Του Ι. Ταχού

Δεκάδες είναι τα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας κατά του τόκου και του δανεισμού.

Έτσι ο Μέγας Βασίλειος γράφει (Κατά τοκιζόντων, 2): «Ψεύδους αρχή το δανείζεσθαι˙ αχαριστίας αφορμή, αγνωμοσύνης, επιορκίας», και (Κατά τοκιζόντων, 3) «Πλούσιος είσαι; Μη δανείζεσαι. Φτωχός είσαι; Μη δανείζεσαι», και «μην αποκτήσεις πείρα του αλλόκοτου αυτού θηρίου, του τόκου» και (Κατά τοκιζόντων, 5): «Εκατοστολόγοι και δεκατοστολόγοι λέγονται μερικοί, φρικτά και να ακούγονται ονόματα, μηνιαίοι απαιτητητές, σαν τους επιληπτικούς κατά τις περιόδους της Σελήνης επιτίθενται στους φτωχούς, για την πονηρή δόση τους» και (PG 95, 1372B) «σκίσε, άνθρωπε, το άδικο γραμμάτιο, ώστε να λυθεί η αμαρτία. Εξάλειψε την ομολογία των βαρύτατων τόκων». Για τον Μέγα Βασίλειο το να έχουμε κάτι δικό μας στην αδελφότητα «είναι αντίθετο προς την μαρτυρία των Πράξεων περί των πιστευσάντων, όπου αναφέρεται ότι “ουδείς έλεγε ότι είναι εαυτού κάτι εκ των υπαρχόντων αυτού” (Πράξεις 4, 32). Εκείνος λοιπόν που λέγει ότι κάτι είναι ιδικόν του, κατέστησε τον εαυτόν του ξένον από την Εκκλησία του Θεού και από την αγάπη του Κυρίου (Όροι κατ’ επιτομήν, 85).

Για τον άγιο Γρηγόριο Ναζιανζηνό ο τόκος μιαίνει τη γη (Λόγος ιστ’, 18): «Ο δε τόκος και πλεονασμοίς την γην εμίανε». Κατακρίνονται οι «σιτοκάπηλοι» και γενικά όσοι έμποροι καραδοκούν για οικονομικά δύσκολες εποχές, ώστε να αισχροκερδίσουν (Λόγος ιστ΄, 19): «Τι προς ταύτα ερούμεν, οι σιτώναι και σιτοκάπηλοι, οι τηρούντες τας των καιρών δυσκολίας, ίνα εμπορήσωμεν, και ταις αλλοτρίαις συμφοραίς εντρυφήσωμεν».

Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης ισχυρίζεται ότι η τοκογλυφία είναι μια μορφή ληστείας και φόνου (Εις τον Εκκλησιαστήν, 3), παρα φύσιν πράγμα που δημιουργήθηκε από τους φιλοχρήματους: «Της πονηράς επινοίας τον τόκων, ην άλλην τις ληστείαν και μιαιφονίαν ονομάσας, ουκ αν αμάρτοι του δέοντος. Ή τι γαρ διαφέρει λαθραίοως εκ τοιχωρυχίας αλλότρια ληισάμενον έχειν, και τω φόνω του παροδεύοντος, δεσπότην εαυτόν των εκείνου ποιείν, ή δια της των τόκων ανάγκης κτάσθαι τα μη προσήκοντα; Ω κακής προσηγορίας! Τόκος όνομα της ληστείας γίνεται. Ω πονηράς συζυγίας, ην η φύσις μεν ουκ εγνώρισεν, η δε των φιλοχρηματούντων νόσος εν τοις αψύχοις εκαινοτόμησεν!» Ο Γρηγόριος προειδοποιεί όσους σκοπεύουν να δανειστούν ότι αρραβωνιάζονται με την πενία με πρόσχημα της ευεργεσίας (Κατά τοκιζόντων, 3): «Ο γαρ έντοκον χρυσόν υποδεχόμενος, αρραβώνα πενίας λαμβάνει εν προσχήματι ευεργεσίας, όλεθρον επεισάγων τη  οικία» και υποστηρίζει ότι ο τοκογλύφος εμπιστεύεται περισσότερο τους ανθρώπους από το Θεό, τον οποίο καθυβρίζει (Κατά τοκιζόντων, 4) καθώς και ότι αν δεν υπήρχε το πλήθος των τοκιστών, δε θα υπήρχε το πλήθος των φτωχών (Κατά τοκιζόντων, 4). Γι’ αυτό προτείνει μόνο τη δωρεά ή το δάνειο δίχως τόκο (Κατά τοκιζόντων, 11): «Εγώ πρώτον μεν το δωρείσθαι κηρύσσω και παραγγέλλω. Έπειτα και το δανείζειν παρακαλώ. Ποιείν δε τούτο μη μετά τόκων μηδέ πλεονασμών. Ομοίως γαρ ένοχος τιμωρία, και ο μη διδούς δάνεισμα, και ο μετά τόκων διδούς».

Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεάς υπενθυμίζει (Στρωματείς, 2, 18): «Ο νόμος απαγορεύει αδελφώ δανείζειν˙ (αδελφόν ονομάζων ου μόνον τον εκ των αυτών φύντα γονέων, αλλά και ος αν ομόφυλος ή ομογνώμων τε και του αυτού λόγου κεκοινωνηκώς), ου δικαιών εκλέγειν τόκους επί χρήμασιν».

Ο όσιος αββάς Παμβώ λέει ότι το ιμάτιο του μοναχού πρέπει να είναι τέτοιας αξίας, ώστε κι αν το αφήσει έξω απ’ το κελί του για τρεις μέρες, να μην το πάρει κανείς (Αποφθέγματα, 6)

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος (325 μ.Χ.) ορίζει (κανών ΙΖ’) ότι αν κανείς κληρικός λαμβάνει τόκους, πρέπει να καθαιρεθεί και «αλλότριος του κανόνος έσται».

Η Σύνοδος της Αντιοχείας (341 μ.Χ.) ορίζει κανόνα (25^ος) που προβλέπει πειθαρχικές ποινές για όσους επίσκοπους χρησιμοποιεί την τοπική εκκλησιαστική περιουσία ως δική του, πέρα από τα απαραίτητα για την συντήρησή του.

Ο Μέγας Αντώνιος (Βιβλιοθήκη Ελλήνων Πατέρων και Συγγραφέων, τ. 40, 36, 23) προτρέπει στο δανεισμό δίχως τόκο.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας, ενώ κηρύσσουν την κοινοκτημοσύνη και την ακτημοσύνη, βρίσκονται μακριά από κάθε αλλοπρόσαλλο μίσος κατά του κόσμου, της ύλης και του χρήματος. Ο πλούτος είναι ένα εργαλείο, ένα μέσο. Αν χρησιμοποιηθεί καλά, κι όχι ως αυτοσκοπός, τότε υπάρχει όφελος για τους ανθρώπους. Αν όχι, φταίει η κακή χρήση του. «Δεν είναι ο πλούτος, και το χρυσάφι και ο άργυρος του διαβόλου, καθώς νομίζουν μερικοί. Και φανερά δια του προφήτου λέγει ο Θεός “δικό μου είναι το χρυσάφι και ο άργυρος” (Αγγαίος, β΄, 9)» (άγιου Κύριλλου Ιεροσολύμων, Κατηχήσεις, 8, 6), ενώ ο άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος γράφει: «Ο πλούτος δεν είναι κακό, αν χρησιμοποιείται όπως πρέπει» (Ομιλία Εις τας Πράξεις των Αποστόλων, 1) και ο Μέγας Βασίλειος (PG 95, 1465A): «Ο πλούτος δεν είναι ζηλευτός για τον πλούτο. Ούτε το αξίωμα για το ίδιο το αξίωμα. Αλλά είναι και τα δύο όργανα για την αρετή, για αυτούς που τα χρησιμοποιούν καλά. Δεν έχουν από μόνα τους κάτι το καλό. Αυτός, λοιπόν, που χρησιμοποιεί λανθασμένα τον πλούτο, είναι ελεεινός, και μοιάζει με κάποιον στρατιώτη που ενώ του δόθηκε το ξίφος για την άμυνα στον πόλεμο, αυτός τραυματίστηκε εκούσια με αυτό. Εάν όμως χρησιμοποιηθεί ο πλούτος καλά, σύμφωνα με τον ορθό λόγο, επαινείται και αγαπάται ο χρήστης του και δίκαιος είναι για τον κοινωνικό και φιλάδελφο τρόπο συμπεριφοράς του».

