη εικόνα: Δεν βρέθηκε ούτε φέτος, έστω και ένας (για δείγμα) επίσκοπος, που να αποσχηματίσει αυθημερόν τούς κληρικούς πρωταγωνιστές της γελοιώδους καφρίλας, της επονομαζόμενης (από τη δημοσιογραφική αγυρτεία) «κατανυκτικό υπερθέαμα» ή φολκλορική «πρώτη ανάσταση»! Kαραγκιοζιλίκια με παπάδες που χοροπηδάνε ξέφρενοι μέσα στον ναό σκορπίζοντας δαφνόφυλλα και διεγείροντας εξημμένους κάφρους σε πανδαιμόνιο υστερικού σαματά – δήθεν αναβιώνοντας «έθιμο».

Kαι δεύτερη εικόνα: Mεγάλη Παρασκευή βράδυ, στον υπαίθριο χώρο έξω από τη Mονή Πετράκη, στην καρδιά της Aθήνας. Tο πλήθος σιγοψέλνει («μορμυρίζει» θα έλεγε ο κυρ-Aλέξανδρος) τα «Eγκώμια», περιμένει να βγει ο Eπιτάφιος. Aιφνιδιάζονται όλοι, αλλά σεμνά και διακριτικά σιωπούν, όταν προστίθεται στο υπαίθριο εκκλησίασμα νεαρή κυρία κρατώντας από στέρεο λουρί τον μεγαλόσωμο σκύλο της! Tι να πει κανείς, πώς να αντιδράσει. Tο ατομικό «δικαίωμα», η ελευθερία των ανεμπόδιστων επιλογών, προηγείται κάθε αίσθησης του «ιερού», κάθε ευπρέπειας. Aφού ο υπουργός των Oικονομικών μπήκε στην Nτάουνινγκ – στρητ με το χέρι στην τσέπη και το πουκάμισο έξω από το παντελόνι, με πλήρη άνεση τριτοκοσμικού «απελεύθερου», γιατί και η κολωνακιώτισσα κυρία να μην εκκλησιαστεί συντροφιά με τον σκύλο της;

Tα τείχη που χτίσαμε για να «ανοιχτούμε» στον «εκσυγχρονισμό» και στην «πρόοδο», μας έκλεισαν «ανεπαισθήτως» από τον κόσμον έξω. Eίναι κανόνας αδήριτος που αφορά σε θλιβερούς υπανάπτυκτους και συμπλεγματικούς παρακμιακούς: Περιθωριοποιούνται. Kαι δεν το καταλαβαίνουν. Eχουν χάσει την αίσθηση της πραγματικότητας ή δεν πρόλαβαν να την αποκτήσουν.

Δεν είναι απλή θρηνωδία αυτή η πιστοποίηση, ούτε μαζοχιστική αυτομαστίγωση. Είναι μπούσουλας πολιτικού προσανατολισμού, με προαπαιτούμενα: τη σοβαρότητα, επαρκή νοημοσύνη και το ένστικτο αυτοσυντήρησης. Έχοντας μέτρο την καφρίλα της (τηλεοπτικών απαιτήσεων) «πρώτης ανάστασης» ή του «δικαιώματος» να εκκλησιαζόμαστε με τον σκύλο μας, μπορούμε, ίσως, να δια-κρίνουμε πόσο δραματικά ανεπαρκής είναι για πρωθυπουργός ο κ. Tσίπρας, πόσο κομψευόμενα ανίκανος ο κ. Kυριάκος, και οι υπόλοιποι επιεικώς φαιδροί ή προκλητικά υπόδικοι. Mόνο οι αμείλικτες απαιτήσεις μας ενδέχεται να γεννήσουν το ζητούμενο ηγετικό ανάστημα.

ΠΗΓΗ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Δ. Ε. 11. ΓΙΑΤΙ ΥΠΑΡΧΕΙ ΤΟ ΚΑΚΟ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ;

Διαθεματική προσέγγιση του κακού. Λογοτεχνικά παράλληλα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Η Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών διοργανώνει το Γ΄ Επιστημονικό Συμπόσιο με θέμα: “ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Θεολογία – Ιστορία –  Φιλολογία – Δίκαιο – Αρχαιολογία – Τέχνη” στην Θεσσαλονίκη από το Σάββατο 14 έως την Κυριακή 15 Μαΐου 2016. Το Συμπόσιο θα λάβει χώρα στην Αίθουσα Διαλέξεων της Εταιρείας (Εθνικής Αμύνης 4, 1^ος όροφος). Στο τέλος του Συμποσίου θα χορηγηθεί βεβαίωση παρακολούθησης μετά από σχετικό αίτημα στη Γραμματεία του Συμποσίου.

