ΠΑΛΑΙΟΣΤΑΝΗ

To περιεχόμενο είναι η ιστορική αναδρομή και περιγραφή της περιοχής και των ανθρώπων της. Προέκυψε ως αποτέλεσμα εργασίας των μαθητών του σχολείου στα πλαίσια εκπαιδευτικού προγράμματος για την τοπική ιστορία που υλοποιήθηκε το σχολικό έτος 2014-2015. Οι μαθητές που ερεύνησαν, συγκέντρωσαν, επέλεξαν και συνέγραψαν το υλικό ήταν οι: Καραμήτρου Βασιλική, Ξάφης Ευάγγελος, Παπαεμμανουήλ Εμμανουήλ, Παππάς Βίκτωρ. Συντονιστής της ομάδας των μαθητών και υπεύθυνη του έργου ήταν η φιλόλογος Ελένη Αγιάννη.

Η Παλιόστανη σήμερα

Η Παλιόστανη σήμερα

Περιεχόμενα

  1. Χωριό – οικογένειες
  2. Θέσεις του χωριού
  3. Ιστορία του χωριού
  4. Ιστορικά γεγονότα ευρύτερης περιοχής
  5. Συμπεράσματα
  6. Εκκλησίες του χωριού – 3 ιεροί ναοί
  7. Πυρπόληση Άγιου Αθανάσιου και τα γεγονότα που ακολούθησαν
  8. Κάτοικοι και η καταδυνάστευση τους
  9. Ασχολίες των κατοίκων
  10. Προβλήματα της περιοχής
  11. Πολιτιστικά στοιχεία του χωριού
  12. Πηγές
  1. Χωριό – οικογένειες

Η  Παλιόστανη  είναι χωριό της βορειοδυτικής Πιερίας. Ανήκει στον δήμο Πύδνας-Κολινδρού και  έχει  συνολικά  50  μεγάλες  οικογένειες  (γενιές), από  τις οποίες οι  37  είναι οικογένειες  ντόπιων  και οι 13  βλάχων,  που εγκαταστάθηκαν  στο χωριό  μετά το 1930.

Οι οικογένειες (γενιές) ποικίλλουν ως προς τον αριθμό των  νοικοκυριών (οικογενειών με τη στενή έννοια) και  είναι  από μία μέχρι  είκοσι  δύο οικογένειες  η  κάθε  γενιά.

Στην  κοινότητα της Παλιόστανης ανήκει  και  η  Μικρή Μηλιά,  που απέχει  απ’ αυτή  2  χιλιόμετρα.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Θέσεις του χωριού
Το φράγμα της Παλιόστανης

Το φράγμα της Παλιόστανης

Η Παλιανέστιανη  ή  Παλιόστανη,  όπως λέγεται  σήμερα,  είναι  χωριό  της υψίπεδης βορειοδυτικής  Πιερίας. Κατέχει  περίοπτη  θέση  στον οδικό  άξονα  Πύδνας-Πιερίων. Είναι κτισμένη  στον λόφο  Παλιόχωρα  και στις προεκτάσεις  τριών  ραχών  που  σμίγουν  στη  βάση του  λόφου  αυτού.

Ανάμεσα στις ράχες αυτές ανοίγονται βαθιές δασωμένες χαράδρες, με  απότομες  κρημνώδεις  πλαγιές  και  πηγές, με  τρεχούμενα  νερά. Στα παλιότερα χρόνια οι χαράδρες  αυτές  υπήρξαν τόποι  διαφυγής των κατοίκων, κάθε φορά που  παρουσιαζόταν κίνδυνος ή  απειλή επιδρομέων.

Το Σεπτέμβριο και Οκτώβριο του 1944 όσοι  κάτοικοι είχαν  μείνει στο χωριό, γιατί οι περισσότεροι είχαν  κατέβει  στον  Κούκο λόγω του πολέμου, είχαν  καταφύγει στη βορειοανατολική  χαράδρα  της Γαβριάς. Όσοι, όμως, έμειναν, για να γλιτώσουν από τους  Γερμανούς, που κανονιοβόλησαν το χωριό και σκότωναν, έστησαν παραπήγματα στη Γαβριά (ονομασία χωραφιού) και διέμεναν  σ’ αυτά.

Η  Παλιόστανη απέχει 23 χιλιόμετρα από την Κατερίνη, 7 από τον Κολινδρό, 20 από τη θάλασσα της Πύδνας, 10 από τους πρόποδες των Πιερίων, 12 από το  Δημαρχιακό μέγαρο του Δήμου Πύδνας – Κολινδρού, 2 από τη Μικρή Μηλιά και 4 από  τη φημισμένη και ιστορική  Μονή  της Παναγίας  Μακρυράχης.

Από την Παλιόχωρα, που είναι το υψηλότερο  σημείο του χωριού, αγναντεύει  κανείς την ομορφιά και ποικιλία του Πιερικού τοπίου, όπως ξετυλίγεται στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα.

Από εδώ βλέπει κανείς τον Όλυμπο και τον Κίσσαβο, τα Πιέρια  και το  Βέρμιο, τον Θερμαϊκό, τη Θεσσαλονίκη και τον Χορτιάτη και τέλος, όταν είναι ξαστεριά, την κορυφή του Άθω του Αγίου Όρους. Όλα τα χωριά της Πιερίας φαίνονται από το σημείο αυτό.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Ιστορία του χωριού
Δημοτικό Σχολείο Παλιόστανης

Δημοτικό Σχολείο Παλιόστανης

Το πότε ιδρύθηκε η Παλιόστανη ή πότε πρωτοκατοικήθηκε ο τόπος αυτός, είναι παντελώς άγνωστο στους σημερινούς κατοίκους, γιατί ως τώρα δεν έχει γραφεί κάτι σχετικό, ούτε υπάρχουν κάποια σημάδια ή λείψανα αντικειμένων, για να υπολογιστεί χρονολογικά ο οικισμός. Συνεπώς, η έρευνα γύρω από την ιστορία του μικρού αυτού χωριού είναι πολύ δύσκολη.