Οι Νεοπαγανιστές προκειμένου να πείσουν ότι ο Χριστιανισμός εδραιώνει τον καπιταλισμό ισχυρίζονται ότι η παραβολή των ταλάντων (Κατά Μάρκον, 25, 14-30)  δείχνει τον τρόπο λειτουργίας του καπιταλισμού. Θα ήταν παράλογο να ισχυριστεί οποιοσδήποτε ότι οι Νεοπαγανιστές γνωρίζουν καλύτερα από τους Χριστιανούς την ερμηνεία των παραβολών των Ευαγγελίων. Οι παραβολές αφορούν τον Χριστό και κανέναν άλλο και είναι συμβολικές. Στη συγκεκριμένη παραβολή τα τάλαντα συμβολίζουν τα χαρίσματα που έχει κανείς από τον Θεό. Σύμφωνα με  την παραβολή (24-30), ο δούλος που έκρυψε το τάλαντο στη γη, τιμωρείται και αυτό του αφαιρείται. Το κρύψιμο του ταλάντου στη γη είναι η πλήρης αχρησία του από τον κάτοχό του. Δηλαδή, αυτός που ενώ του δόθηκε ένα χάρισμα, δεν το καλλιέργησε (προς όφελος των συνανθρώπων του, πάντα) αλλά το άφησε ανεκμετάλλευτο, τιμωρείται. Γιατί το να μην κάνεις καλό ενώ θα μπορούσες (μέσω του «ταλάντου») ισοδυναμεί με το να κάνεις κακό. Αυτό είναι πολύ λογικό, όπως το να μη βοηθάς κάποιον που κινδυνεύει με πνιγμό και να προσπερνάς αδιάφορος ισοδυναμεί με το να τον πνίγεις εσύ, να γίνεσαι συνυπαίτιος. Όταν ο Χριστός λέει του δούλου (στίχ. 27) ότι θα μπορούσε τουλάχιστον να βάλει το τάλαντο στην τράπεζα, εννοεί ότι θα μπορούσε να το καλλιεργήσει έστω και ελάχιστα.

Θεωρούν οι «ερμηνευτές» Παγανιστές, ότι η απόφαση του άρχοντα να δώσει το αφαιρεθέν τάλαντο σ’ αυτόν που είχε κερδίσει τα πιο πολλά συνιστά υπόδειξη του «τρόπου λειτουργίας του καπιταλισμού». Πάλι κάνουν λάθος. Τα «τάλαντα» είχαν δοθεί στον καθένα δίχως αυτός να τα αξίζει ή να τα δικαιούται. Επομένως ήταν ο κύριος των ταλάντων, που είχε το δικαίωμα να διαλέξει σε ποιον θα δώσει αρχικά 5, και σε ποιον 2. Δηλαδή είναι ο Θεός που διαλέγει σε ποιον θα δώσει τα πολλά χαρίσματα. Κι αυτός είναι ο πλέον κατάλληλος, οπότε πρέπει να τιμηθεί αντίστοιχα περισσότερο από τους άλλους (που κι αυτοί τιμώνται ανάλογα με την καλλιέργεια όσων χαρισμάτων έλαβαν). Η παραβολή είναι καθαρά συμβολική. Η επιστροφή του ιδιοκτήτη έπειτα «από πολύ χρόνο» (στ. 19) συμβολίζει τη Δευτέρα Παρουσία και την Κρίση. Αν κάποιοι αυτήν την παραβολή επιθυμούν να την ερμηνεύουν αλλιώς, δικαίωμά τους, αλλά οφείλουν να γνωρίζουν ότι η ερμηνεία τους ούτε είναι η ερμηνεία του Χριστιανισμού (πολύ θα το ‘θελαν αυτό) ούτε και η σωστή, διότι απλούστατα πρώτον τότε δεν υπήρχε κανένα καπιταλιστικό σύστημα και δεύτερον, διότι ο πολιτισμός της Ρωμανίας (Βυζαντίου) και το οικονομικό της σύστημα μόνο καπιταλισμό δεν θυμίζουν. Το αντίθετο μάλιστα, θα έλεγε κανείς πως το οικονομικό σύστημα της Ορθόδοξης Ρωμανίας θυμίζει σοσιαλισμό.

