5 Νοέ 2017

Μεσαιωνική Ιστορία Β΄ Λυκείου (κεφάλαιο Α΄)

Συντάκτης: Γεωργία Σόφη | Κάτω από: ΙΣΤΟΡΙΑ Β΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ
ΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ
ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ
(565-843 µ.Χ.)

2. Η βασιλεία του Ηρακλείου – Αποφασιστικοί αγώνες και µεταρρυθµίσεις. (610 – 641 )
α. Εξωτερικοί κίνδυνοι
Αβαροσλαβικές επιδροµές στη Χερσόνησο του Αίµου. Οι αβαροσλαβικές επιδροµές δηµιούργησαν µια νέα κατάσταση:
1. στο βορειότερο µέρος ακµαίες πόλεις καταστράφηκαν
2. µεγάλο µέρος του πληθυσµού εξοντώθηκε, αιχµαλωτίσθηκε ή τράπηκε σε φυγή
3. η Θεσσαλονίκη πολιορκήθηκε επανειληµµένα από τους εισβολείς
4. στα εδάφη της σηµερινής Ελλάδας οι Σλάβοι εγκαταστάθηκαν µόνιµα, δηµιουργώντας τις σκλαβηνίες, νησίδες σλαβικού πληθυσµού, σκορπισµένες ανάµεσα στους ντόπιους
5. ο ελληνικός πληθυσµός στο εσωτερικό της χερσονήσου, µειώθηκε στις παράκτιες περιοχές και πόλεις, διατηρήθηκε

Στα τέλη του 8ου αιώνα, από τις παράκτιες περιοχές άρχισε η σταδιακή αποκατάσταση της βυζαντινής διοίκησης και η αφοµοίωση των Σλάβων
Στις αρχές του 7ου αιώνα, όταν ο στρατός κάλεσε στο θρόνο τον Ηράκλειο, η κατάσταση ήταν εξαιρετικά κρίσιµη
Ο κίνδυνος των Περσών ήταν αµεσότερος
Οι Πέρσες κατέκτησαν
 το 613 τη Συρία
 το 614 τα Ιεροσόλυµα, αφαίρεσαν τον Τίµιο Σταυρό και τον µετέφεραν στην πρωτεύουσά τους Κτησιφώντα
Ο Ηράκλειος το 619
 έκλεισε συνθήκη ειρήνης µε το Χαγάνο των Αβάρων
 και µετακίνησε το στρατό του στο µέτωπο της Μ. Ασίας
Ο πόλεµος του Ηρακλείου κατά των Περσών:
(1) έγινε σε ατµόσφαιρα θρησκευτικής έξαρσης
(2) απεριόριστη η ηθική και υλική στήριξη του βυζαντινού αυτοκράτορα από την πλευρά της εκκλησίας, ο πατριάρχης Σέργιος παραχώρησε στον Ηράκλειο, ως δάνειο, (µαρτυρία χρονογράφου Θεοφάνους) τα χρήµατα των φιλανθρωπικών ιδρυµάτων, τα πολυκάνδηλα και άλλα λειτουργικά σκεύη της εκκλησίας
(3) ο θρησκευτικός χαρακτήρας των εκστρατειών ήταν προφανής : στρεφόταν κατά : των πυρολατρών Περσών που κατείχαν τους Αγίους Τόπους και απειλούσαν τη Ρωµανία (Βυζαντινή Αυτοκρατορία)
(4) κρίθηκε στη µάχη της Νινευί, ο περσικός στρατός κυριολεκτικά αφανίστηκε
(5) ο νέος Πέρσης βασιλιάς Σιρόης συνήψε συνθήκη ειρήνης
(6) το Βυζάντιο ανέκτησε όλα τα εδάφη που είχε χάσει στο χώρο της Εγγύς Ανατολής
(7) ο Ηράκλειος έγινε θριαµβευτικά δεκτός στην Κωνσταντινούπολη, ως τροπαιούχος
(8) το 630 (21-3) ύψωσε πανηγυρικά στα Ιεροσόλυµα τον Τίµιο Σταυρό που ανέκτησε από τους Πέρσες

Χαγάνος ή Χάνος : Τίτλος των ηγεµόνων των λαών τουρκοµογγολικής καταγωγής (Βούλγαροι, Άβαροι, Χάζαροι).

β. Εσωτερική αναδιοργάνωση
Για αποτελεσµατικότερη διακυβέρνηση του κράτους επιδιώχθηκε
 εκτεταµένη διοικητική µεταρρύθµιση,
 δηµιουργία των θεµάτων
 Έγιναν µεταβολές στη δοµή της κρατικής µηχανής
Θέµατα: ήταν αρχικά στρατιωτικές µονάδες, µετακινούµενες ανά την επικράτεια.
όταν οι µονάδες αυτές απέκτησαν µόνιµη εγκατάσταση ονοµάστηκαν οι περιοχές εγκατάστασής τους, οι οποίες εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες

Στα θέµατα
(1) Ο στρατηγός ασκούσε την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία του θέµατος
(2) Οι στρατιώτες διέθεταν στρατιωτόπια, τα οποία ήταν κτήµατα από τα έσοδα των οποίων οι στρατιώτες εξασφάλιζαν και συντηρούσαν το άλογο και τον οπλισµό τους
(3) µεταβιβάζονταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο, µαζί µε την υποχρέωση για στρατιωτική υπηρεσία
(4) Οργανώθηκαν : Στη Μ. Ασία (αρχικά, περί τα µέσα του 7ου αι.). Στη Βαλκανική Χερσόνησο (επεκτάθηκαν αργότερα)
(5) Αποτέλεσαν τη βάση της οργάνωσης του Μεσοβυζαντινού Κράτους
(6) Είχαν σηµαντικές συνέπειες για το αµυντικό σύστηµα του Βυζαντίου: εξέλιπαν οι µισθοφόροι, οι νέοι στρατιώτες-αγρότες αγωνίζονταν µε αυταπάρνηση,
(7) γιατί παράλληλα υπερασπίζονταν την ιδιοκτησία τους, για την κοινωνική οργάνωση του Βυζαντίου.
(8) ενισχύθηκαν η µικρή και µεσαία ιδιοκτησία (η ενίσχυση οφείλεται και στον αποδεκατισµό των µεγάλων γαιοκτηµόνων εξαιτίας των αβαροσλαβικών επιδροµών
(9) και των περσικών πολέµων, καθώς τα κτήµατά τους καταλαµβάνονται από ακτήµονες και ελεύθερους µικρογαιοκτήµονες)
(10) οι ελεύθεροι αγρότες συγκροτούσαν τη δυναµικότερη τάξη της κοινωνίας οργανώθηκαν σε εύρωστες και οµοιογενείς κοινότητες χωρίων

