Η 21η Μαρτίου είναι η Διεθνής Ημέρα για την εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων και του Ρατσισμού στην κοινωνία και την εκπαίδευση. Με εγκύκλιό του το Υπουργείο Παιδείας καλεί τα σχολεία σήμερα και αύριο να οργανώσουν δράσεις συζητήσεις – εκδηλώσεις κατά του ρατσισμού και των φυλετικών διακρίσεων.
Πράγματι, ζούμε σε μια κοινωνία η οποία συνεχώς εξελίσσεται και αλλάζει. Πολλές από τις αλλαγές αυτές είναι δύσκολο να τις κατανοήσουμε και να μπορέσουμε να τις δεχθούμε. Ο τρόπος κοινωνικοποίησής μας, οι γονείς μας, το σχολείο, οι φίλοι μας, πολλές φορές μας εμποδίζουν να διαφοροποιήσουμε τη στάση και τη συμπεριφορά μας. Αισθανόμαστε ότι θέλουμε να αλλάξουμε, αλλά δεν μπορούμε. Κάτι μας κρατάει δεμένους σε προκαταλήψεις, αντιλήψεις, απόψεις και συμπεριφορές που δεν τις ελέγχουμε, αλλά μας ελέγχουν.
Κανένας δεν έχει ελέγξει ο ίδιος με συστηματικό επιστημονικό τρόπο την ορθότητα και την αλήθεια όλων όσων γνωρίζει. Πολλά από αυτά τα έχει παραλάβει ως ιδέες, αντιλήψεις, πεποιθήσεις κλπ, από το περιβάλλον του και τα έχει αποδεχθεί ως σωστά. Ανάμεσα σε αυτά είναι εκείνα που ονομάζουμε προκαταλήψεις και στερεότυπα (στερεότυπους).
Ο Στερεότυπος (το στερεότυπο) είναι μια κρίση η οποία αναφέρεται σε ποιοτικά χαρακτηριστικά ενός προσώπου, ενός αντικειμένου, μιας έννοιας, μιας κοινωνικής ομάδας ή γενικότερα ενός συνόλου, η οποία δε στηρίζεται σε προσωπικό επιστημονικό έλεγχο της ορθότητάς της. Είναι υπεραπλουστευμένες, συχνά αυθαίρετες γενικευμένες αντιλήψεις των ατόμων οι οποίες δημιουργούνται στην προσπάθεια τους να κατανοήσουν και να εξηγήσουν την πραγματικότητα. Δηλώνεται συχνά με ένα επίθετο, π.χ. ειλικρινής (ή ειλικρινείς), χρήσιμος, καθαρός, ή ψεύτης, τεμπέλης, ακάθαρτος κλπ.
Ο όρος «στερεότυπο» χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά από το Γουώλτερ Λίπμαν το 1922, ο οποίος όρισε ότι τα στερεότυπα ως προκατασκευασμένες εικόνες και ιδέες, που έχουν οι άνθρωποι στο μυαλό τους, οι οποίες τους εμποδίζουν να δουν την πραγματικότητα όπως είναι, με αποτέλεσμα να την παραμορφώνουν και να τη διαστρεβλώνουν. Καθορίζουν συνεπώς, αποφασιστικά την αντίδραση και τη συμπεριφορά ενός ατόμου ή μιας ομάδας, απέναντι στα μέλη των ομάδων τα οποία είναι στόχος των στερεοτύπων. Υπάρχουν δηλαδή στερεότυπα φυλετικά (ρατσιστικά), σεξιστικά, εθνικά, ταξικά κ.ά.