Έτσι, στην προσπάθειά μας να γράψουμε λίγα για την ιστορία της Παλιόστανης, θα στηριχθούμε στα παρακάτω :

  • Στα ιστορικά γεγονότα, που έλαβαν χώρα τα παλιότερα χρόνια, στην ευρύτερη περιοχή της βόρειας και βορειοδυτικής Πιερίας.
  • Στους ιερούς ναούς της Παλιόστανης, την Αγία Παρασκευή, τον Άγιο Νικόλαο και τον Άγιο Αθανάσιο.
  • Στους κατοίκους του χωριού και στις εκδηλώσεις αυτών.
  • Στις παλαιότερες βρύσες, τα πηγάδια και τα τοπωνύμια της περιοχής και
  • Στην Ιερά Μονή της Παναγίας Μακρυράχης, με την οποία η Παλιόστανη είναι άρρηκτα δεμένη από παλαιότατων χρόνων.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Ιστορικά γεγονότα ευρύτερης περιοχής
Η πλατεία της Παλιόστανης

Η πλατεία της Παλιόστανης

Η Πιερία, η πανέμορφη και πλούσια αυτή περιοχή της πολυθρύλητης Μακεδονίας μας υπήρξε πάντοτε το κέντρο του ενδιαφέροντος  των  ποικιλώνυμων  επιδρομέων και  εχθρών  του Ελληνισμού.  Γότθοι,  Ούννοι,  Άβαροι  και  Σλάβοι,  Βούλγαροι  του Συμεών και του Σαμουήλ, Νορμανδοί, Φράγκοι, Σέρβοι και Τούρκοι πολέμησαν, για να πάρουν τον τόπο αυτό. Αλλά δεν μπόρεσαν «χάρις εις το γενναιόψυχον των εκάστοτε Ελλήνων» που κατοικούσαν εδώ• έτσι, η Πιερία έμεινε και παραδόθηκε σε μας ελεύθερη.

Ο τόπος αυτός  δέχτηκε  στο παρελθόν  τόσους πολέμους και τόσες επιδρομές, που σήμερα αδυνατεί κανείς να τους συμπεριλάβει όλους. Ενδεικτικά, μόνο, θα αναφερθούμε στους παρακάτω, επειδή νομίζουμε ότι είναι αντιπροσωπευτικοί των αναστατώσεων και μετακινήσεων πληθυσμών από τους τόπους που κατοικούσαν σε άλλους ασφαλέστερους και ότι μπορεί σε μια τέτοια αναστάτωση και διασκόρπιση των κατοίκων μεγάλων οικισμών προς διάφορες περιοχές, να έγινε και η κατοίκηση του λόφου της Παλιόστανης.

Έτσι, στην αρχαία, προ Χριστού, εποχή σημειώνουμε αφενός τη Γαλατική εισβολή στη Μακεδονία το 280-279 π.χ. και αφετέρου την υποταγή της Πύδνας στους Ρωμαίους το 168 π.χ.

Στην, μετά Χριστού, εποχή έχουμε:

Την εγκατάσταση των Γότθων στην Πύδνα και  το Δίον το 479 μ.χ.

Τις Σκλαβικές επιδρομές στην Πιερία τον 10ο αιώνα μ.Χ.  (επτά βουλγαρικές και μια σερβική). Η ιστορική έρευνα έχει καταδείξει ότι κατά τα τέλη του 10ου μ.Χ. αιώνα τα φρούρια Κολινδρού, Σερβίων και Βέροιας ήταν στα χέρια Βουλγάρων τοπαρχών.

Τους εμφύλιους σπαραγμούς των Βυζαντινών, με τις φοβερές συνέπειες στο πληθυσμιακό σύνολο της Πιερίας.

Τις επιδρομές και κατακτήσεις των Τούρκων, οι οποίοι για πρώτη φορά το 1354 εισβάλλουν στην Ευρώπη. Το 1430 καταλαμβάνουν οριστικά τη Θεσσαλονίκη, η οποία για ένα χρονικό διάστημα ερημώνεται κυριολεκτικά, λόγω των βιαιοπραγιών του Ισλάμ.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Συμπεράσματα

Ύστερα από τα παραπάνω κάνουμε τον εξής συλλογισμό: Εάν η Παλιόστανη ως οικισμός δεν είχε εμφανιστεί στην προ Χριστού εποχή, σίγουρα δημιουργήθηκε στο διάστημα από της εγκαταστάσεως των Γότθων στην Πύδνα (479 μ.Χ.) έως της οριστικής καταλήψεως της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους και της Αλώσεως της Πόλης, το 1453. Διότι: 1) Τη χιλιετία αυτή συνέβησαν οι μεγαλύτερες ανακατατάξεις, αναστατώσεις, διώξεις και μετακινήσεις πληθυσμών προς διάφορα σημεία και τόπους. 2) Η δασώδης περιοχή της Παλιόστανης, ως γειτνιάζουσα με το κάστρο του Κολινδρού, το κάστρο του Κίτρους και τα λιμάνια της Πύδνας  και του  Ελευθεροχωρίου  (Μεθώνης),  προσφέρονταν  ως ασφαλές καταφύγιο για τους καταδιωγμένους εκείνης της εποχής. 3) Η ύπαρξη, δίπλα στο χωριό Παλιόστανη, ενός Μοναστηριού, του οποίου η ίδρυση ανάγεται στο 13ο και 14ο αιώνα. 4) Η ιστορική πληροφορία ότι η διακίνηση των πληθυσμών, κτηνοτρόφων, κτιστών και τεχνιτών της Δυτικής Μακεδονίας προς τη Θεσσαλονίκη και το αντίθετο γινόταν μέσω των λιμανιών της Πύδνας και του Ελευθεροχωρίου (Μεθώνης). Ο συντομότερος, λοιπόν, δρόμος της Μακεδονίας προς τη Θεσσαλονίκη ήταν αυτός που περνούσε από τη μακριά ράχη της Παλιόστανης και της Ιεράς Μονής της Παναγίας, από εδώ και η ονομασία Παναγία Μακρυράχη, και κατέληγε στη θάλασσα. Ένας ταξιδιώτης, δηλαδή, της Δ. Μακεδονίας προς τη Θεσσαλονίκη, αφήνοντας την κοιλάδα του Αλιάκμονα, ανέβαινε στο Καταφύγιο Κοζάνης, κατηφόριζε στη Φτέρη και τη Μόρνα, κατόπιν ακολουθώντας τα χωριά κοντά τους πρόποδες των Πιερίων έφτανε στα Ρυάκια, περνούσε από το Μοναστήρι της Μακρυράχης και την Παλιόστανη και κατέβαινε στο λιμάνι της Πύδνας ή του Ελευθεροχωρίου.