Μεταβολές στη δοµή της κρατικής µηχανής (συνοδεύουν τις προηγούµενες αλλαγές)
 Οι κρατικές υπηρεσίες εξαρτιόνταν άµεσα από τον αυτοκράτορα (από τα µέσα του 7ου αιώνα)
 Ο λογοθέτης του Γενικού είχε την ευθύνη των οικονοµικών
 Ο λογοθέτης του ∆ρόµου έγινε βαθµιαία ο πρώτος αξιωµατούχος της αυτοκρατορίας, ένα είδος πρωθυπουργού
Λογοθέτης του ∆ρόµου : Ο ανώτατος βυζαντινός αξιωµατούχος, που ήταν αρµόδιος για το οδικό δίκτυο, τις µετακινήσεις µέσα στη βυζαντινή επικράτεια, και κατ’ επέκταση για τις µετακινήσεις πρεσβευτών, τη διπλωµατία και την εξωτερική πολιτική.

γ. Εξελληνισµός του κράτους
Κατά τον 7ο αι. το Βυζαντινό κράτος :
 έχασε µεγάλο µέρος των ανατολικών του επαρχιών πρώτα από τους Πέρσες αργότερα από τους Άραβες
 απέκτησε όµως εθνολογική οµοιογένεια, επειδή οι περισσότεροι κάτοικοί του ήταν πλέον : Έλληνες ή ελληνόφωνοι
Αποτέλεσµα :
 Τα Ελληνικά έγιναν επίσηµη κρατική γλώσσα και πήραν τη θέση που είχαν ως τότε τα λατινικά
 Η εξέλιξη αυτή αντανακλάται στους επίσηµους αυτοκρατορικούς τίτλους. Ο Ηράκλειος : υιοθετεί τον ελληνικό τίτλο βασιλεύς µε την προσθήκη πιστός ἐν Χριστῷ
 εγκαταλείποντας παλαιούς ρωµαϊκούς τίτλους imperator Romanorum (αυτοκράτωρ Ρωµαίων) caesar (καίσαρ ) augustus (αύγουστος )

Καίσαρ : Τίτλος αξιωµατούχου. Από τις αρχές του 7ου αι. ήταν κάτοχος του δεύτερου σε σηµασία βυζαντινού αξιώµατος (µετά τον αυτοκράτορα)
Αύγουστος : Ένας από τους τέσσερις συνάρχοντες στο σύστηµα της Τετραρχίας που καθιέρωσε ο ∆ιοκλητιανός (δύο Αύγουστοι, δύο Καίσαρες). Τουλάχιστον ως τις αρχές του 9ου αι. η ονοµασία αυτή χρησιµοποιήθηκε ως συστατικό στοιχείο του αυτοκρατορικού τίτλου.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Ποια κατάσταση επικρατούσε στη χερσόνησο του Αίµου (ή στη Βαλκανική χερσόνησο), όταν ανέβηκε στο θρόνο του Βυζαντίου ο Ηράκλειος και πώς αντιµετωπίστηκε;
2. Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες των αβαροσλαβικών επιδροµών στη χερσόνησο του Αίµου κατά τον 7ο αι.;
3. Ποια προβλήµατα υπήρχαν στα Ανατολικά σύνορα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας επι της βασιλείας του Ηρακλείου, και πώς αντιµετωπίστηκαν;
4. Ποια στοιχεία αποδεικνύουν το θρησκευτικό χαρακτήρα των εκστρατειών του Ηρακλείου εναντίον των Περσών; Να λάβετε υπ’ όψιν και το πρώτο παράθεµα της σελ. 14 του σχολικού βιβλίου.
5. Πώς επιτεύχθηκε η αποτελεσµατικότερη διακυβέρνηση του βυζαντινού κράτους από τα µέσα του 7ου αι.;
6. Με βάση το δεύτερο παράθεµα της σελ. 14 του σχολικού βιβλίου και τις ιστορικές σας γνώσεις να εξηγήσετε : α) Πότε δηµιουργήθηκαν τα πρώτα θέµατα; β) Ποια ανάγκη οδήγησε στη δηµιουργία τους;
7. Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες της δηµιουργίας των θεµάτων για το βυζαντινό κράτος;
8. Ποιοι λόγοι οδήγησαν στον εξελληνισµό του βυζαντινού κράτους κατά τον 7ο αι. και πώς αυτός πιστοποιείται;

3. Η εµφάνιση του Ισλάµ
α. Η προϊσλαµική Αραβία
Πριν την εµφάνιση του Ισλάµ
 στη νότια Αραβία, είχε διαµορφωθεί µια µόνιµα εγκατεστηµένη αγροτική κοινωνία
 στη βόρεια Αραβία δέσποζε η φυλετική οργάνωση, οι κάτοικοι ήταν σχεδόν αποκλειστικά νοµάδες, που επιδίδονταν σε εµφύλιους πολέµους, λεηλατούσαν τα διερχόµενα καραβάνια
Για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι νοµάδες αυτοί δεν αποτελούσαν σοβαρή απειλή
β. Η οργάνωση των Αράβων
Ο Μωάµεθ
 Υπήρξε ιδρυτής µιας νέας θρησκείας, που ονοµάστηκε Ισλάµ (= υπακοή)
 Ήταν ένας πολυταξιδεµένος οδηγός καραβανιών
 Γνώριζε το Χριστιανισµό και τον Ιουδαϊσµό
Από το 613
 άρχισε να διδάσκει δηµόσια τη νέα θρησκεία
 κατηγορούσε τους συµπατριώτες του ως ειδωλολάτρες
Το 622 ο Μωάµεθ
 εκδιώχθηκε από τη Μέκκα
 κατέφυγε στη Μεδίνα, όπου ίδρυσε µια κοινότητα πιστών
ως έτος αποδηµίας (Εγίρα = µετανάστευση) θεωρείται αρχή της ισλαµικής κυριαρχίας αποτελεί αφετηρία του χρονολογικού συστήµατος των Αράβων
Μέσα σε µια δεκαετία (622-632 : θάνατος Μωάµεθ)
 επέβαλε τη διδασκαλία του
 συνένωσε τις αραβικές φυλές
 έθεσε τέρµα στην πολιτική διάσπαση της Αραβικής Χερσονήσου