Δείτε αναλυτικά το πρόγραμμα και τους ομιλητές παρακάτω:

Πρόγραμμα

ΠΗΓΕΣ

Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών

Θεολογικά Δρώμενα

Δ. Ε. 1. Ο ηθικός προβληματισμός και η χριστιανική θεώρηση της ηθικής

ΝΙΚΟY ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ. Ο Καπετάν Μιχάλης

Δ. Ε. 2. ΕΝΤΟΛΕΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΑ. ΣΥΝΤΑΓΕΣ ΣΚΛΑΒΙΑΣ Ή ΔΡΟΜΟΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ;

MAX WEBΕR. Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού

Η ΛΕΥΚΗ ΚΟΡΔΕΛΑ

Δ. Ε. 22. Αλλοτρίωση

Το δίλημμα να ζεις ως πρόσωπο ή σαν προσωπείο (μάσκα).
Έργο του π. Σταμάτη Σκλήρη.

Δ. Ε. 21. ΑΓΧΟΣ, ΜΟΝΑΞΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟΠΟΙΗΣΗ

Quino, Μαφάλντα· Ars Longa 1987, 10, σ. 7.

Γράφει ο Α. Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Για άλλη μια φορά η Πανελλήνια Ένωση Θεολόγων «άστραψε και βρόντηξε» με τα γραφόμενά της: ΠΕΘ προς Φίλη, για τη μείωση των ωρών διδασκαλίας των Θρησκευτικών στα Δημοτικά Σχολεία

Παγιδευμένη στη λογική του αντιπάλου της, του Υπουργού Παιδείας – ο οποίος με μια ακατανόητη απόφαση επιθυμεί τη μείωση των διδακτικών ωρών του Μαθήματος των Θρησκευτικών (ΜτΘ) στην Ε΄ και ΣΤ΄ τάξη του Δημοτικού – προσπαθεί να υπερασπιστεί την αναγκαιότητα ύπαρξης του ΜτΘ στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση με έναν «ιδεολογικό ορθοδοξισμό».

Το χειρότερο, βέβαια, στην περίπτωση αυτή είναι το γεγονός ότι ορισμένα από τα μέλη του Δ. Σ., της ΠΕΘ – αδυνατώ να πιστέψω ότι μερικά εξ αυτών υιοθετούν τις πρακτικές της ηγεσίας τους – από τη στιγμή που εξελέγησαν, έχουν κάμει αυτοσκοπό της «θεολογικής» δράσης και ύπαρξής τους, τον σκανδαλώδη διασυρμό όσων με πόνο ψυχής νηφάλια έχουν δουλέψει για να γίνουν διδακτική πράξη τα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών, τα οποία δεν καταλαβαίνω γιατί ακόμη η εκάστοτε πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΠΘ δεν τολμά να εφαρμόσει. Όμως, δεν είναι μόνον ο παραπάνω διασυρμός συναδέλφων, στα πεπραγμένα της ΠΕΘ εντάσσονται ακόμη πιο θλιβερές εικόνες, όπως οι μνημειώδεις ερμηνευτικές της αυθαιρεσίες, όχι μόνο παιδαγωγικών αλλά και θεολογικών ζητημάτων.

Τί θα μπορούσε να γίνει με το συγκεκριμένο πρόβλημα; Είναι πολλοί – κυρίως από το θεολογικό χώρο – που κάμουν την παραπάνω ερώτηση. Η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να συνεχιστεί. Ο θεολογικός κόσμος είναι διχασμένος, κι αυτό γιατί κάποιοι κρατώντας το «ορθοδοξόμετρο» στο χέρι νομίζουν ότι μπορούν να διασώσουν το ΜτΘ από την εξαιρετικά επικίνδυνη κατάσταση που βρίσκεται, δηλαδή να πάψει κάποτε να υπάρχει στο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Με την ευσεβίστικη νοοτροπία που κουβαλούν δεν είναι διατεθειμένοι να κατανοήσουν απλά παιδαγωγικά ζητήματα που θέτουν τα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών.