Το μοναστήρι της Παναγίας Μακρυράχης

Το μοναστήρι της Παναγίας Μακρυράχης

Ύστερα από τα παραπάνω μπορούμε να δεχθούμε ότι ο οικισμός  της Παλιόστανης δημιουργήθηκε κατά τις πρώτες εκατονταετίες της δεύτερης χιλιετίας, δηλαδή κατά ή μετά τις βουλγαρικές επιδρομές, οπότε προσδιορίζεται και η ίδρυση του Μοναστηριού.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Εκκλησίες του χωριού – 3 ιεροί ναοί

Ο Επίσκοπος Κίτρους Παρθένιος Βαρδάκας (1904-1933),στην περιγραφή του για την Επισκοπική του Περιφέρεια, γράφει για τους κατοίκους της Παλιόστανης : «ουχ ήττον είναι καλοί και χρηστοί οικογενειάρχαι, φιλόπονοι και νομοταγείς πολίται, ευσεβείς και φιλόθρησκοι χριστιανοί και αρκετά φιλόμουσοι, διατηρούντες έναν κεντρικόν ναόν της Αγίας Παρασκευής και τα δύο εξωκκλήσια του Αγίου Αθανασίου και του Αγίου Νικολάου μεθ’ ενός ιερέως του Παπα-Εμμανουήλ Παπανικολάου – Τσατσάνη».

Οι τρεις ιεροί ναοί της Παλιόστανης, τους οποίους μνημονεύει ο Επίσκοπος Κίτρους, ως κτίσματα υπήρξαν μέχρι και τη δεκαετία του 1950 περίπου. Στη συνέχεια κατασκευάστηκαν νέα, αυτά δηλαδή που βλέπουμε σήμερα. Όπως διηγούνται οι γεροντότεροι του χωριού, στα παλιά χρόνια κεντρικός ναός του χωριού ήταν ο Άγιος Αθανάσιος και η Αγία Παρασκευή ήταν το νεκροταφείο του χωριού, φυσικά όχι με τα κτίρια της χρονικής περιόδου του Επισκόπου Παρθενίου αλλά με πιο παλιά. Δηλαδή, στην προκειμένη περίπτωση, βρισκόμαστε ενώπιον κατασκευών και κτισμάτων τριών διαφορετικών περιόδων.

  • Αγία Παρασκευή
Η Αγία Παρασκευή

Η Αγία Παρασκευή

Στη δεκαετία του 1950 που κατεδαφίστηκε το παλιό κτίριο του ιερού ναού της Αγίας Παρασκευής, για να οικοδομηθεί καινούριο και ανοίχτηκαν θεμέλια, βρέθηκαν λείψανα ενταφιασθέντων κατοίκων παλαιότερης εποχής, γεγονός, δηλαδή, που μαρτυρεί ότι ο ναός αυτός λειτουργούσε παλιά ως νεκροταφείο, όπως διηγούνταν οι γεροντότεροι. Επίσης, όπως λέγεται, βρέθηκε μια πέτρα τετραγωνισμένη που έφερε επάνω χαραγμένο το έτος «1424» και από κάτω το όνομα «Νερομήτρος». Η πέτρα αυτή σύμφωνα με μαρτυρίες των κατοίκων τοποθετήθηκε, όταν κτιζόταν ο ναός, στο επάνω μέρος της δυτικής εισόδου, όπου αργότερα συναρμολόγησαν επάνω της τη μαρμάρινη πλάκα των εγκαινίων του ναού. Το κτίριο του ναού της Αγίας Παρασκευής γκρεμίστηκε στη δεκαετία του ’50, για να οικοδομηθεί νέο. Όλοι  θυμούνται πως ήταν ένα μεγάλο πέτρινο κτίριο με ψηλό κτιστό καμπαναριό και μια καμπάνα με τον καθαρότερο και γλυκύτερο ήχο. Η σκεπή ήταν κατασκευασμένη με χοντρά δοκάρια και τα κεραμίδια ήταν παλαιού τύπου (λούκια) βυζαντινά. Τα παράθυρα μικρά και οι πόρτες χαμηλές, ώστε να μην μπαίνει πολύ φως, μέσα στο ναό. Το δάπεδο της εκκλησίας ήταν στρωμένο με πλάκες πέτρινες.

Το τέμπλο  του  ιερού  ναού  της Αγίας Παρασκευής ήταν παλαιό και θα είχε σήμερα μεγάλη ιστορική αξία, μαζί με τις εικόνες που το στόλιζαν. Η εικόνα μάλιστα της Αγίας Παρασκευής, αριστερά της Παναγίας στο τέμπλο, ήταν καμένη στο πίσω μέρος και στις άκρες, κάτι δηλαδή που φανέρωνε ότι γλίτωσε σαν από θαύμα σε κάποια πυρκαγιά. Η εκκλησία στη βόρεια πλευρά της και σε απόσταση αρκετών μέτρων από αυτή είχε κτιριακό  συγκρότημα ισόγειων κελιών, (20-25 μέτρων) έως 5 διαμερισμάτων. Ένα από τα διαμερίσματα αυτά, το δυτικό, που ήταν και το μεγαλύτερο, χρησιμοποιήθηκε σαν αίθουσα διδασκαλίας μαθημάτων από το σχολικό έτος 1946-1947 έως το σχολικό έτος 1951-1952, με πρώτο δάσκαλο τον κ. Εμμανουήλ Λαδόπουλο και δεύτερο, το τελευταίο σχολικό έτος, τον κ. Χρήστο Σιδηρόπουλο. Από το σχολικό έτος 1952-53 το σχολείο λειτούργησε στο νεοανεγερθέν κτίριο, με δάσκαλο τον κ. Χρήστο Σιδηρόπουλο. Στα κελιά  της εκκλησίας φιλοξενούνταν όσοι ξένοι έρχονταν στις εκδηλώσεις χαράς και πανηγυριού του χωριού, κυρίως την 26η  Ιουλίου, που είναι η γιορτή της Αγίας Παρασκευής, προστάτιδας και πολιούχου του χωριού. Τότε γίνονταν το μεγάλο τραπέζι μέσα και έξω από τα κελιά, το λεγόμενο «κουρμπάνι». Κατόπιν ακολουθούσε ο χορός στο Μεσοχώρι.