Το Ισλάµ
 Οι πιστοί της νέας θρησκείας ονοµάστηκαν µουσουλµάνοι (=πιστοί)
 Ιερό βιβλίο των µουσουλµάνων είναι το Κοράνιο
 Παράγοντας εξάπλωσης του Ισλάµ υπήρξε ο ιερός πόλεµος (=τζιχάντ),
 υποχρέωση των πιστών να διαδώσουν τη θρησκεία τους στους απίστους µε το σπαθί, έτσι οι µάρτυρες της πίστης εξασφάλιζαν την είσοδό τους στον Παράδεισο

Χαρακτήρας του Ισλάµ – Θεοκρατικό κράτος
 έχει πολλά δάνεια στοιχεία από τη Χριστιανική και την Ιουδαϊκή θρησκεία
 δεν καθορίζει µόνο τη θρησκευτική συµπεριφορά των πιστών αλλά και τα καθήκοντα & τους νόµους που πρέπει να τηρούνται από πολίτες, υπαλλήλους & κυβερνώντες
ΑΡΑ η θρησκευτική κοινότητα ταυτίζεται µε το κράτος (θεοκρατικό κράτος)
η θρησκευτική δικαιοσύνη δεν διαχωρίζεται από την κοσµική π.χ. όποιος παραβιάζει τους ιερούς κανόνες δικάζεται από το Μουφτή ή τον Καδή (δικαστή) βάσει του Κορανίου, ο ανώτατος άρχοντας είναι ταυτόχρονα θρησκευτικός και κοσµικός ηγέτης

Χαλίφης: ανέλαβε τη διακυβέρνηση της κοινότητας µετά το θάνατο του Μωάµεθ (632), ήταν συγχρόνως το θρησκευτικό πρότυπο, που ακολουθούσαν οι πιστοί, ο αρχηγός του κράτους, που συγκέντρωνε στο πρόσωπό του όλη την κοσµική εξουσία, ήταν υπεύθυνος για την εφαρµογή των εντολών του Κορανίου, ως τοποτηρητής του Μωάµεθ.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Με βάση το πρώτο παράθεµα της σελ. 17 του σχολικού βιβλίου και τις ιστορικές σας γνώσεις να αναφερθείτε : α) στην κατάσταση που επικρατούσε στην προϊσλαµική Αραβία και β) στις σχέσεις βυζαντινών και Αράβων στην ίδια περίοδο.
2. Τι γνωρίζετε για τον ιδρυτή της θρησκείας του Ισλάµ και ποια τα βασικά χαρακτηριστικά της;
3. Πώς αντιλαµβάνεστε τη φράση «ο θρησκευτικός πόλεµος υπήρξε σηµαντικός παράγοντας της ραγδαίας εξάπλωσης του Ισλάµ»; Να αξιοποιήσετε στην απάντησή σας και το δεύτερο παράθεµα της σελ. 17 του σχολικού βιβλίου.
4. Ποια στοιχεία πιστοποιούν ότι η κρατική οντότητα που προέκυψε µετά την επικράτηση του Ισλάµ είναι ένα θεοκρατικό κράτος;

5. Η Εικονοµαχία (726-843)

α. Συνθήκες εκδήλωσης της Εικονοµαχίας
 Το κίνηµα της Εικονοµαχίας συντάραξε για περισσότερο από έναν αιώνα το Βυζαντινό Κράτος (726-843)
 Οι δύο πρώτοι Ίσαυροι (Λέων Γ΄ και Κωνσταντίνος Ε΄) σε συνεργασία µε εκπροσώπους του ανωτέρου κλήρου υπήρξαν οι πρωτεργάτες του κινήµατος της Εικονοµαχίας
 το κίνηµα δεν µπορεί να θεωρηθεί καρπός της βούλησης ενός ή δύο αυτοκρατόρων µε ιδιότυπες θρησκευτικές ιδέες.

ΑΙΤΙΑ
(1) Ιδεολογική βάση του κινήµατος υπήρξαν οι ανεικονικές αντιλήψεις των κατοίκων των ανατολικών επαρχιών οι οποίες στηρίζονταν στο επιχείρηµα ότι δεν συµβιβάζεται : η απεικόνιση του θείου µε ανθρώπινη µορφή µε το χαρακτήρα του Χριστιανισµού, ως καθαρά πνευµατικής θρησκείας
(2) Προκαλούσαν σοβαρές αντιδράσεις οι υπερβολές της λατρείας των εικόνων και των λειψάνων που άγγιζε τα όρια της δεισιδαιµονίας ανάµεσα στο λαό ιδιαίτερα στις ευρωπαϊκές επαρχίες
(3) Κατά τη διάρκεια του 8ου αιώνα η κεντρική εξουσία έλαβε µέτρα για την αντιµετώπιση του προβλήµατος λόγω της κρισιµότητας των περιστάσεων που αντιµετώπιζε η αυτοκρατορία την περίοδο αυτή:
 τα αραβικά πλοία λεηλατούσαν ακτές, νησιά και πόλεις, παρέλυαν το εµπόριο
 απειλούσαν ακόµη και την ίδια τη Βασιλεύουσα,
 οι Βυζαντινές επαρχίες στη Βαλκανική είχαν κατακλυσθεί από Σλάβους
 υπέφεραν από τις επιδροµές των Βουλγάρων (νέος γείτονας)

Η εικονοµαχική πολιτική είχε σκοπό να συµφιλιώσει την κεντρική εξουσία µε τους πληθυσµούς της Μ. Ασίας
Επειδή : Η σωτηρία της Αυτοκρατορίας εξαρτιόταν από τους αγροτικούς πληθυσµούς της Μ. Ασίας που υπηρετούσαν στους θεµατικούς στρατούς και απέρριπταν την ιδέα της αναπαράστασης του θείου (μονοφυσιτισμός).