Σ’ αυτόν, βέβαια, τον παραταξιακό πόλεμο ο αντίπαλος, όσο κι αν φαίνεται γυμνός, έχει την τιμητική του. Κι αυτός ανήκει στην αντίπερα όχθη και διακατέχεται από ιδεοληψίες του τύπου ότι το ΜτΘ διδάσκει μια μακαριότητα του υπερπέραν, ένα Θεό, δηλαδή, που κάποτε κούρδισε το ρολόι του κόσμου κι έκτοτε τον άφησε στην τύχη του.

Η πρότασή μου, λοιπόν, είναι η εξής. Σ’ όλες τις πόλεις να οργανωθούν ανοικτές συζητήσεις, όπου με νηφάλιο τρόπο και λόγο να ακουστούν αλήθειες για το ΜτΘ· με προσκεκλημένους γονείς και μαθητές, αλλά και κάθε ενδιαφερόμενο.  Είναι αδιανόητο μια μικρή μερίδα θεολόγων, που η τύχη τούς έφερε να διοικούν ένα επιστημονικό σωματείο (ΠΕΘ), να έχουν «καβαλήσει το καλάμι» – έτσι επί λέξει μου είπε συνάδελφος που ανήκει σ’ αυτό – και να νομίζουν ότι αυτοί μόνον κατέχουν την αλήθεια για το ΜτΘ. Έναντι του ιδεολογικοποιημένου ατομοκεντρικού τους Χριστιανισμού, είναι ευτύχημα που υπάρχουν νηφάλιες φωνές που νοιάζονται για ένα ΜτΘ, λυτρωμένο από τις πέδες μιας κακέκτυπης κατήχησης.

ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ!

Γιώργος Βαρλάμος, Παπαρούνες, (1978).

«Όσοι θυσίασαν και θυσιάστηκαν για τις κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες που αναστάτωσαν τον αιώνα μας – και τις διάφορες φιλοσοφίες ή παραφιλοσοφίες απάνω στις οποίες οι θεωρίες αυτές στηρίχθηκαν (από τον αντίχριστο Νίτσε και άλλους ίσαμε το Μαρξ και το Λένιν) – κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν αυτό που γίνηκε, το Σεπτέμβριο του 1932, ο Mahatma Gandhi, μέσα από τη φυλακή της Yeranda, ξεκίνησε την απεργία πείνας (ως το θάνατο) που υποχρέωνε τους Ινδούς να ανοίξουν τις πύλες των ναών στους παρίες για πρώτη φορά ύστερα από αμέτρητες χιλιάδες χρόνια μέσα στην πανάρχαια ιστορία των Ινδιών; Κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν ποιά στάθηκε η δύναμη εκείνη που στήριξε το μοναχικό άνθρωπο, και να μετρήσουν το αποτέλεσμα της απεργίας με τα μέτρα της φωνής που φωνάζει πω η γαρ δύναμις μου εν ασθενεία τελειούται; Τα βιβλία που διάβαζαν τα περισπούδαστα δεν έγραφαν μέσα τέτοια. Και όμως δίπλα τους – δίπλα μας – έζησε στις μέρες μας ο άνθρωπος αυτός…

Τελειώνοντας τώρα ο 20ος αιώνας, και με τον ανελέητο πόλεμο που βλέπομε να έχει σηκώσει από παντού σήμερα το φανατισμένο Ισλάμ, δεν είναι να απορεί κανένας πως ένας τέτοιον άνθρωπο τον δολοφόνησε αντιμουσουλμάνος, την αποφράδα εκείνη ημέρα, το Γενάρη του 1948. “Voici le temps des ASSASSINS”, χρησμολογούσε ο Rimbaud (assassins με τις δύο σημασίες)».

Collectanea, εκδ. Δόμος 2009, 501, (878).

Διάλεξη του κ. Χρήστου Γιανναρά, Ομότιμου Καθηγητή της Φιλοσοφίας, με θέμα: «Ο αποφατισμός στην ποίηση και στη θεολογία», Τρίτη 19 Απριλίου 2016 στην Αίθουσα Οπτικοακουστικών Μέσων της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Συντόνισε η Αναπλ. Πρόεδρος και Καθηγήτρια του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας κ. Κίρκη Κεφαλέα και συμμετείχε στην συζήτηση, μεταξύ άλλων, ο  Πρόεδρος του Τμήματος Καθηγητής κ. Σωτήριος Δεσπότης.

Η διάλεξη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των εκδηλώσεων με θέμα «Θεολογία και Λογοτεχνία» του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας του ΕΚΠΑ.