  • Άγιος Νικόλαος
Ο Άγιος Νικόλαος

Ο Άγιος Νικόλαος

Σε παλαιότερα χρόνια υπήρξε ανάγκη, φαίνεται, να μεταφερθεί το νεκροταφείο του χωριού από την Αγία Παρασκευή στον Άγιο Νικόλαο. Ίσως να έγινε αυτό, λόγω καταστροφής του Αγίου Αθανασίου, που ήταν κεντρικός ναός. Ίσως, διότι το χωριό αυξήθηκε σε πληθυσμό και έγινε επέκταση του οικισμού προς το χώρο του νεκροταφείου της Αγίας Παρασκευής. Δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε πότε ο Άγιος Νικόλαος μετατράπηκε σε νεκροταφείο. Πιστεύουμε, όμως, ότι την εποχή εκείνη θα ήταν ένα όμορφο,  κάτασπρο εκκλησάκι, κτισμένο στην καλύτερη άκρη του χωριού. Και ο ναός που προλάβαμε εμείς, οικοδομήθηκε στον ίδιο τόπο, που ήταν το εκκλησάκι το παλιό. Αυτός ήταν αρκετά μεγάλος, με Άγιο  Βήμα, Κυρίως Ναό και γυναικωνίτη, με μικρά παράθυρα και χαμηλές πόρτες. Η εκκλησία αυτή, με το νεκροταφείο στην ανατολική πλευρά, καθώς και ο περίγυρος χώρος με τις θεόρατες βελανιδιές διατηρήθηκαν έως τη δεκαετία του 1950. Σήμερα στον ίδιο χώρο υπάρχει καινούριος ναός και το τοπίο είναι αλλαγμένο. Παλαιότερα συναντούσε  κανείς  εδώ τον  ωραιότερο και  λειτουργικότερο τόπο. Ήταν πραγματικά ένας χώρος παραδεισένιος, ελεύθερος, ανοιχτός και επίπεδος, με καταπράσινη χλόη και πελώριες  βελανιδιές. Ήταν  τόπος  αναψυχής   για   τους  ηλικιωμένους  και  παιχνιδιού  για   τους μικρούς. Εδώ, κάτω από τις μεγάλες βελανιδιές, συγκεντρώνονταν τις πασχαλινές μέρες αγόρια και κορίτσια, έριχναν  σχοινιά στους πιο χαμηλούς και οριζόντιους κορμούς των δένδρων και έστηναν κούνιες, στις οποίες «κουνιόνταν» με τη σειρά, πετώντας και τσακίζοντας το πασχαλιάτικο αυγό, στο τσόφλι του οποίου, με πολύ επιμέλεια ο καθένας είχε φιλοτεχνήσει τα καλύτερα έγχρωμα σχέδια. Αλλά και οι γυμναστικές επιδείξεις του σχολείου για πολλά χρόνια πραγματοποιούνταν στο γήπεδο αυτό.

  • Άγιος Αθανάσιος
Ο Άγιος Αθανάσιος

Ο Άγιος Αθανάσιος

Ο χώρος του λόφου της Παλιόχωρας και του Αγίου Αθανασίου είναι ενιαίος, με ελαφρά κλίση προς τα νότια, όπου είναι κτισμένη η εκκλησία. Η κατηφορική και κρημνώδης βορειοανατολική πλευρά του ενιαίου αυτού χώρου-λόφου λειτουργεί ως φυσικό οχυρό. Η άλλη πλευρά, η νοτιοδυτική, είναι ανοιχτή με ελαφρά κλίση ως την κοντινή χαράδρα στη θέση Λούκι. Στον περιγραφέντα αυτό χώρο πρέπει να υπήρξε ο πρώτος οικισμός της Παλιόστανης, με εκκλησία τον Άγιο Αθανάσιο και  την Αγία Παρασκευή  στην  άκρη  του χωριού ως νεκροταφείο. Όπως σε όλους τους παλιούς οικισμούς, έτσι και στην Παλιόστανη προτιμήθηκε τότε να οικοδομηθεί η νοτιοδυτική πλευρά του λόφου, ως η πιο υπήνεμη, με εξαίσια θέση για τον οίκο λατρείας του θεού, με πηγή νερού στην κοντινότερη χαράδρα-Λούκι (σήμερα δεν υπάρχει) και πηγάδι λιθόκτιστο σε πολύ μικρή απόσταση ανατολικά του ναού του Αγίου Αθανασίου. Μεταξύ του ναού και του πηγαδιού στην πλαγιά, λίγα βήματα από το ιερό της εκκλησίας, φυόταν φτελιά, πολύ μεγάλη σε διάμετρο και ύψος, η οποία φαινόταν απ’ τα παραθαλάσσια χωριά.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Πυρπόληση Άγιου Αθανάσιου και τα γεγονότα που ακολούθησαν

Πιστεύουμε ότι στον γενικό χαλασμό των χωριών της Πιερίας, τον Απρίλιο του 1822, συγκαταλέγεται και συναριθμείται και η πυρπόληση και καταστροφή της Παλιόστανης. Αυτή την εποχή πυρπολήθηκε και ο ναός του Αγίου Αθανασίου, όπως και όλα τα σπίτια του χωριού. Όσοι κάτοικοι – γυναίκες, παιδιά   και  γέροι-  κλείστηκαν   στον  ναό  για  περισσότερη ασφάλεια κάηκαν ζωντανοί. Εκείνοι που  διέφυγαν  τον   κίνδυνο, διασκορπίστηκαν  στα γύρω  δάση και βουνά και ο τόπος ρήμαξε.

Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, μόνο τα τρία κονάκια των Τούρκων έμειναν όρθια και οι κάτοικοι δεν επέστρεψαν στο χωριό για αρκετά χρόνια. Τότε οι Τούρκοι «αφεντάδες», για να μη μείνουν τα τσιφλίκια τους ακαλλιέργητα και για να προσελκύσουν κατοίκους στο κατεστραμμένο χωριό, έβγαλαν ανακοίνωση που έλεγε: «όποιος επιστρέψει στο χωριό θα πάρει ένα σπίτι (απ’ αυτά που θα χτιστούν) και ένα ζευγάρι βόδια, για να δουλεύει στα τσιφλίκια».