∆υναστεία των Ισαύρων ή Συριακή δυναστεία :
Λέων Γ΄ (717-741), Κωνσταντίνος Ε΄ (741-775),
Λέων ∆΄ (775-780), Κωνσταντίνος ΣΤ΄
και Ειρήνη (780-802)
Ανεικονική αντίληψη : είναι η καλλιτεχνική τάση βάσει της οποίας στις παραστάσεις δεν γίνεται χρήση της ανθρώπινης µορφής.

β. Έναρξη της Εικονοµαχίας
ΑΦΟΡΜΗ: Ένας καταστροφικός σεισµός µε επίκεντρο το θαλάσσιο χώρο µεταξύ Θήρας και Θηρασίας (726) – ερµηνεύτηκε ως εκδήλωση θείας οργής,
Το 726
■ Πρώτη επίθεση Λέοντα Γ΄ κατά των εικόνων: Με διαταγή του ο στρατός αποµάκρυνε µια εικόνα του Χριστού από τη Χαλκή Πύλη των ανακτόρων
■ Το πλήθος οργισµένο – ξέσπασαν οδοµαχίες
■ Η αντίδραση κατά της εικονοµαχικής πολιτικής απλώθηκε από την πρωτεύουσα
στο Θέµα Ελλάδος (σηµερινή ανατολική Στερεά Ελλάδα)
■ Ο θεµατικός στόλος κινήθηκε εναντίον του Λέοντος – κατατροπώθηκε κοντά στον Ελλήσποντο
730
■ Πρώτο επίσημο ανεικονικό διάταγμα – προέβλεπε καταστροφή των εικόνων
διώξεις κατά των εικονοφίλων, εξορίες, δηµεύσεις περιουσιών
■ αντίθετη η εκκλησία της Ρώµης – ο πάπας στράφηκε αργότερα προς τους Φράγκους
(αρνητικές συνέπειες για τις σχέσεις της Αυτοκρατορίας µε τη ∆ύση)

γ. Κορύφωση της Εικονοµαχίας επί Κωνσταντίνου του Ε΄
 ανελέητη εκστρατεία εναντίον των µοναχών και των µοναστηριών
 νοµιµοποιήθηκε από τη σύνοδο της Ιέρειας (754), η οποία :
 καταδίκασε τη λατρεία των εικόνων
 αναθεµάτισε τους οπαδούς της
Το 787, επί Κωνσταντίνου ΣΤ΄ και Ειρήνης,
η Ζ΄ Οικουµενική Σύνοδος καταδίκασε την εικονοµαχία

δ. Αναζωπύρωση και τέλος της Εικονοµαχίας
Αναζωπυρώθηκε από τους αυτοκράτορες Λέοντα Ε΄ και Θεόφιλο χωρίς όµως την ορµή και το φανατισµό της πρώτης περιόδου

Μάρτιος 843 – Σύνοδος Κων/πολης
συγκλήθηκε σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη από τη Θεοδώρα, µητέρα του αυτοκράτορα Μιχαήλ και τους συνεργάτες της Βάρδα και Θεόκτιστο
που αποφάσισε την αποκατάσταση των εικόνων και σήµανε την οριστική αποτυχία του κράτους να υποτάξει την εκκλησία ολοκληρωτικά στη βούλησή του

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Ποιοι υπήρξαν οι παράγοντες που οδήγησαν στην εκδήλωση της εικονοµαχίας;
2. Με βάση το πρώτο παράθεµα της σελ. 21 του σχολικού βιβλίου και τις ιστορικές σας γνώσεις να αναφερθείτε στην πολιτική αναγκαιότητα που επέβαλε την εικονοµαχία και τη λαϊκή αντίληψη που υπηρετούσε.
3. Αφού µελετήσετε τα παραθέµατα των σελ. 22 και 94 του σχολικού βιβλίου να επισηµάνετε τα κυριότερα επιχειρήµατα των εικονοµάχων και των εικονολατρών.
4. Πώς επηρέασε η εικονοµαχία τις σχέσεις του Βυζαντινού κράτους µε τη ∆ύση;
5. Να αναφερθείτε στις κυριότερες φάσεις της εικονοµαχίας και τους πρωταγωνιστές τους.
6. Ποιες σύνοδοι σχετίζονται µε την εικονοµαχία και τι σηµατοδοτεί η τελική απόφαση που ελήφθη;

6. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 6ος – 9ος αι.

α. Η οικονοµία (6ος – 9ος αι.)
∆ηµογραφική και οικονοµική κρίση (Μέσα 6ου – τέλη 8 ου αιώνα)
Αιτία : Στο δεύτερο µισό του 6ου αι.
 επιδηµίες
 φυσικές καταστροφές
 απώλειες από πολέµους
 εχθρικές εισβολές
 οικονοµική κρίση
Ωστόσο, δεκάδες πόλεις συνέχιζαν να ακμάζουν. π.χ. η Έφεσος και η Νίκαια,
Συνέπειες :
(1) οι αστικές δραστηριότητες περιορίζονται
(2) το εξωτερικό εµπόριο φθίνει συνεχώς
(3) στην Ανατολή οι Άραβες ελέγχουν τους χερσαίους δρόµους προς την Ανατολή, τα λιµάνια και τα εµπορικά κέντρα της Συρίας και της
(4) στη ∆ύση το εµπόριο µειώνεται στο ελάχιστο στις αρχές του 8ου αι.,
(5) οι θαλάσσιες επικοινωνίες επικίνδυνες, εξαιτίας των πειρατών

