Την  Παρασκευή  8 – 12 -2023 μαθητές  από το 1ο  Δημοτικό Σχολείο  Βόλου  επισκεύθηκαν το  σχολείο μας , χάρηκαν  το  Λαογραφικό μας Μουσείο , παρακολούθησαν  αυτοσχέδια  παράσταση  στο Θέατρο Σκιών του Σχολείου μας, δοκίμασαν και έπαιξαν με τις φιγούρες του Καραγκιόζη και  των άλλων  χαρακτήρων του Θεάτρου, συμμετείχαν σε αγώνες σκακιού  μεταξύ τους ( γρήγορο σκάκι )  και  αγωνίσθηκαν  στην  επιτραπέζια  αντισφαίριση.  Επέδειξαν  αξιοζήλευτο χαρακτήρα, η ευγένειά τους  και η  ομόθυμη συμμετοχής τους  πρόδιδε την αξιοζήλευτη  παιδαγωγική  δουλειά των  δασκάλων  που  τα συνόδευαν.

Το σκάκι μας μαθαίνει να εκτιμάμε και να σταθμίζουμε τα μακροχρόνια αποτελέσματα των πράξεών μας. Εδώ παρεμβαίνει θετικά στην φυσιολογική τάση των παιδιών να επιδιώκουν το άμεσο αποτέλεσμα και την άμεση ικανοποίηση των προσδοκιών τους. Κλασική εκδήλωση αυτής της ψυχολογίας στο σκάκι, είναι η κλίση τους να βγάζουν γρήγορα τη Βασίλισσα στο παιχνίδι, σε μια προσπάθεια να κερδίσουν αμέσως κινητοποιώντας το πιο ισχυρό κομμάτι τους για τη δημιουργία απειλών. Στην πορεία όμως διδάσκονται ότι η πρόωρη έξοδος της Βασίλισσας είναι ριψοκίνδυνη γιατί την εκθέτει σε απειλές και μαθαίνουν να τιθασεύουν τον αυθορμητισμό τους.

Η λογική που διαμορφώνει έτσι το σκάκι, λειτουργεί ως ανάχωμα σε κινδύνους που απειλούν σήμερα τη νεολαία. Ένα παιδί που διαπαιδαγωγείται να δίνει έμφαση στην ατομική και συλλογική προσπάθεια και να σταθμίζει τα μακροχρόνια επακόλουθα των πράξεών του, δύσκολα θα στραφεί σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, όπως, π.χ., τα ναρκωτικά. Αυτό εξηγεί γιατί τέτοια περιστατικά είναι σπάνια στο σκακιστικό χώρο.

Τέλος, μια σημαντική παιδαγωγική λειτουργία του σκακιού είναι ότι μαθαίνει τα παιδιά να επιδιώκουν την καταξίωση όχι με κόλπα και ζαβολιές, αλλά με την πραγματική τους αξία. Ενώ αρχικά μπορεί να κερδίσουν τυχαία ή χάρη σε μια αντικανονική κίνηση κάποιον αντίπαλο, πολύ γρήγορα καταλαβαίνουν ότι μια τέτοια προσέγγιση δεν τους δίνει ελπίδες απέναντι σε πιο ισχυρούς παίκτες. Ακόμη δε, ενώ εστιάζει στην ατομική προσπάθεια, το σκάκι καλλιεργεί το στοιχείο της συλλογικότητας. Αυτό παρουσιάζεται στην κεντρική έννοια της συνεργασίας των κομματιών και ακόμη στην κοινή προσπάθεια που καταβάλουν τα παιδιά όταν αναλύουν μια παρτίδα ή συμμετέχουν σε μια ομαδική προπόνηση σε ένα σκακιστικό σύλλογο.