Με τον τρόπο αυτό ξαναλειτούργησε ο οικισμός και το χωριό ξαναζωντάνεψε και ακούστηκε στη γύρω περιοχή ότι «Πάλι-Ανέστη», έτσι προήλθε και η ονομασία «ΠΑΛΙΑΝΕΣΤΗ».

Αρκετά χρόνια μετά την καταστροφή του ναού του Αγίου Αθανασίου, οι κάτοικοι έκαναν προσπάθεια να τον επισκευάσουν, αλλά οι εργασίες έμειναν ημιτελείς, χωρίς να γνωρίζουμε για ποιους λόγους. Έπρεπε, λοιπόν, να περάσουν πολλά χρόνια, για να ξαναβρεί το χωριό τον κανονικό ρυθμό της ζωής του.

Παρ’ όλα αυτά  στα χρόνια που ακολούθησαν, της μετεπαναστατικής  περιόδου του 1821, οι κάτοικοι των χωριών της Μακεδονίας δε σταμάτησαν ποτέ να ποθούν την ελευθερία τους και την ενσωμάτωση της χώρας τους στο ελεύθερο  Ελληνικό  Κράτος.

Λίγες μέρες πριν την επανάσταση του 1878 και συγκεκριμένα τη νύχτα 18 προς 19 Φεβρουαρίου, στη θέση Παλιοπαναγιά, πολλοί κάτοικοι από τα γύρω χωριά (Κίτρος, Ελευθεροχώρι, Ράδανι, Παλιόστανη, Αγιάννη, Πάλιανη) και οι Αλβανιτόβλαχοι της περιοχής περίμεναν να πάρουν όπλα από εκείνα που είχαν κρυφτεί στη θέση αυτή το προγενέστερο χρόνο.

Το έθιμο της καύσης των Κέδρων

Το έθιμο της καύσης των Κέδρων

Τότε οι σύντροφοι του Χοστέβα (κλέφτης)  ξέθαψαν τα όπλα και πολεμοφόδια και τα διένειμαν. Οι Αλβανιτόβλαχοι «λίαν επιμόνως απαίτησαν και έλαβαν εκ των 500 όπλων τα 300 και τα ανάλογα πολεμοφόδια» και υποσχέθηκαν ότι τόσους άντρες θα στείλουν στην επανάσταση. Δυστυχώς, όμως, όταν έφτασε η ώρα της έκρηξης της επανάστασης, δεν έστειλαν ούτε έναν άνδρα.

Απεναντίας οι Ελληνόβλαχοι του Σελίου και ιδίως ο Παύλος Πατραλέξης, που ήταν το δεξί χέρι του επισκόπου Νικολάου, πάρα πολλά πρόσφεραν στον αγώνα για την επανάσταση της ευρύτερης περιοχής της Πιερίας.

Τελικά, η επανάσταση του 1878, όπως και εκείνη του 1821 στη Μακεδονία, δεν ευδοκίμησε, παρά το γεγονός ότι στο Λιτόχωρο είχε αποβιβαστεί σώμα εθελοντών Μακεδόνων από το Ξηροχώρι της Αταλάντης και άλλων μερών της Ελλάδας με αρχηγό τον  λοχαγό Κ. Δουμπιότη  (450 άντρες),  με  τον  οποίο ένωσαν  τις  δυνάμεις τους  οι λήσταρχοι Παναγιώτης Καλογήρου (παππούς) και ο Δαβέλης και στον Κολινδρό είχαν συγκεντρωθεί όλοι οι άνδρες των γύρω χωριών εκτός του Κίτρους, του Αγιάννη και της Λιμπάνοβας. Με τους άνδρες  αυτούς  ενώθηκε τότε και η δύναμη των κλεφτών του Ευάγγελου Χοστέβα, ο οποίος διηύθυνε τον αγώνα στην έδρα της επισκοπής του Νικολάου (Κολινδρός). Οι αγωνιστές μετά την αποτυχία καταπικραμένοι και καταπτοημένοι επέστρεψαν άλλοι στην ελεύθερη Ελλάδα και άλλοι στα χωριά τους,   περιμένοντας καλύτερη τύχη  σε μελλοντικό χρόνο.

Το ίδιο έκαναν και οι άνδρες της Παλιόστανης. Δεν αποκλείεται, όμως, να δέχτηκαν για μια ακόμη φορά όλα τα χωριά που επαναστάτησαν την Τουρκική βαρβαρότητα και τα αντίποινα που εφάρμοζαν οι Τούρκοι σε τέτοιες περιπτώσεις.

Πρέπει να σημειωθεί ότι ο αιώνας, που σχεδόν τελείωνε με την επανάσταση του  1878 (19ος αι.) είχε επισωρεύσει πολλά  δεινά στους χριστιανούς της ευρύτερης περιοχής της Πιερίας.

Αυτά τα δεινά απόρρεαν :

  • από τις ληστρικές πράξεις των Κιρκασίων, που είχαν εγκατασταθεί στην Τόχοβα (σημερινό Τρίλοφο) το 1863 και παρέμειναν έως το 1878.
  • από τις ασταμάτητες  ληστείες των Τουρκαλβανών.
  • από την επιδρομή των Γκέγκηδων, τον Οκτώβριο του 1877.
  • από τις καταπιέσεις των διαφόρων Τουρκικών αποσπασμάτων, που έβγαιναν στην ύπαιθρο δήθεν για την πάταξη της ληστείας, ιδίως των συμμοριών των Ελλήνων κλεφτών.
  • από την τακτική και έκτακτη φορολογία και
  • από τα υπέρ του πολέμου αλλεπάλληλα καταναγκαστικά δάνεια και συνεισφορές.

Έτσι, στην Παλιόστανη, ο ναός του Αγίου Αθανασίου έμεινε κατεστραμμένος περισσότερο από έναν αιώνα και μόλις κατά τη δεκαετία του 1950 ανεγέρθηκε εκ νέου.

Πάνω, λοιπόν, στα ερείπια του ναού, που περιγράψαμε προηγουμένως, έκτισαν οι κάτοικοι νέο οικοδόμημα, αυτό δηλαδή που βλέπουμε σήμερα.