Αύξηση πληθυσµού και ανάκαµψη οικονοµίας (Τέλη 8ου – αρχές 9ου αιώνα)
 ο πληθυσµός της αυτοκρατορίας αρχίζει να αυξάνεται – φτάνει τα 11 εκατ.
 η οικονοµία και το εµπόριο αρχίζουν να ανακάµπτουν
 Ο Νικηφόρος Α΄ πήρε τολµηρά δηµοσιονοµικά µέτρα για την ανόρθωση της οικονοµίας – χαρακτηρίστηκαν ως κακώσεις από τους αντιπάλους του και από το χρονικογράφο Θεοφάνη. Αυτά ήταν :
1. Ακύρωση φοροαπαλλαγών που είχε θεσπίσει η αυτοκράτειρα Ειρήνη
2. Η εγγραφή των πολιτών σε φορολογικούς καταλόγους
3. Η επιβολή του καπνικού φόρου (για κάθε εστία που καπνίζει, δηλαδή για κάθε νοικοκυριό) στους παροίκους (εξαρτηµένους γεωργούς) των µονών και των ναών, στα πολυάριθµα φιλανθρωπικά ιδρύµατα
4. Η καθιέρωση της συλλογικής ευθύνης της κοινότητας του χωριού για την καταβολή των φόρων
5. Η απαγόρευση της τοκογλυφίας
6. Η δηµιουργία κλήρων για τους ναύτες στρατιώτες της Μ. Ασίας
7. Η υποχρέωση των πλουσίων ναυκλήρων (πλοιοκτητών) της Κωνσταντινούπολης να δανειστούν από το κράτος µε υψηλό επιτόκιο.
Στόχος : η ανάπτυξη του εµπορίου και της ναυσιπλοΐας.

β. Στρατιωτικοποίηση και εποικισµοί
Στρατιωτικοποίηση
■ Έντονη κοινωνική παρουσία του στρατού στο Βυζαντινό κράτος από τα µέσα του 7ου ως τα µέσα του 9ου αιώνα (την περίοδο της οικονοµικής κρίσης)
■ Στοιχεία της στρατιωτικοποίησης:
(1) η εµφάνιση των οικογενειακών επωνύµων για στρατιωτικές αριστοκρατικές οικογένειες
(2) οικοδόµηση πολλών κάστρων, τα οποία κτίζονται σε δυσπρόσιτες περιοχές – οι πόλεις παρακμάζουν
(3) η βαθµιαία επέκταση του δικτύου των θεµάτων (ένδειξη εδραίωσης της βυζαντινής κυριαρχίας) µε τη διχοτόµηση παλαιότερων µεγάλων θεµάτων (Μ. Ασία) µε τη δηµιουργία νέων θεµάτων (Βαλκανική) µε τη δηµιουργία ναυτικών θεµάτων

Εποικισµοί
■ Στις ευρωπαϊκές επαρχίες είχαν εγκατασταθεί πολλοί σλαβικοί πληθυσµοί
 πολλοί Σλάβοι µεταφέρθηκαν από τις σκλαβηνίες των Βαλκανίων στη Μ. Ασία
 πολλοί µικρασιατικοί πληθυσµοί µετακινήθηκαν και εγκαταστάθηκαν στις σκλαβηνίες της Θράκης, της Μακεδονίας και της Νότιας Ελλάδας
 Από τα τέλη του 8ου αι. οι Σλάβοι άρχισαν να ενσωµατώνονται στη βυζαντινή κοινωνία – αφομοίωση

γ. Το κίνηµα του Θωµά του Σλάβου
Εκδηλώθηκε το 821 στη Μ. Ασία επί Μιχαήλ Β΄
Ο Θωµάς
 Στέφθηκε αυτοκράτορας από τον Πατριάρχη Αντιοχείας
 Εµφανίστηκε ως εικονόφιλος και προστάτης των φτωχών
 Προκάλεσε µε το κίνηµά του αναταραχή που µεταδόθηκε από την ύπαιθρο στις πόλεις και στο στρατό
 Πέρασε στην Ευρώπη και πολιόρκησε την πρωτεύουσα µε τη σύµπραξη του ναυτικού θέµατος των Κιβυρραιωτών
 Αναγκάστηκε να λύσει την πολιορκία, εξαιτίας
• του απόρθητου των τειχών της Κωνσταντινούπολης
• των λιποταξιών των πληρωµάτων του
• της βαριάς ήττας του στόλου µπροστά στην Κωνσταντινούπολη (φθινόπωρο του 822)
• της επίθεσης που δέχτηκε από τους Βουλγάρους, µε τους οποίους είχε συµµαχήσει ο Μιχαήλ
Κατόρθωσε αρχικά να διαφύγει, αλλά τον Οκτώβριο του 823 συνελήφθη και θανατώθηκε
Το κίνηµα
■ δεν µπορεί να ερµηνευθεί ως λαϊκή εξέγερση και κοινωνική επανάσταση
■ επρόκειτο περισσότερο για εµφύλιο πόλεµο, µια σύγκρουση µεταξύ νοµιµότητας και σφετερισµού της εξουσίας,

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Ποια ήταν η οικονοµική κατάσταση του βυζαντινού κράτους από τον 6ο έως και τον 9ο αιώνα;
2. Ποια υπήρξαν τα αίτια και ποιες οι συνέπειες της δηµογραφικής και οικονοµικής κρίσης που αντιµετώπισε το βυζαντινό κράτος από τον 6ο έως και τον 9ο αιώνα;
3. Ποια µέτρα έλαβε για να αντιµετωπίσει την οικονοµική κρίση που διερχόταν το βυζαντινό κράτος ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α΄;
4. Να σχολιάσετε τις οικονοµικές µεταρρυθµίσεις του Νικηφόρου Α΄ και να επισηµάνετε τυχόν αρνητικά σηµεία τους.
5. Τι εννοούµε µε τον όρο στρατιωτικοποίηση της µεσοβυζαντινής κοινωνίας και ποια στοιχεία την πιστοποιούν;
6. Πώς αντιµετώπισε το βυζαντινό κράτος τα προβλήµατα που είχε δηµιουργήσει η εγκατάσταση σλαβικών πληθυσµών στις ευρωπαϊκές επαρχίες του;

