Απρίλιος 2017 αρχείο

Μια υπέροχη γιορτή ετοίμασαν οι μαθητές μας της ΣΤ τάξης τιμώντας τους ήρωες που έπεσαν ηρωικά στον αγώνα για την Ελευθερία. Η κ. Δέσποινα Ταμάμη ετοίμασε μια σεμνή εκδήλωση σκεπτόμενη το νόημα της γιορτής αυτής και οι μαθητές μάς εξέπληξαν θετικά. Πολλά μπράβο! 

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ευαισθητοποίησης για τον Αυτισμό, το Γλωσσοσκόπιο στρέφεται σήμερα στο γλωσσικό προφίλ των ατόμων με αυτισμό. Με συχνότητα εμφάνισης να υπολογίζεται γύρω στο 0.6% (περίπου 1 στα 166 παιδιά), εκδήλωση των συμπτωμάτων συνήθως κατά τη βρεφική ηλικία και ιδιαίτερα αυξημένη συχνότητα στα αγόρια, ο αυτισμός αποτελεί ένα φάσμα νευροαναπτυξιακών διαταραχών με γενετική αιτιολογία και κληρονομική βάση. Η διάγνωσή του βασίζεται κυρίως σε διαταραχές της κοινωνικής ανάπτυξης και της επικοινωνίας, όπως αντανακλώνται στις χειρονομίες, στις εκφράσεις του προσώπου και στην οπτική επαφή, αλλά και σε στερεοτυπικές, επαναλαμβανόμενες κινήσεις και εμμονικές δραστηριότητες.

Αν και κατά την πρώτη καταγραφή του αυτισμού στο Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Διανοητικών Διαταραχών) του Αμερικανικού Ψυχιατρικού Συλλόγου το 1980 τα ελλείμματα στη γλωσσική ανάπτυξη αποτελούσαν κεντρικό διαγνωστικό κριτήριο, σήμερα το βάρος έχει μετακινηθεί προς τις κοινωνικές και επικοινωνιακές διαταραχές, με τα γλωσσικά ελλείμματα να μην περιλαμβάνονται πλέον στα διαγνωστικά κριτήρια για τον αυτισμό. Παρ’ όλα αυτά, το γλωσσικό προφίλ των ατόμων με αυτισμό παρουσιάζει αξιοπρόσεκτες ιδιαιτερότητες.

Χρονική καθυστέρηση στη γλωσσική ανάπτυξη

Είναι ένα κοινό, αλλά όχι καθολικό, χαρακτηριστικό της γλωσσικής ανάπτυξης των παιδιών με αυτισμό. Πολύ συχνά, αλλά όχι πάντα, παρατηρείται χρονική καθυστέρηση στην ανάπτυξη τόσο της γλωσσικής έκφρασης, όσο και της γλωσσικής κατανόησης. Η παραγωγή των πρώτων λέξεων μπορεί να καθυστερήσει: ενώ σε ένα τυπικό παιδί οι πρώτες λέξεις εμφανίζονται πριν τον 18ο μήνα, στα παιδιά με αυτισμό δεν εμφανίζονται συνήθως πριν από τον 24ο μήνα. Επίσης, το λεξιλόγιο των παιδιών με αυτισμό είναι ποσοτικά περιορισμένο σε σύγκριση με τυπικά παιδιά της ίδιας ηλικίας. Αυτό μάλιστα αποτελεί ένα πρώιμο σημάδι που παρακινεί τους γονείς να απευθυνθούν σε ειδικούς για διαγνωστική αξιολόγηση. Αντίστοιχη χρονική καθυστέρηση ισχύει και για την παραγωγή των πρώτων φράσεων και προτάσεων στα κατοπινά στάδια της γλωσσικής ανάπτυξης.

Προβλήματα υπάρχουν και στην κατανόηση λόγου, αν και εδώ τα ευρήματα είναι αρκετά αντιφατικά. Ας σημειωθεί ότι ερευνητικά δεδομένα για το μέγεθος και την ποιότητα του αντιληπτικού λεξιλογίου (δηλαδή, ποιες λέξεις κατανοεί το παιδί και ποιες όχι), ειδικά στα νήπια, συγκεντρώνονται κυρίως από ερωτηματολόγια που συμπληρώνουν οι ίδιοι οι γονείς, μια μεθοδολογία που επηρεάζεται έντονα από τη θετική προκατάληψη του γονέα απέναντι στο παιδί του—ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μη τυπικούς πληθυσμούς, όπως τα άτομα με αυτισμό—και μπορεί να οδηγεί σε αναξιόπιστα αποτελέσματα.