Το οικονομικό σύστημα του Ορθόδοξου Βυζαντίου

Ο μεγαλύτερος βυζαντινολόγος του 20^ού αιώνα, ο Ράνσιμαν, παρουσιάζει τις πτυχές της οικονομικής οργάνωσης στην Ρωμανία (η οποία, σύμφωνα με τους αλλοπρόσαλλους «ερμηνευτές» του Κατά Μάρκον 25, 14-30, θα έπρεπε να έχει καπιταλιστικό σύστημα, ερμηνεύοντας όπως οι Νεοπαγανιστές την παραβολή). Ας δούμε τι λέει (Βυζαντινός πολιτισμός, εκδ. Γαλαξίας):

«Το Βυζάντιο κατηγορήθηκε ότι ήταν ο παράδεισος των μονοπωλιακών προνομίων και του παρεμβατισμού. Η κατηγορία δεν είναι τελείως ανακριβής. Ο παρεμβατισμός ήταν, χωρίς αμφιβολία, το βυζαντινό ιδεώδες» (Βυζαντινός πολιτισμός, εκδ. Γαλαξίας, σ. 195).

«Κάθε βιομηχανία είχε τη δική της συντεχνία και κανένας δεν μπορούσε να ανήκει σε δύο συντεχνίες συγχρόνως. Η συντεχνία όριζε τον πρόεδρό της, και το διορισμό του έπρεπε πιθανόν να τον εγκρίνει ο έπαρχος. Η συντεχνία αγόραζε συλλογικά τις πρώτες ύλες που χρειάζονταν για τη βιομηχανία της και τις μοίραζε στα μέλη της, που πουλούσαν τα είδη που έφτιαχναν σε ορισμένο δημόσιο χώρο και με κέρδη καθορισμένα από το γραφείο του επάρχου. Καθορισμένες επίσης ήταν οι ώρες εργασίας, καθώς και οι μισθοί των εργατών. Απαγορευόταν αυστηρά να αγοράζει κανείς μεγάλες ποσότητες εμπορευμάτων και να τις πουλάει λιανικώς στην στιγμή που τον εσύμφερε. Τους αρτοποιούς και τους κρεοπώλες, που από την αποδοτικότητά τους εξαρτιόταν ο επισιτισμός της Πόλης, τους επιβλέπανε με εξαιρετικά μεγάλη αυστηρότητα και τις τιμές των τροφίμων τις κρατούσαν με τη βία χαμηλά ακόμη και σε εποχές λιμού». (Βυζαντινός πολιτισμός, εκδ. Γαλαξίας, σ. 196-197).

«Ανεργία δεν υπήρχε. Οι εργάτες δεν ήταν δυνατόν να απολυθούν παρά με πολύ μεγάλες δυσκολίες» (Βυζαντινός πολιτισμός, εκδ. Γαλαξίας, σ. 197).

«Το σιτάρι το 960 είχε την ίδια τιμή που είχε και το 1014 (1, 85 χρυσά φράγκα ο μόδιος), όλα όμως τα άλλα είδη ήταν πιθανώς πέντε ή έξι φορές φθηνότερα. Ο Νικηφόρος Α΄ προσπάθησε να κρατήσει χαμηλά τις τιμές, περιορίζοντας την ποσότητα του νομίσματος που κυκλοφορούσε» (Βυζαντινός πολιτισμός, εκδ. Γαλαξίας, σ. 199).

«Από τον Κωνσταντίνο Α΄ ως τον Νικηφόρο Βοτανειάτη, περισσότερο από έξι αιώνες, το νόμισμα διατήρησε αμείωτη την αξία του» (Βυζαντινός πολιτισμός, εκδ. Γαλαξίας, σ. 198).

«Το σύστημα αυτό διατηρήθηκε όσον καιρό υπήρχε η Αυτοκρατορία. Εξασφάλιζε τα συμφέροντα των καταναλωτών και άφηνε και ένα σχετικό κέρδος στους εμπόρους, χωρίς ωστόσο να τους επιτρέπει ποτέ να κάνουν περιουσία, κι αυτό δεν ήταν ενθαρρυντικό για τις επιχειρήσεις» (Βυζαντινός πολιτισμός, εκδ. Γαλαξίας, σ. 199).