7. ΣΛΑΒΟΙ ΚΑΙ ΒΟΥΛΓΑΡΟΙ
7ος – 9ος αι.
α. Σκλαβηνίες (6ος – 9ος αι.)
Μόνιµες εγκαταστάσεις των Σλάβων στη Χερσόνησο του Αίµου, αυτόνοµες νησίδες σλαβικού πληθυσµού, στο γεωγραφικό χώρο της Ελλάδας, µικρότερης ή µεγαλύτερης έκτασης
Στη διάρκεια του 9ου αι.
 στα βορειοδυτικά της Χερσονήσου του Αίµου εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια των Σέρβων και Κροατών. Η ύπαρξη και η ανάπτυξη των δύο αυτών κρατιδίων διευκόλυνε τον εκχριστιανισµό των δύο λαών
 στα νότια της Χερσονήσου του Αίµου άρχισαν να ενσωµατώνονται στην επεκτεινόµενη θεµατική διοίκηση του Βυζαντινού Κράτους. Ήταν αρχικά ηµιαυτόνοµες και πλήρωναν φόρο υποτέλειας.

β. Η ίδρυση του κράτους των Βουλγάρων
7ος αιώνας
 λαός που προωθήθηκε από τις ασιατικές στέπες στις εκβολές του ∆ούναβη, ίδρυσαν το κράτος τους στη Χερσόνησο του Αίµου επί Κωνσταντίνου ∆΄ (668-685) κατέκτησαν τα εδάφη µεταξύ ∆ούναβη, Αίµου και Ευξείνου Πόντου.
 Ο αυτοκράτορας υποχρεώθηκε να αναγνωρίσει σιωπηρά τη νέα κατάσταση και να υποσχεθεί την καταβολή ετήσιων χορηγιών για το µέλλον.
ΣΥΝΕΠΕΙΑ: να έχει αποσπαστεί ουσιαστικά από τον έλεγχο της αυτοκρατορίας.
Η συµφωνία µε τους Βουλγάρους ανανεώθηκε αργότερα.
8ος αιώνας
 Οι Βούλγαροι βοήθησαν το Λέοντα Γ΄ (717-741) να αντιµετωπίσει τους Άραβες επιδροµείς µπροστά στα τείχη της Κωνσταντινούπολης.
 Κωνσταντίνος Ε΄ (741-775) προσπάθησε να καταλύσει το Βουλγαρικό Κράτος µε αλλεπάλληλες εκστρατείες. Η διεξαγωγή του πολέµου υπήρξε δυσχερής για τους Βουλγάρους, ΑΙΤΙΑ : αντιµετώπιζαν µια µεγάλη εσωτερική πολιτική κρίση που προκλήθηκε από τη σύγκρουση της αντιβυζαντινής και φιλοβυζαντινής παράταξης.
 Η παλαιά βουλγαρική αριστοκρατία ακολουθούσε αντιβυζαντινή πολιτική, ενώ το φιλοβυζαντινό κόµµα είχε τις ρίζες του στην εθνότητα που διαµορφωνόταν από την ανάµειξη σλαβικών πληθυσµών µε τις λαϊκές βουλγαρικές τάξεις.
 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: η αποκατάσταση της βυζαντινής υπεροχής στη Χερσόνησο του Αίµου, όχι όµως η ολοκληρωτική επιτυχία του σκοπού του αυτοκράτορα (: δεν καταλύθηκε το βουλγαρικό κράτος)

γ. Η Βουλγαρία υπό τον Κρούµο
9ος αιώνας
Η Βουλγαρία ισχυροποιήθηκε σηµαντικά, όταν προσάρτησε πρώην αβαρικά εδάφη.
Ο χάνος Κρούµος
 εγκαινίασε τις εχθροπραξίες ανάµεσα στους Βουλγάρους και τους Βυζαντινούς µε την κατάκτηση της Σαρδικής (Σόφιας) και την εξόντωση των υπερασπιστών της (809).
Ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α΄
 εξεστράτευσε τότε κατά των Βουλγάρων
 προχώρησε βαθιά στη βουλγαρική επικράτεια.
 Στις διαβάσεις του Αίµου ο στρατός του εκµηδενίστηκε ολοκληρωτικά.
Ο Κρούµος επανέλαβε τις επιχειρήσεις του σύντοµα.
 Κατέκτησε λιµάνια του Ευξείνου Πόντου.
 Αποκορύφωµα των επιθετικών ενεργειών του ήταν η εµφάνισή του µπροστά στα τείχη της Κωνσταντινούπολης
 Όµως ο βούλγαρος ηγεµόνας πέθανε ξαφνικά (814).
 Ο Οµουρτάγ, διάδοχος του Κρούµου, συνήψε 30ετή συνθήκη ειρήνης.

δ. Η οργάνωση του Βουλγαρικού Κράτους
∆ύο φυλετικά στοιχεία συνέθεταν το βουλγαρικό πληθυσµό
 οι Πρωτοβούλγαροι
 τα σλαβικά φύλα (σκλαβηνίες).
Ως τον 9ο αι. η δοµή του κράτους χαρακτηρίζεται από τη διαφορετική συµµετοχή στη διακυβέρνηση της χώρας των δύο αυτών φυλετικών στοιχείων
η πρωτοβουλγαρική αριστοκρατία καθόριζαν την κρατική πολιτική,
οι αρχηγοί των σκλαβηνιών στις περιοχές συµµετείχαν στη διοίκηση ως ένα βαθµό
Στη διάρκεια του 9ου αι.
 ενισχύθηκε η κεντρική εξουσία,
 υποχώρησε η δύναµη των αρχηγών των σλαβικών φυλών.
 η αριθµητική υπεροχή των Σλάβων είχε ως αποτέλεσµα τον εκσλαβισµό των Βουλγάρων.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: οι Σλάβοι υποτάχθηκαν πολιτικά στην πρωτοβουλγαρική αριστοκρατία, αλλά αφοµοίωσαν εθνολογικά τους ουννικής καταγωγής Βουλγάρους.