Από την άλλη μεριά, το σκάκι, όπως κάθε τι άλλο, αν δεν αξιοποιείται σωστά, μπορεί να έχει και αρνητικές παρενέργειες. Αν ένα παιδί είναι έντονα ανταγωνιστικό, με τάσεις επιβολής στους άλλους κλπ., τότε μια μονόπλευρη ενασχόληση με το σκάκι μπορεί να ενισχύσει αυτά τα χαρακτηριστικά, δημιουργώντας ένα κόμπλεξ ανωτερότητας. Γι’ αυτό δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το σκάκι είναι ένα εργαλείο, που μπορεί να λειτουργεί θετικά μόνο στα πλαίσια μιας σωστής συνολικής διαπαιδαγώγησης. Σε καμιά περίπτωση δηλαδή η ενασχόληση μαζί του να μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, αλλά να ενισχύει τη μαθησιακή διαδικασία και να εντάσσεται στο σύνολο ενδιαφερόντων ενός φυσιολογικού παιδιού. Η δε παροχή αυτής της διαπαιδαγώγησης συνιστά ευθύνη κυρίως των γονέων αλλά και των εμπλεκόμενων στο σκακιστικό χώρο, παραγόντων, προπονητών κοκ.

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, τα οφέλη της ενασχόλησης με το σκάκι και η δυνατότητα προόδου σε αυτό είναι ανοικτά σε όλα τα παιδιά. Όπως είπε άλλωστε σε πρόσφατη συνέντευξη ο πολύ-πρωταθλητής Ελλάδας Β. Κοτρωνιάς, για να διακριθεί ένα παιδί στο σκάκι χρειάζεται ένα μέσο ταλέντο, θέληση για δουλειά και καλή σωματική υγεία. Δεν αληθεύει, δηλαδή, ότι μόνο σπάνια και πολύ προικισμένα παιδιά μπορεί να επιδοθούν με επιτυχία σε αυτό. Και προφανώς, ακόμη και ένα λιγότερο ταλαντούχο παιδί αντλεί σημαντικά οφέλη.

Να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με σχετικές μελέτες, η θετική επίδραση του σκακιού είναι μεγαλύτερη σε ηλικίες 6 ως 12 ετών, όταν διαμορφώνονται τα ποιοτικά στοιχεία της νόησης. Σε μεγαλύτερες ηλικίες, όπου συντελείται η ποσοτική ανάπτυξη ήδη αποκτημένων στοιχείων, η συμβολή του περιορίζεται.

Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι και οι μεγάλοι δεν ωφελούνται από το σκάκι. Απεναντίας, έχουν να μάθουν αρκετά από αυτό, κατά το “γηράσκω αεί διδασκόμενος”. Εδώ έχουν ενδιαφέρον οι πλευρές του σκακιού που το συνδέουν με τη φιλοσοφία, την επιστήμη και την τέχνη, κάνοντάς το έναν ολόκληρο κόσμο. Επιγραμματικά θα σημειώσω τη σχέση του σκακιού με τη διαλεκτική φιλοσοφία των συγκρούσεων και των αντιθέσεων, τη σύνδεση της θεωρίας του με τις φυσικές επιστήμες στην αντικειμενικότητα και την αξιωματική θεμελίωσή τους, και τη συνάφεια της αρμονίας και της παραδοξότητας που παρουσιάζεται σε πολλές θέσεις με τις αντίστοιχες τάσεις της παραδοσιακής και μοντέρνας τέχνης.

Χωρίς να είναι δυνατό να επεκταθώ διεξοδικά, παραθέτω σαν επίλογο τα λόγια του μεγάλου Αυστριακού λογοτέχνη Στέφαν Τσβάιχ: “Μήπως όμως αδικούμε το σκάκι, ονομάζοντάς το παιχνίδι; Δεν είναι άραγε μια επιστήμη κι αυτό, μια τέχνη, κάτι μετέωρο ανάμεσα στα δύο… μια σύνθεση μοναδική που ενώνει όλα τα ζεύγη των αντιθέτων; Πανάρχαιο και όμως διαρκώς νέο. Μηχανικό στη διάταξή του, δεν λειτουργεί παρά μόνο χάρη στη φαντασία. Περιορισμένο σ’ ένα στενό γεωμετρικό πλαίσιο και ταυτόχρονα απεριόριστο στους συνδυασμούς του… αποδείχτηκε πιο διαχρονικό στην ύπαρξη και την ουσία του από όλα τα βιβλία και τα έργα τέχνης: το μοναδικό παιχνίδι που ανήκει σε όλους τους λαούς και σε όλες τις εποχές και για το οποίο κανείς δεν ξέρει ποιος Θεός το έφερε στη γη, για να σκοτώνει την πλήξη, να οξύνει το πνεύμα και να ευφραίνει την ψυχή”.