ΠΗΓΗ

Αντίφωνο

Του ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΖΙΑΚΑ

Το βιβλίο* αυτό διαπιστώνει ότι το σύστημα κοσμοθεωρητικού προσανατολισμού, που προσφέρει το κείμενο της Ιλιάδας για τον κόσμο της Ιωνίας του 8ου π. Χ., αιώνα, παραμένει αξιόπιστο και για τον σύγχρονο δικό μας κόσμο. Το ίδιο διαπιστώνει και για το Ευαγγελικό κείμενο, ένα κείμενο τον 1ου και του 2ου αιώνα μ. Χ., όπως τουλάχιστον το προσέλαβαν οι Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας. Αλλά πώς μπορούν οι κόσμοι των κειμένων αυτών να είναι και δικός μας κόσμος; Αυτό είναι το προκλητικό ερώτημα του βιβλίου.

Οι «κόσμοι» των δύο κειμένων είναι κοσμο-εικόνες, αντιλήψεις για τον κόσμο. Όχι ο ίδιος ο κόσμος. Οπότε, ή ο κόσμος είναι δεδομένος και ανεξάρτητος από τα κείμενα, ή είναι δημιούργημά τους.

Με άλλα λόγια: Ή υπάρχει μια στατική, αναλλοίωτη ανθρώπινη «φύση» και τα μεγάλα πολιτισμικά κείμενα μας λένε απλώς «τι είναι και πώς λειτουργεί», ή η εν λόγω «φύση μας» δεν είναι και τόσο «δεδομένη και αναλλοίωτη». Δηλαδή είναι κάτι που διαπλάθεται, με βάση ενυπάρχουσες ίσως δυνατότητες, οι οποίες όμως δεν ενεργοποιούνται από μόνες τους, αυτόματα, αλλά χρειάζονται ειδικές πολιτισμικές επεξεργασίες, κατευθυνόμενες από τη γνώση των δυνατοτήτων αυτών, δηλαδή από κάποια «μεγάλα κείμενα».

Αν υπάρχει ανθρώπινη φύση, που επιδέχεται «καλή αλλοίωση», τότε ο ρόλος των μεγάλων κειμένων εμφανίζεται πράγματι ουσιαστικός: Εφόσον αυτά μας «έφτιαξαν» είναι όντως ο «κόσμος μας». Περιέχουν τα «πρότυπα», τους «ελκυστές», τα «κέντρα έλξης», του κόσμου μας.

Εδώ μεσολαβεί όμως ένα δεύτερο παράδοξο: Πώς μπορεί το ιλιαδικό κείμενο να είναι «ο κόσμος μας» και το ευαγγελικό κείμενο να είναι επίσης «ο κόσμος μας», αφού τα πρότυπά τους είναι εντελώς διαφορετικά και εν πολλοίς ασυμβίβαστα; Αν ο κόσμος μας είναι «και των δύο», τότε πρέπει να βρισκόμαστε κάπου «ανάμεσα», σαν σε κάποιου είδους ελλειπτική τροχιά γύρω από δύο εστιακά κέντρα. Θα πρέπει να μιλάμε τότε για μια «ένταξη» στους διαφορετικούς κόσμους τους και συνάμα για «απόκλιση» απ’ αυτούς.

Με αυτή την ελλειπτική έννοια -και με τα δύο νοήματα του όρου- η Ιλιάδα είναι όντως ο κόσμος μας. Θα διευκρινίσω την ιδιότυπη αυτή ιδέα του βιβλίου με δύο παραδείγματα, το ένα χριστιανικό και το άλλο ομηρικό.

α. Χριστιανικό παράδειγμα: «Χριστός Ανέστη και Χρόνια Πολλά!»

Μια φορά (πρόκειται για αληθινή ιστορία) επιστρέφοντας από τη λειτουργία της Αναστάσεως, ο «προοδευτικός» (τότε) Τάσιος (Αναστάσιος), εύχεται στον πατέρα του «Χρόνια Πολλά».

– «Τον κακό σου τον καιρό», του αποκρίνεται ο γέρος!

Πέρασαν «χρόνια πολλά», για να κατανοήσει ο Τάσιος το νόημα της απάντησης: Εφόσον ο Χριστός αναστήθηκε, είναι φανερό ότι ο θάνατος πατήθηκε, ότι το κράτος του καταλύθηκε. Το να ζητάμε το λίγο, όταν έχουμε το παν, είναι τουλάχιστον ηλιθιότητα. Τον κακό μας τον καιρό λοιπόν.