Χαγάνος ή Χάνος : Τίτλος των ηγεµόνων των λαών τουρκοµογγολικής καταγωγής (Βούλγαροι, Άβαροι, Χάζαροι).

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Τι ήταν οι σκλαβηνίες και πώς εξελίχθηκαν στη διάρκεια του 9ου αιώνα;
2. Πότε ιδρύθηκε το κράτος των Βουλγάρων και ποιες ήταν οι σχέσεις του µε τη Βυζαντινή αυτοκρατορία κατά τον 7ο και 8ο αιώνα;
3. Ποιο ήταν το µεγαλύτερο εσωτερικό πρόβληµα που αντιµετώπισε το Πρώτο Βουλγαρικό κράτος; Πότε και πώς λύθηκε το πρόβληµα αυτό; Στην απάντησή σας να λάβετε υπ’ όψιν και το δεύτερο παράθεµα της σελ. 26 του σχολικού βιβλίου.
4. Ποιες ήταν οι σχέσεις του Βουλγαρικού κράτους µε τη Βυζαντινή αυτοκρατορία κατά τον 9ο αιώνα;
5. Πώς ήταν οργανωµένο το Βουλγαρικό κράτος (ή Ποια υπήρξε η εθνική-φυλετική και πολιτική δοµή του Βουλγαρικού κράτους) πριν και κατά τη διάρκεια του 9ου αιώνα;
1. Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες που µπορείτε να αντλήσετε από το πρώτο παράθεµα της σελ. 26 του σχολικού βιβλίου, να εντοπίσετε τους τρόπους µε τους οποίους ασκούσε την εξωτερική του πολιτική το Βυζαντινό κράτος.
6. Πώς αντιµετώπισε η Βυζαντινή αυτοκρατορία το Βουλγαρικό κράτος
α) σε επίπεδο επίσηµης διπλωµατίας και
β) σε επίπεδο δυναµικής αντιπαράθεσης;

8. ΤΟ ΦΡΑΓΚΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΥΠΟ ΤΙΣ ∆ΥΝΑΣΤΕΙΕΣ
ΤΩΝ ΜΕΡΟΒΙΓΓΕΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΑΡΟΛΙ∆ΩΝ

α. Η εποχή των Μεροβιγγείων και η κρίση του φραγκικού κράτους
Το εκχριστιανισµένο Βασίλειο των Φράγκων
■ ήταν το σηµαντικότερο «βαρβαρικό» κράτος της ∆υτικής Ευρώπης
■ το ίδρυσε ο Χλωδοβίκος, ο γενάρχης της δυναστείας των Μεροβιγγείων
Οι διάδοχοι του όµως
■ δεν είχαν τις δικές του ικανότητες
■ οδηγήθηκαν σε εµφύλιους πολέµους
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ
 το Φραγκικό Κράτος διασπάστηκε πολιτικά.
 υποχώρηση του εµπορίου και της βιοτεχνίας,
 εγκατάλειψη του οδικού δικτύου
 παρακµή των πόλεων.
Έτσι, στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 8ου αι.
■ επιτακτική ήταν η ανάγκη για αλλαγές σε όλα τα επίπεδα,
■ ενώ η Εκκλησία αναδεικνυόταν µοναδικό παράγοντας εξουσίας.

β. Οι Καρολίδες και η ακµή της φραγκικής δύναµης
Το αξίωµα του αυλάρχη (majordomus),
ιδιαίτερα σηµαντικό στο Φραγκικό κράτος
απέκτησε νέο κύρος, όταν ο αυλάρχης Κάρολος Μαρτέλος αναχαίτισε την προέλαση των Αράβων στο Πουατιέ της Γαλλίας (732).
Ο Κάρολος Μαρτέλος
υπήρξε ο ιδρυτής της δυναστείας των Καρολιδών, που διαδέχθηκε τους Μεροβίγγειους, υπό τις εξής συνθήκες:
 Ο πάπας απειλούνταν από τους Λογγοβάρδους που ετοιµάζονταν να βαδίσουν κατά της Ρώµης,
 αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Βυζάντιο και να προσεταιριστεί τους Φράγκους,
 έστεψε τον Πιπίνο, γιο του Καρόλου Μαρτέλου, ελέῳ Θεού βασιλέα των Φράγκων (754).
 Η παπική ευλογία προσέδωσε µεγάλο ηθικό κύρος στη φραγκική βασιλεία
 µε τη στέψη αυτή επικράτησε στην Ευρώπη η αντίληψη της ελέῳ Θεού βασιλείας.

Ο Πιπίνος Α΄,
 δώρισε ως αντάλλαγµα στην Αγία Έδρα την περιοχή από τη Ραβέννα µέχρι τη Ρώµη, (πυρήνας του Παπικού Κράτους).
 Ο Πιπίνος και οι γιοι του ονοµάστηκαν πατρίκιοι των Ρωµαίων, τίτλος που συνεπαγόταν την υποχρέωση του βασιλικού οίκου να προστατεύει τη Ρώµη.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ:
ο παπισµός συνδέθηκε στενά µε το Βασίλειο των Φράγκων,
το χάσµα µεταξύ Ανατολής και ∆ύσης (είχε αρχίσει με την εικονοµαχία) έγινε βαθύ.

Αυλάρχης : Πρώτος τη τάξει αξιωµατούχος των ανακτόρων και έµπιστος του βασιλιά. ελέῳ Θεού βασιλεία :πολιτική αντίληψη σύµφωνα µε την οποία ο µονάρχης έχει λάβει την εντολή της εξουσίας από το Θεό στον οποίο και µόνο λογοδοτεί.