Πάντως, είτε με τη μεθοδολογία του ερωτηματολογίου, είτε με σταθμισμένες δοκιμασίες γλωσσικής κατανόησης, οι δημοσιευμένες μελέτες παρουσιάζουν μια διττή εικόνα: άλλοτε η κατανόηση λόγου φαίνεται να αναπτύσσεται με χρονική καθυστέρηση και άλλοτε οι ερευνητές δεν σημειώνουν καμιά διαφορά ανάμεσα σε άτομα με αυτισμό και συνομήλικά τους άτομα χωρίς αυτισμό.

Υπάρχει ενιαίο γλωσσικό προφίλ στον αυτισμό;

Την απουσία «καθολικότητας» στα χαρακτηριστικά της γλωσσικής ανάπτυξης των ατόμων με αυτισμό μπορούμε να την κατανοήσουμε μόνο αν τονίσουμε ένα άλλο κεντρικό στοιχείο του γλωσσικού τους προφίλ: την ετερογένεια. Στον συνολικό πληθυσμό των ατόμων που έχουν διαγνωσθεί με αυτισμό μπορούμε να διακρίνουμε ετεροβαρή κατανομή των γλωσσικών ελλειμμάτων, μια εικόνα που δεν συνηγορεί υπέρ ενός ενιαίου και απολύτως προβλέψιμου γλωσσικού προφίλ στον αυτισμό. Μάλιστα, έχει παρατηρηθεί ότι η απόκλιση από τον τυπικό μέσο όρο δεν έχει πάντα αρνητικό πρόσημο, αλλά και θετικό πρόσημο κάποιες φορές.

Για παράδειγμα, πειραματικές μελέτες σε δείγματα παιδιών με αυτισμό έχουν δείξει ότι το εκφραστικό λεξιλόγιό τους είναι ποσοτικά περιορισμένο μόνο σε ένα 15% του δείγματος, ενώ το υπόλοιπο 85% κινείται σε τυπικά πλαίσια. Ωστόσο, άλλες μελέτες έχουν δείξει ότι το μέγεθος του εκφραστικού λεξιλογίου σε παιδιά και εφήβους με αυτισμό βρίσκεται κατά 50% εντός τυπικών πλαισίων, κατά 25% βρίσκεται σημαντικά πιο κάτω από τον τυπικό μέσο όρο και κατά 25% βρίσκεται αρκετά πιο πάνω από τον τυπικό μέσο όρο.

Υψηλή ποικιλότητα παρατηρείται και στα χρονικά πλαίσια της γλωσσικής ανάπτυξης των παιδιών με αυτισμό σε σύγκριση με τα χρονικά πλαίσια της τυπικής γλωσσικής ανάπτυξης. Σε δείγμα νηπίων με αυτισμό, το 75% είχε αρθρώσει τις πρώτες του λέξεις πριν τον 18ο μήνα, όπως συμβαίνει με τα τυπικά παιδιά· ένα 5% όμως δεν είχε αρθρώσει ούτε μια λέξη στην ηλικία των 6 ετών. Την ύπαρξη τόσο χρονικά καθυστερημένης όσο και πρόωρης ανάπτυξης επιβεβαιώνουν μελέτες σε άτομα με αυτισμό από προσχολική ηλικία μέχρι εφηβεία, στις οποίες έχουν καταγραφεί μεγάλες αποκλίσεις από τον τυπικό μέσο όρο τόσο προς τα κάτω, όσο και προς τα πάνω, σε δοκιμασίες αντιληπτικού λεξιλογίου, παραγωγικού λεξιλογίου και κατανόησης γραπτού λόγου.