Σε συνδυασμό με την εμπειρία μας, γενικεύουμε με βάση μεμονωμένα στοιχεία και συμπεριφερόμαστε στα πρόσωπα αυτά σαν να ήταν όλα ίδια. Αναφερόμαστε σε «αναλφάβητους», σε «μετανάστες», σε «τσιγγάνους», σε «καθολικούς», σε μαθητές», σε «φτωχούς», σε «λευκούς», σε «νέους», σε «γυναίκες», σε «Έλληνες», σε «Γάλλους», κλπ και τους προσδίδουμε τα χαρακτηριστικά μιας ομάδας, μιας κοινωνικής κατηγορίας, ενώ ταυτόχρονα τους διαφοροποιούμε από τους άλλους. Αυτή η υπεραπλούστευση κρύβει τον κίνδυνο να θεωρήσουμε ότι όλα τα μέλη της ομάδας έχουν τα χαρακτηριστικά που έχουμε προσδώσει στην ομάδα. Για παράδειγμα όταν ακούμε τη λέξη «Έλληνας» θεωρούμε ότι έχει κάποια χαρακτηριστικά, όπως π.χ. «φιλότιμος», «φιλόδοξος», «τίμιος», «ευφυής», «πολυμήχανος», «έξυπνος», «γλεντζές», «κοινωνικός», αλλά και «εγωιστής», «αναποφάσιστος», «ανταγωνιστικός», «δεν ελέγχει τα συναισθήματά του», κλπ. Η παγίδα είναι να πιστέψουμε ότι όλοι οι Έλληνες (ή άλλοι λαοί) έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά, αγνοώντας τις ατομικές διαφορές
Οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς δεν έχουν συνειδητοποιήσει την συμβολή της εκπαίδευσης και των ιδίων στην διαμόρφωση και ενίσχυση των προκαταλήψεων και των στερεοτύπων. Με την συμπεριφορά τους λεκτική και μη, τις αντιλήψεις, τις στάσεις, τις προσδοκίες, την αλληλεπίδραση με τους μαθητές, ρυθμίζουν τις ταυτότητες των παιδιών, χωρίς πολλές φορές και οι ίδιοι να το αντιλαμβάνονται. Γι΄ αυτό η σημασία του ρόλου των εκπαιδευτικών είναι σημαντική, αφού πρώτα οι ίδιοι συνειδητοποιήσουν μέσα από ποιους μηχανισμούς εγγράφονται πολύ νωρίς στα σώματα των μαθητών τα στερεότυπα. Στη συνέχεια πρέπει να βοηθήσουν τους μαθητές και μαθήτριες να μάθουν να αιτιολογούν τις απόψεις τους, ιδίως αυτές που περιέχουν χαρακτηρισμούς για διάφορες κοινωνικές ομάδες, να αποφεύγουν τις γενικεύσεις, να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη, να ανακαλύψουν δικές τους στερεοτυπικές συμπεριφορές και να προσπαθήσουν να τις διαφοροποιήσουν.
Το διαπολιτισμικό μοντέλο εκπαίδευσης, το οποίο αναφέρεται στις διαλεκτικές σχέσεις (επαφή, σύγκριση, επιρροή, σύγκλιση, σύγκρουση) που αναπτύσσονται μεταξύ των πολιτισμών που συνυπάρχουν. Κεντρική θέση έχει η επικοινωνία μεταξύ των πολιτισμών. Πρόκειται για μια διαδικασία δυναμικής και γόνιμης αλληλεπίδρασης μεταξύ των διαφόρων πολιτισμικών και κοινωνικών ομάδων (Δαμανάκης, 1989; Μάρκου, 1995).
Οι βασικές αρχές που διέπουν τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση είναι η αναγνώριση της ισοτιμίας των πολιτισμών και της μεταξύ τους αλληλεπίδρασης, η ισοτιμία του μορφωτικού κεφαλαίου ατόμων διαφορετικής πολιτισμικής προέλευσης, η εξασφάλιση του δικαιώματος όλων για ίσες ευκαιρίες στην εκπαίδευση και τη ζωή. Γι’ αυτό είναι αναγκαίος ο εμπλουτισμός του προγράμματος με δραστηριότητες που ενισχύουν τον πλουραλιστικό του χαρακτήρα, αν και μέχρι πριν λίγα χρόνια, όταν άλλαξε το Πρόγραμμα Σπουδών (Δ.Ε.Π.Π.Σ.), η φιλοσοφία των Αναλυτικών Προγραμμάτων ήταν σε αντιστοιχία με την αφομοιωτική πολιτική που ακολουθεί ουσιαστικά στην πράξη η ελληνική πολιτεία (Δαμανάκης 1998).
Πηγή: Μάνεσης, Ν. (2011). Στερεότυπα και Διακρίσεις στην Οικογένεια. Αθήνα: ΥΠ.Δ.Β.Μ.Θ.
Αντί άλλων, ας διαβάσουμε ένα απόσπασμα από το ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη
..Και αυτός αλήθεια που ήμουνα
Ο πολλούς αιώνες πριν
Ο ακόμη χλωρός μες στη φωτιά
Ο άκοπος απ’ τον ουρανό
ίδια η μνήμη γινάμενη παρόν
“Εντολή σου, είπε, αυτός ο κόσμος
και γραμμένος μες στα σπλάχνα σου είναι
Διάβασε και προσπάθησε
και πολέμησε” είπε
“Ο καθείς με τα όπλα του“ είπε
“Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλλοι
και δεν γίνεται Αυτοί χωρίς Εσένα
και δε γίνεται μ‘ Αυτούς χωρίς, Εσύ
Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλλοι
και ανάγκη πάσα να τους αντικρύσεις
η μορφή σου αν θέλεις ανεξάλειπτη να ‘ναι
και να μείνει αυτή.
Αν αλήθεια κρατήσεις και τους αντικρύσεις, είπε
η ζωή σου θ’ αποκτήσει αιχμή και θα οδηγήσεις, είπε
Ο καθείς με τα όπλα του, είπε
Και αυτός αλήθεια που ήμουνα.
Ο πολλούς αιώνες πριν.
Ο ακόμη χλωρός μες στη φωτιά.
Ο άκοπος απ’ τον ουρανό.
Πέρασε μέσα μου Έγινε
αυτός που είμαι.
Οδυσσέας Ελύτης, «Άξιον Εστί»