Ο γέρος βρισκόταν, προφανώς, στον αναστάσιμο κόσμο του. Ήθελε να ανήκει σ’ αυτόν ολοκληρωτικά. Ο γιος του, ο Τάσιος, ανήκοντας στον νεωτερικό μας κόσμο, δεν πίστευε στην Ανάσταση. Εφόσον όμως μετείχε στην «εορτή των εορτών», την «πανήγυρη των πανηγύρεων», μετείχε εν μέρει και στον πατερικό κόσμο. Ο πατερικός κόσμος ήταν, εν μέρει, και δικός του κόσμος: «ο κόσμος μας».

Το παράδειγμα δίνει τις δυο «ακραίες» γραμμές του φάσματος. Ο «Χριστός Ανέστη», η μία. «Χρόνια Πολλά», η άλλη. Ο πολύς κόσμος (μας) βρίσκεται ανάμεσα. Τα λέει και τα δύο μαζί: «Χριστός Ανέστη και Χρόνια Πολλά!»

β. Ομηρικό παράδειγμα: το επεισόδιο Αχιλλέα -Λυκάονα.

Ο Αχιλλέας είχε αιχμαλωτίσει τον γιο τον Πριάμου, Λυκάονα, και τον είχε πουλήσει στη Λήμνο, αλλά τον εξαγόρασαν οι δικοί του. Έντεκα μέρες γλεντούσε με τους φίλους του, καθώς ήρθε από τη Λήμνο. Πάνω στις δώδεκα όμως τον ξανάριξε ο θεός στα χέρια του Αχιλλέα. Ήταν τη στιγμή που έφευγε από το ποτάμι, όπου είχε αναμερίσει να δροσιστεί. Ήταν χωρίς περικεφαλαία και ασπίδα. Ούτε δόρυ δεν είχε. Όλα τα είχε ρίξει κάτω – γιατί τον βασάνιζε ο κάματος κι ο ιδρώτας.

Βλέποντάς τον, ο Αχιλλέας οργίστηκε και ετοιμάστηκε να τον στείλει κατευθείαν στον άλλο κόσμο. Αλλά εκείνος μόλις τον είδε έτρεξε, γονάτισε μπροστά του και με χίλια παρακάλια του ζητούσε να τον λυπηθεί. Λαχταρούσε με την καρδιά του να ξεφύγει τον κακό θάνατο και τη μαύρη μοίρα. «Χρόνια Πολλά» ζητούσε ο κακομοίρης!

«… τίη όλοφύρεαι ούτως;» (τι ολοφύρεσαι έτσι;), άκουσε τη βροντερή φωνή του Αχιλλέα. Εδώ πέθανε ο Πάτροκλος, που ήταν πολύ καλύτερός σου. Δεν βλέπεις πόσο κι εγώ είμαι ωραίος και μεγαλόσωμος; Κι είμαι από γενναίο πατέρα κι από θεά μητέρα. Όμως και μένα με περιμένει ο θάνατος και η δυνατή η μοίρα. Και του βυθίζει το σπαθί στο σβέρκο.

[«…αλλά, φίλος, Θάνε και συ^. τίη ολοφύρεαι ούτως; / κάτθανε και Πάτροκλος, ό περ σέο πολλόν αμείνων. / Ούχ οράας οίος καί εγώ καλός τε μέγας τε; / πατρός δ’ είμ’ αγαθοίο, θεά δέ με γείνατο μήτηρ / αλλ’ επί τοι καί εμοί θάνατος καί μοίρα κραταιή», (Φ 100-110)]. Η φράση έγινε παροιμιώδης: «Κάτθανε και Πάτροκλος». Τουτέστιν: Έτσι κι αλλιώς θα πεθάνουμε. Το θέμα είναι να πεθάνουμε έντιμα και ένδοξα. Αυτός είναι ο κόσμος της Ιλιάδας.

Ο Αχιλλέας πιστεύει, βεβαίως, στην μετά θάνατον ύπαρξη της ψυχής, αλλά μη νομιστεί ότι αυτός είναι ο λόγος που δεν λογαριάζει τον θάνατο. Αυτή η αθανασία της ψυχής δεν έχει καμιά αξία. Καλύτερα δούλος σ’ αυτή τη ζωή παρά βασιλιάς στην άλλη, δηλώνει κατηγορηματικά. Μόνο αυτή εδώ, η μοναδική ζωή μας, έχει αξία.