Κατά την εκσκαφή των θεμελίων βρέθηκαν οστά και κρανία, τα οποία πιστοποίησαν την κατά το 1822 πυρπόληση και καταστροφή του ιερού ναού από τους Τούρκους, μαζί με τα γυναικόπαιδα που είχαν συγκεντρωθεί μέσα σ’ αυτόν.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Κάτοικοι και η καταδυνάστευση τους
Εκδήλωση του πολιτιστικού συλλόγου Παλιόστανης

Εκδήλωση του πολιτιστικού συλλόγου Παλιόστανης

Η Παλιόστανη πριν το  1800 ήταν κεφαλοχώρι. Μετά το 1800  και μέχρι την απελευθέρωση της Πιερίας από τον Τουρκικό ζυγό το 1912 ήταν τσιφλίκι των Τουρκαλβανών.

Εξετάζοντας τα ιστορικά γεγονότα του παρελθόντος μπορούμε να πούμε ότι οι κάτοικοι του χωριού μέχρι την απελευθέρωση της Πιερίας το 1912, γνώρισαν με τη σειρά : την υποταγή  και καταδυνάστευσή τους από τους Τούρκους το 1430 ή 1453. Την εφαρμογή  του απάνθρωπου παιδομαζώματος έως το 1632. Την πικρία και διάψευσή τους ύστερα από κάθε αποτυχημένο κίνημα. Την καταδυνάστευση και καταδούλευσή τους από τα στρατεύματα του τυράννου των Ιωαννίνων, Αλή Πασά,  μετά το 1805. Τα φοβερά αντίποινα μετά την αποτυχία της επανάστασης του 1821 στην Πιερία. Το ληστρικό μένος των Κιρκισίων της Τόχοβας μετά  το 1863. Την αποτυχία  της επανάστασης  της Πιερίας το 1878 και τέλος τις συνέπειες από τη διεξαγωγή του Μακεδονικού αγώνα  στις αρχές του 20ου αιώνα.

Οι ιδιοκτήτες του χωριού, οι Τουρκαλβανοί  στεγάζονταν στα   τρία  κονάκια   που  ήταν  στο  κέντρο  του  χωριού.  Το μεγαλύτερο από αυτά ήταν κτισμένο στη θέση του σημερινού κοινοτικού καταστήματος. Ήταν τριώροφο πέτρινο κτίριο, με πολλά παράθυρα και πόρτες, πολύ παλαιό και κατεστραμμένο  σε ορισμένα σημεία. Το 1950 οι κάτοικοι του χωριού κατεδάφισαν όλα τα κονάκια  και  έκτισαν  με την πέτρα τους το υπάρχον σήμερα κτίσμα του Δημοτικού Σχολείου.

  • Χαρακτηριστικά κατοίκων

Την εποχή του 1900, τα σπίτια του χωριού ήταν σαράντα πέντε (45)•  όλα διώροφα και λιθόκτιστα. Ο πληθυσμός του χωριού έφτανε τους 250 κατοίκους, οι οποίοι ασχολούνταν με τη γεωργία (δημητριακά, καπνός) και με την κτηνοτροφία (αιγοπρόβατα, βόδια, χοίροι). Όλοι ήταν ορθόδοξοι χριστιανοί, ελληνόφωνες, με αγάπη στην πατρίδα.

  • Πληθυσμιακή μείωση και αιτίες

Από τις αρχές έως τα μέσα του 20ου αιώνα παρατηρείται στην Παλιόστανη, όπως και στα άλλα χωριά, μία πληθυσμιακή αιμορραγία, ιδίως στον ανδρικό  δυναμικό, εξαιτίας  α) του  ρεύματος  μεταναστών  προς  την  Αμερική, β) της θανατηφόρου γρίπης, που ενέσκυψε  το 1918 και γ) των πολεμικών περιπετειών των ετών 1919-1922, 1939-1944 και 1946-1949.

Στο διάστημα αυτό, των 50 περίπου χρόνων, διαπιστώνουμε ότι από την  Παλιόστανη :

  • Μετανάστευσαν, χωρίς γυρισμό, στην Αμερική 8 άτομα.
  • Πέθαναν από τη θανατηφόρο γρίπη (1918) 3 άτομα.
  • Χάθηκαν στη Μικρασιατική καταστροφή (1922) 3 άτομα.
  • Σκοτώθηκαν στον πόλεμο (1940) 5 άτομα.
  • Σκοτώθηκαν στον εμφύλιο πόλεμο (1944-1949) 37 άτομα.

Συνολικά  56  άτομα.

Με άλλα λόγια  ο πληθυσμός που αυτά τα χρόνια κυμαίνεται από 250 κατοίκους έως 547 μειώθηκε κατά 14%, εκτός των άλλων περιπτώσεων ατυχημάτων.

  • Μετανάστευση

Εκείνοι από την Παλιόστανη που πήραν τη μεγάλη  απόφαση να  ξενιτευτούν στη μεγάλη κι άγνωστη χώρα της Αμερικής, αφήνοντας  πίσω τους  μανάδες και  αδερφές, αδέρφια και πατεράδες ήταν οι  παρακάτω: Παππάς  Ευάγγελος, Ζούντσας Γεώργιος (γύρισε), Μπαμπέτας Ηλίας, Ξάφης Άγγελος, Ζαλίκας Κων/νος, Κωστόπουλος Γεώργιος, Κωστόπουλος Δημήτριος, Κωστόπουλος Βασίλειος (γύρισε) και Τοχοβίτης Ιωάννης.

Μετά την απελευθέρωση της Κατερίνης (16 Οκτωβρίου  1912) και όλων των χωριών της Πιερίας ακολούθησε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918). Το 1918 μία θανατηφόρα γρίπη εξαπλώνεται παντού,   σ’ όλες  τις πόλεις  και τα  χωριά. Τότε χτύπησε και στην Παλιόστανη και πέθαναν απ’ αυτήν οι παρακάτω : Τσιώμος  Γεώργιος  του Θεολόγη, Παναγιώτης Ζούντσας του Ιωάννη και Κωστόπουλος Κων/νος του Γεωργίου.