Κάρολος ο Μέγας (Καρλοµάγνος)
Διάδοχος Πιπίνου, κατέκτησε πολλά εδάφη επεξέτεινε σηµαντικά την επικράτεια
Για να ενισχύσει την εσωτερική οργάνωση του κράτους του ο Κάρολος πήρε τα ακόλουθα µέτρα:
1. ∆ιαίρεσε τη φραγκική επικράτεια σε 200 περίπου κοµητείες.
Οι κόµητες, µε τη βοήθεια των επισκόπων ασκούσαν τη στρατιωτική και πολιτική διοίκηση και συγχρόνως ήταν δικαστές και φοροεισπράκτορες.
2. Καθιέρωσε το θεσµό των βασιλικών απεσταλµένων, οι οποίοι θα επέβλεπαν την εφαρµογή των νόµων και των διαταγµάτων που εξέδιδε.
3. Προχώρησε σε εκκλησιαστική µεταρρύθµιση που συµπλήρωσε τη διοικητική µεταρρύθµιση. Η Εκκλησία απετέλεσε από τότε παράγοντα συνοχής και ενότητας.

γ. Το πρόβληµα των δυο αυτοκρατοριών
• Το Φραγκικό Κράτος ισχυροποιήθηκε, υποσκελίζοντας τα παλαιότερα γερµανικά βασίλεια,
• Η εξουσία του Καρόλου αναβαθµίστηκε: έγινε ισχυρή βασιλεία, που εξουσίαζε ένα κράτος µε πολλούς λαούς.
• Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία επιδίωξε να προσεγγίσει διπλωµατικά το νέο αντίπαλο της.
781: αρραβώνες Κωνσταντίνου ΣΤ΄ µε τη Ροτρούδη, κόρη του Καρόλου.
Αλλά οι σχέσεις των δύο κρατών οδηγήθηκαν σε ρήξη και το συνοικέσιο τελικά ακυρώθηκε.
Χριστούγεννα 800: Ο Κάρολος στέφθηκε Μέγας και ειρηνοποιός αυτοκράτωρ, κυβερνήτης του Ρωµαϊκού Κράτους σύµφωνα µε το βυζαντινό τυπικό,
 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: συνυπάρχουν αντιµέτωπες από το 800 και εξής δυο αυτοκρατορίες, µία ανατολική και µία δυτική.
Θεωρήθηκε από τους Βυζαντινούς ως σφετερισµός των νοµίµων και αποκλειστικών δικαιωµάτων τους στη ρωµαϊκή κληρονοµιά και κυρίως του δικαιώµατος χρήσης του όρου βασιλεύς των Ρωµαίων.
 Η διάσταση µεταξύ Ανατολής και ∆ύσης επεκτάθηκε στην πολιτική
 Η οικουµένη διασπάστηκε γλωσσικά, πολιτικά και θρησκευτικά σε δύο αντίπαλους κόσµους.
Ο Κάρολος επιδίωξε και πέτυχε το συµβιβασµό µε το βυζαντινό αυτοκράτορα.

δ. Η διάσπαση της Αυτοκρατορίας του Καρόλου
• Η δυναστεία των Καρολιδών συνένωσε το µεγαλύτερο µέρος του χριστιανικού κόσµου της ∆. Ευρώπης (Γαλατία, Γερµανία και Ιταλία).
• Η διοικητική ενότητα άρχισε όµ να κλονίζεται, όταν εξέλιπε η επιβλητική προσωπικότητα του Μεγάλου Καρόλου.
• Ο διάδοχός του Λουδοβίκος ο Ευσεβής, διέπραξε λάθη που έπληξαν σοβαρά το κύρος της αυτοκρατορικής εξουσίας.
• Μετά το θάνατο του, οι τρεις γιοι του (Λουδοβίκος, Κάρολος Φαλακρός και Λοθάριος) διένειµαν, την κληρονοµιά του µε τη συνθήκη του Βερντέν (843).
 Λουδοβίκος: τα εδάφη ανατολικά του Ρήνου,
 Κάρολος: περιοχές της σηµερινής Γαλλίας
 Λοθάριος: µια ζώνη που εκτεινόταν από το σηµερινό Βέλγιο µέχρι την κεντρική Ιταλία.
Οι τρεις αυτές εδαφικές ενότητες επρόκειτο να αποτελέσουν τη βάση σχηµατισµού τριών από τα µεγαλύτερα κράτη της σύγχρονης Ευρώπης,
■ της Γερµανίας,
■ της Γαλλίας
■ και της Ιταλίας.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Ποια υπήρξε η πορεία του Φραγκικού κράτους επί της δυναστείας των Μεροβιγγείων;
2. Σε τι συνίσταται η κρίση που υπέστη το Φραγκικό κράτος από τον 6ο έως τον 8ο αιώνα και ποιες ήταν οι συνέπειές της;
3. Κάτω από ποιες συνθήκες διαδέχθηκε η δυναστεία των Καρολιδών τη δυναστεία των Μεροβιγγείων;
4. Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες της στέψης του Πιπίνου από τον πάπα (Στέφανο Β΄);
5. Πώς οργάνωσε το Φραγκικό κράτος ο Κάρολος ο Μέγας;
6. Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες της στέψης του Καρόλου του Μεγάλου από τον πάπα Λέοντα Γ΄;
7. Κάτω από ποιες συνθήκες και πώς προέκυψε η σύνδεση της εκκλησίας της Ρώµης (της παπικής εκκλησίας) µε το φραγκικό κράτος;
8. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και τα παραθέµατα της σελ. 30 του σχολικού βιβλίου να εξηγήσετε πως είδαν οι ∆υτικοί και πώς οι Βυζαντινοί την αυτοκρατορική στέψη του Καρόλου.
9. Ο χρονογράφος Θεοφάνης αναφέρει ότι σχεδιαζόταν γάµος µεταξύ της Ειρήνης και του Καρόλου, ώστε να συνενωθούν οι δύο αυτοκρατορίες. Ανεξάρτητα από το βαθµό αξιοπιστίας της πληροφορίας αυτής, ποια προβλήµατα νοµίζετε ότι θα προκαλούσε αυτή η επιλογή;

Αφήστε μια απάντηση