Η αθανασία των Ορφικών, του Πυθαγόρα, του Πλάτωνα, και όλων των μεταγενέστερων, έχει απαξιωθεί προκαταβολικά στην αυγή του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, από τον Ποιητή των ποιητών, ο οποίος «την Ελλάδα πεπαίδευκεν», κατά τον ίδιο τον αρνητή του, τον Πλάτωνα. (Πολιτεία 606 e.) Μόνο την Ανάσταση θα ήταν διατεθειμένος να συζητήσει ο Ποιητής. Το διαβλέπουμε στα λόγια του Σαρπηδόνα: «Καλέ μου, αν ήταν απ’ τον πόλεμο ξεφεύγοντας ετούτον /εμείς αγέραστοι κι αθάνατοι να ζήσουμε αιώνια, / μήτε κι εγώ μαθές ανάμεσα στους πρώτους θα χτυπιόμουν, / μήτε να μπεις και σένα θα ‘σπρωχνα στην δοξαντρούσα μάχη. / Μα τώρα έτσι κι αλλιώς μας ζώνουνε του χάρου οι Λάμιες όλους, / αρίφνητες. Θνητός δε δύνεται να τις ξεφύγει. Πάμε / να ιδούμε κάποιο αν θα δοξάσουμε για αν μας δοξάσει κάποιος!», [Μ 322 – 328, μτφρ. Ν. Καζαντζάκη – Ι. Θ. Κακριδή].

Τα δικά μας «Χρόνια Πολλά» είναι μάλλον σαν του Λυκάονα. Συνιστούν αυταξία. Αποφυγή του θανάτου πάση θυσία. Βεβαίως δεν υποτιμούμε την «ποιοτική» διάσταση της ζωής, αλλά τη βάζουμε δεύτερη. Γι’ αυτό και στην ευχή «χρόνια πολλά» προσθέτουμε συνήθως «και καλά». Το τι σήμερα εννοούμε «καλά» ας μην το σχολιάσουμε καλύτερα…

Αν στον γέρο Όμηρο ευχόμασταν τέτοιου είδους «Χρόνια Πολλά» θα εισπράτταμε σίγουρα ένα «τον κακό σου τον καιρό». Συνεπώς είμαστε στον κόσμο του Ομήρου, αν πιστεύουμε στην μετά θάνατον ύπαρξη της ψυχής και συγχρόνως μακριά του, αν της δίνουμε αξία. Είμαστε στον κόσμο του Ομήρου, αν καταφάσκουμε τη ζωή, αλλά πολύ μακριά του, αν αυτό που καταφάσκουμε είναι η «ζωούλα» μας.

Αλλά πού τέμνεται ο κόσμος του Ευαγγελίου και ο κόσμος της Ιλιάδας; Προφανώς στον κακό μας τον καιρό. Στο ότι ο Όμηρος απαιτεί αρετή και τόλμη. Στο ότι όλο το ομηρικό έπος είναι «αρετής έπαινος», [«Πάσα μεν η ποίησις τω Ομήρω αρετής έστιν έπαινος», (Μέγας Βασίλειος, Προς τους νέους, Υ26.)] Τέμνεται επίσης στην αναστάσιμη «ποιότητα διαθέσεως», [Μαξίμου Ομολογητού, Κεφάλαια Θεολογικά, VI κ’, ΡΟ τ. 90, στ. 1312C]. Υπ’ αυτή την έννοια είναι και δεν είναι «ο κόσμος μας».

Θα κλείσω το σημείωμά μου με την διαστολή του νεωτερικού από το ομηρικό πρότυπο: Και τα δύο είναι «ατομοκεντρικά», με την έννοια ότι ξεχωρίζουν το άτομο από την ομάδα και του δίνουν αξία. Όμως το ομηρικό άτομο είναι «πολύ πιο άτομο» από το άτομο του νεωτερικού Διαφωτισμού. Το δεύτερο είναι λιγότερο συνεκτικό από το πρώτο, πράγμα που οφείλεται, μάλλον, στην ανεπαρκή χειραφέτησή του από τον μεσαιωνικό κολεκτιβισμό.

*Πρόλογος στο βιβλίο του Πάνου Τζώνου, Η Ιλιάδα. Ο κόσμος μας, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 2003.

ΠΗΓΕΣ

Αντίφωνο

Άρδην