  • Μικρασιατική καταστροφή

Το επόμενο έτος, 2 Μαΐου 1919, ο Ελληνικός Στρατός εξεστράτευσε στη Μικρά Ασία και προήλασε στην ενδοχώρα νικητής. Μετά τη μάχη στον Σαγγάριο ποταμό, υποχώρησε και υπέστη τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922).

Στην εκστρατεία αυτή έλαβαν μέρος και κάτοικοι της Παλιόστανης, από τους οποίους άλλοι σκοτώθηκαν, άλλοι τραυματίστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν  και άλλοι γύρισαν πίσω ζωντανοί. Αυτοί που σκοτώθηκαν ήταν : ο Καραμήτρος Ιωάννης, ο Καραμήτρος Θωμάς και ο Ζούντσας Αντώνιος. Ο Τοχοβίτης Ηλίας γύρισε αόμματος  και ο Κωστόπουλος Αντώνιος με βαρυκοΐα. Ο Νικόλαος Τριανταφύλλου αιχμαλωτίστηκε και επέστρεψε στο χωριό  μετά από 3 χρόνια (με ανταλλαγή). Αυτοί που επέστρεψαν από την εκστρατεία και διηγούνταν πολλά ήταν οι: Παπαεμμανουήλ Δημήτριος, Ξαφόπουλος Ευάγγελος, Θεοχάρης Θωμάς, Θεοχάρης Βασίλειος, Ζούντσας Ιωάννης, Καραγιάννης Αντώνιος, Καραγιάννης Αναστάσιος, Μπαμπέτας Δημήτριος, Μπαμπέτας  Παναγιώτης.

  • Πόλεμος του 1940

Δέκα επτά χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έχουμε το Β’ Παγκόσμιο πόλεμο ( 1939-1945). Τον Οκτώβριο  του 1940 η Ιταλία μας κήρυξε τον πόλεμο. Τότε έγινε επιστράτευση πολλών κλάσεων και από την Παλιόστανη παρουσιάστηκαν, πολέμησαν και θυσιάστηκαν οι παρακάτω άνδρες:

  • Ο Ξάφης Φώτιος, ο οποίος δεν επέστρεψε και αγνοείται ακόμη.
  • Ο Λένος Δημήτριος, ο οποίος δε γύρισε, γιατί σκοτώθηκε.
  • Ο Ζέλκας Μιχαήλ, ο οποίος δε γύρισε, γιατί σκοτώθηκε.
  • Ο Νιβάτσης Δημήτριος, ο οποίος δε γύρισε, γιατί σκοτώθηκε.

Ο Δημήτριος Παππάς του Αναστασίου γύρισε τραυματισμένος, με ένα πόδι. Το 1944 οι αντάρτες της περιοχής Παλιόστανης, χωρίς να σεβαστούν την αναπηρία του από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, έκαψαν το σπίτι του και τον σκότωσαν.

Μετά το 1941 ακολούθησε η μαύρη κατοχή, μέχρι τον Οκτώβριο του 1944.

  • Εμφύλιος πόλεμος

Το διάστημα του εμφυλίου πολέμου (1944 – 1949) επέφερε μεγάλη συμφορά στην Ελλάδα, στις πόλεις και τα χωριά. Η Ελλάδα υπέστη πρωτοφανή αιμορραγία και οπισθοδρόμηση επί μια δεκαετία. Η ύπαιθρος καταστράφηκε κι εγκαταλείφθηκε και οι άνδρες των χωριών αποδεκατίστηκαν από τις αλλεπάλληλες  παντοειδείς πολεμικές επιθέσεις των αντιτιθέμενων οργανώσεων και τέλος  από τον πόλεμο μεταξύ των Ανταρτών (Δ.Σ.Ε.) και του Ελληνικού Στρατού, στον Γράμμο και στο Βίτσι. Ο κατάλογος των θυμάτων της Παλιόστανης από την αντιπαράθεση αυτή έχει ως εξής:

  1. Τοχοβίτης Σωτήριος, 23/7/1944.
  2. Καραμήτρος Γεώργιος, 27/7/1944.
  3. Παππάς Ιωάννης, 28/8/1944.
  4. Τοχοβίτης Αθανάσιος, 28/8/1944.
  5. Τοχοβίτη Αλεξάνδρα, 28/8/1944.
  6. Ζωγράφου Βερονίκη, 25/5/1948.
  7. έξι στρατιώτες, λόχου Παλιόστανης (στον Παπασίμο), 25/5/1948.
  8. Θεοχάρης Κωνσταντίνος, 11/8/1949.
  9. Ξαφόπουλος Αλέξανδρος (στην Τσαπναρού), 16/8/1949.
  10. Θεοχάρης Δήμος (στην Τσαπναρού), 16/8/1949.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Ασχολίες των κατοίκων

Οι κάτοικοι της Παλιόστανης και της Μικρής Μηλιάς, από τα παλαιότερα χρόνια, ασχολούνται οι περισσότεροι με τη γεωργία και ελάχιστοι με την κτηνοτροφία. Όλες οι ντόπιες οικογένειες, μετά το 1930, έλαβαν ιδιοκτησία (κλήρο) από 45 στρέμματα η κάθε μία.

Στην οικογένεια  των  Βλάχων  δε  δόθηκε  κλήρος με το αιτιολογικό ότι ασχολούνταν με την υλοτομία και την κτηνοτροφία. Σήμερα, όμως, και οι οικογένειες  αυτές, που έλαβαν τότε κλήρο, έχουν αποκτήσει ιδιόκτητη γη με δικές τους δυνάμεις.

Παλαιότερα οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτάρι, κριθάρι, βρώμη, κουκιά, φάβα, ρεβίθια, φασόλια, καλαμπόκι, σουσάμι, σταφύλια, λαχανικά και διάφορα οπωροφόρα δένδρα. Προσπαθούσαν, με άλλα λόγια, με τις καλλιέργειές  τους να γίνονται αυτάρκεις. Σήμερα, η εικόνα των καλλιεργειών έχει αλλάξει παντελώς. Περιορίζονται να καλλιεργούν μόνο σιτάρι και καπνά, καθ’ όσον διευκολύνονται πολύ με τη μηχανική καλλιέργεια.