Υπάρχει ποιοτική απόκλιση στη γλωσσική ανάπτυξη;

Ο συγχρονισμός των σταδίων είναι μόνο μια από τις παραμέτρους της γλωσσικής ανάπτυξης. Η αρχικά επίπεδη πορεία που παρουσιάζουν τα άτομα με αυτισμό στη γλωσσική τους ανάπτυξη κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους αντισταθμίζεται συνήθως από απότομη βελτίωση των γλωσσικών τους ικανοτήτων μέσα στην πρώτη δεκαετία—μάλιστα, με ρυθμό 10% τον χρόνο, σε σύγκριση με 1.6% τον χρόνο για τα τυπικά παιδιά. Για παράδειγμα, έχει καταγραφεί η ραγδαία αύξηση του παραγωγικού και αντιληπτικού λεξιλογίου παιδιών με αυτισμό, σε αντίθεση με παιδιά που έχουν άλλα είδη γλωσσικών διαταραχών, από τα 8 μέχρι τα 12 έτη.

Η ετερογένεια είναι φυσικά κομμάτι του προφίλ τους. Έτσι, εντός 2 ετών, σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, ένα τμήμα τείνει να έχει αύξηση 700 λέξεων, άλλο τμήμα φτάνει τις 400 λέξεις, ενώ κάποια από τα παιδιά αυτά δεν έχουν καμιά σημαντική βελτίωση—ακόμα και αν σε όλα παρέχεται λογοθεραπεία (15–20 ωρών εβδομαδιαίως).

Τι γίνεται όμως με τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της γλωσσικής ανάπτυξης; Φαίνεται ότι παρά τη σχετική ηλικιακή καθυστέρηση, τα παιδιά με αυτισμό περνούν από τα ίδια στάδια και με την ίδια σειρά κατά τη γλωσσική τους ανάπτυξη, όπως και τα τυπικά παιδιά. Αυτό σημαίνει ότι, συγκρινόμενα με νεότερα τυπικά παιδιά του ίδιου γλωσσικού επιπέδου, τα παιδιά με αυτισμό έχουν κατακτήσει το ίδιο ποσοστό ρημάτων, ουσιαστικών και αντωνυμιών και το ίδιο ποσοστό λέξεων από διάφορες σημασιολογικές κατηγορίες (π.χ. πρόσωπα, μέρη του σώματος, φαγητά) και ακολουθούν τα ίδια στάδια κάνοντας τα ίδια λάθη, όταν παράγουν ή όταν κατανοούν φράσεις, προτάσεις, τη χρήση του πληθυντικού αριθμού ή των ρηματικών χρόνων, ακόμα και ιδιωματικές εκφράσεις (π.χ. βρέχει καρεκλοπόδαρα).

Επίσης, αν και παραδοσιακά ο αυτισμός είναι συνδεδεμένος με αποκλίνουσες γλωσσικές συμπεριφορές, όπως η ηχολαλία (δηλαδή, η επανάληψη της ομιλίας των άλλων) και η αντιστροφή του προσώπου στα ρήματα (για παράδειγμα, να αναφέρεται στο εαυτό του χρησιμοποιώντας τον τύπο είσαι), ίδιες συμπεριφορές παρατηρούνται και σε άλλες γλωσσικές διαταραχές, πέρα από τον αυτισμό.

Υπάρχει «αυτιστική γλώσσα»;

Με άλλα λόγια, υπάρχει αιτιακή σύνδεση μεταξύ του ιδιαίτερου γλωσσικού προφίλ των ατόμων με αυτισμό και των γενετικών και φαινοτυπικών χαρακτηριστικών του αυτισμού; Πρόσφατες μελέτες σε μεγάλα δείγματα δίδυμων παιδιών με αυτισμό (περίπου 3.000 ζεύγη) έχουν δείξει ότι οι ικανότητες κατανόησης γλώσσας και τα υπόλοιπα φαινοτυπικά χαρακτηριστικά του αυτισμού επηρεάζονται από ξεχωριστούς γενετικούς παράγοντες, κάτι που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η γλωσσική ανάπτυξη είναι ανεξάρτητη από τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του αυτισμού και εξηγεί γιατί τα γλωσσικά ελλείμματα έχουν αφαιρεθεί από τα διαγνωστικά κριτήρια του αυτισμού.

Βενέδικτος Βασιλείου, M.Sc.
vassileiou@cbs.mpg.de
Γλωσσολόγος, υποψήφιος διδάκτορας Νευρογλωσσολογίας
Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences,
Τμήμα Νευροψυχολογίας,
Λειψία, Γερμανία

Πηγή