Η δεκαετία του 1950  ήταν καθοριστική για  την Παλιόστανη, διότι απ’ εδώ και στο εξής σημειώνονται ραγδαίες  αλλαγές. Απεναντίας  η δεκαετία του 1940, με τον Ιταλογερμανικό πόλεμο, τη μαύρη κατοχή, την αντιπαλότητα  των διαφόρων αντιστασιακών  οργανώσεων και  τον  εμφύλιο πόλεμο  έως  το 1949, σημάδεψε τη ζωή  των κατοίκων. Ο πληθυσμός του  χωριού αποδεκατίστηκε με τους πολέμους, τους θανάτους και τις πυρπολήσεις των κατοικιών. Τα ζώα (άλογα, βόδια, γελάδια και γιδοπρόβατα) αρπάχτηκαν, διαλύθηκαν και αφανίστηκαν. Η οικόσιτη κτηνοτροφία το ίδιο, αρπάχθηκε και καταστράφηκε παντελώς. Τη δεκαετία αυτή προστέθηκε δυστυχία πάνω στη δυστυχία και  άνοιξαν πληγές που δεν κλείνουν εύκολα. Το πρόγραμμα της UNRA (=United Nations Relief and Rehabilitation Administration) την εποχή αυτή ήταν  «σταγόνα στον ωκεανό».

gym-alonion-paliostani-istoriko-01Η ειρήνευση που ακολούθησε την επόμενη  δεκαετία (1950) και το σχέδιο  MARSAL (αμερικανική βοήθεια) που εφαρμόστηκε από την αρχή έδωσαν ώθηση προόδου στον τόπο. Κτίστηκαν σπίτια, μοιράστηκαν ζώα και γεωργικά εργαλεία, όπως κάρα και άροτρα και δόθηκαν χρήματα για την ανέγερση σχολείου και Εκκλησίας. Οι παροχές της βοήθειας ήταν για όλους τους κατοίκους. Η Αμερικάνικη απόφαση για βοήθεια προς την Ελλάδα υπογράφηκε στις 16-4-1948 από τον Πρόεδρο  Χάρρυ Τρούμαν.

Ο κλήρος των 45 στρεμμάτων, που έλαβε η κάθε οικογένεια τη δεκαετία του 1930, έχει τεμαχιστεί μέχρι σήμερα τρεις φορές. Οι γονείς, που αρχικά έλαβαν τον κλήρο, τον μοίρασαν στα παιδιά τους. Τα παιδιά μοίρασαν στα δικά τους παιδιά. Αυτά πάλι (τα εγγόνια δηλαδή) μοιράζουν σήμερα, αλλά δεν υπάρχουν χωράφια, για να γίνει και άλλος τεμαχισμός του κλήρου.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Προβλήματα της περιοχής

Σήμερα υπάρχουν σοβαρά  προβλήματα στην αγροτική  οικογένεια και η πολιτεία με ημίμετρα προσπαθεί  να τα αντιμετωπίσει. Εφαρμόζει το πρόγραμμα της πρόωρης αγροτικής σύνταξης, τις επιλεγόμενες καλλιέργειες, τις ποσοστώσεις, τις επιδοτήσεις και πριμοδοτήσεις. Τα ουσιαστικά προβλήματα, όμως, παραμένουν άλυτα. Η κτηνοτροφία στο χωριό έχει  σχεδόν εγκαταλειφθεί. Η οικόσιτη κτηνοτροφία, έπαυσε προ πολλού να υπάρχει. Τα θηράματα, ζώα και πουλιά, έχουν εξαφανιστεί από την υπερβολική άσκηση του κυνηγιού και τα δηλητηριώδη γεωργικά φάρμακα. Σήμερα, οι κυνηγοί της Παλιόστανης βγαίνουν μόνο για αγριογούρουνο, γιατί άλλα θηράματα δεν υπάρχουν, όπως  για παράδειγμα ο λαγός, το ζαρκάδι, η πέρδικα κ.α.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Πολιτιστικά στοιχεία του χωριού
Λιοκατσάρια στην Παλιόστανη

Λιοκατσάρια στην Παλιόστανη

Οι κάτοικοι παρά τις μεταξύ τους διαφορές, αφήνουν κατά μέρος τη μικροψυχία και ενώνονται – συμφιλιώνονται στις χαρές και τις λύπες, στις γιορτές και τα πανηγύρια του χωριού. Ακολουθούν ακόμη τα ήθη και έθιμα των παλαιότερων αλλά με φθίνουσα συχνότητα, αφού τα περισσότερα από αυτά έχουν εγκαταλειφθεί και λησμονηθεί. Αναφερόμαστε επιγραμματικά στα παρακάτω :

Ο χορός στο Μεσοχώρι, ο οποίος έχει εγκαταλειφθεί. Γινόταν στην πλατεία του Αγίου Αθανασίου τις μεγάλες γιορτές (Πάσχα, Χριστούγεννα, Αποκριές)  αλλά και κάθε Κυριακή.

Ο παραδοσιακός γάμος, ο οποίος μπορεί να γίνεται και σήμερα αλλά όχι  με εκείνο το  ωραίο, παλιό τελετουργικό.

Τα έθιμα των Χριστουγέννων, Πρωτοχρονιάς, Φώτων, Αποκριάς, εορτών του Πάσχα, κ.α., δε γνωρίζουμε πόσοι τα τηρούν.

Παραδοσιακός Γάμος στη Παλιόστανη

Παραδοσιακός Γάμος στη Παλιόστανη

Όλα αυτά κράτησαν τους προγόνους μας τόσα χρόνια προσηλωμένους στην ελληνική παράδοση, στην πίστη προς τον θεό, στην ομόνοια και στην καλή διάθεση για περαιτέρω πορεία. Πολύ φοβόμαστε ότι μας τα  κλέβουν αυτά, μας τα αφαιρούν από τη ζωή μας, με την τηλεόραση, με την «προοδευτικότητα», με την καλοπέραση και τον οχαδερφισμό. Μήπως χρειάζεται μια επανεκτίμηση όλων μας; Αν θέλουμε να επιζήσουμε σαν γένος και φυλή πρέπει να το πράξουμε, να ξαναγυρίσουμε στις ρίζες μας, στα ήθη και έθιμά μας, στις χαρές και τα τραγούδια μας.

Πίσω στα περιεχόμενα

  1. Πηγές

Πίσω στα περιεχόμενα

Copyright © Γυμνάσιο Αλωνίων Πιερίας          Φιλοξενείται από Blogs.sch.gr
Top