Αυτός ήταν ο καπιταλισμός, του οποίου δεκανίκι είναι ο Χριστιανισμός, δηλαδή η Ορθοδοξία. Ένα σύστημα των Ορθόδοξων Ρωμηών, που αποτρέπει την συσσώρευση πλούτου και κατακρίνει αυστηρότατα τον τοκισμό. Αξίζει να θυμίσουμε ότι όσους αιώνες η Ρωμανία ήταν ισχυρή, αυτό το όφειλε στους ελεύθερους γεωργούς, οι οποίοι αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος του στρατού της. Πράγματι, οι νομοθεσίες των Ισαύρων και των Μακεδόνων Αυτοκρατόρων μας, απέτρεπαν τη συσσώρευση γης από τους Δυνατούς, έδιναν φορολογικές ελαφρύνσεις στους ελεύθερους γεωργούς. Είναι αλήθεια ότι προς το τέλος (λίγο πριν το 1204) υπήρξε εμφάνιση του φεουδαλισμού και στη Ρωμανία. Αλλά αυτό έγινε κυρίως υπό την επίδραση της Δύσης και του κυρίαρχου σ’ αυτήν τότε οικονομικού μοντέλου. Ως και την εποχή της απελευθέρωσης της Πόλης (1261) η δυναστεία του Λάσκαρη ευνοούσε τους μικροκαλλιεργητές.

Το βυζαντινό πρότυπο, όπως και να ‘χει, ήταν αυτό των συντεχνιών, και της ύπαρξης ελεύθερων γεωργών. Κανέναν «καπιταλισμό» δεν δημιούργησε η Ορθοδοξία, το αντίθετο, το φιλάνθρωπο πνεύμα της δημιούργησε έναν πολιτισμό που απέτρεπε την πλεονεξία των εμπόρων, των δυνατών και ακόμη σε εποχές λιμού κρατούσε τις τιμές χαμηλές. Να τονίσουμε ότι η αστική τάξη της Γαλλίας, το 1791, με νόμο του τέκτονα Λε Σαπελιέ, διέλυσε τις συντεχνίες και απαγόρευε κάθε συνδικαλιστική δραστηριότητα. Βλέπουμε ποιοι και πώς δημιούργησαν τον καπιταλισμό. Οι αιρετικοί Προτεστάντες και οι Διαφωτιστές αστοί. Ωστόστο για τους Νεοέλληνες αντιεξουσιαστές της δεκάρας, η Ορθοδοξία/Χριστιανισμός είναι τα δεκανίκια του οικονομικού συστήματος.

Αλλά και αργότερα, κατά την Τουρκοκρατία, ο Ρωμαίικος Ορθόδοξος πολιτισμός προσέφερε άλλο ένα παράδειγμα δίκαιης οικονομικής οργάνωσης. Στο περίφημο έργο του για τα Αμπελάκια ο F. Boulanger σημειώνει: «Η ιδέα της συντροφίας είναι βαθειά ριζωμένη στο πνεύμα των Ελλήνων οι οποίοι είναι ο πλέον προχωρημένος λαός στον τομέα της οργάνωσης της εργασίας˙ μιας οργάνωσης η οποία αποβλέπει να απελευθερώσει τους εργαζόμενους από την μισθωτή εξάρτηση, προστατεύοντας συγχρόνως τα νόμιμα δικαιώματα του κεφαλαίου».

Καμιά κοινωνία δεν είναι τέλεια. Ωστόσο από τη στοχοθεσία του πολιτισμού της μπορούμε να είμαστε σίγουροι πως μόνο τον καπιταλισμό δεν προώθησε ή γέννησε.

ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ ΚΓ΄, 23: “Ουκ εκτοκιείς τω αδελφώ σου τόκον αργυρίου και τόκον βρωμάτων και τόκον παντός πράγματος, ου εάν εκδανείσης.” (=Δε θα δώσεις στον αδελφόν σου δάνειο χρημάτων με τόκο, ούτε θα ζητήσεις τόκο για τα τρόφιμα ή για οτιδήποτε άλλο πράγμα που δάνεισες σ’ αυτόν).

Πράξεις Αποστόλων, 4, 32: “Του δε πλήθους των πιστευσάντων ην η καρδία και η ψυχή μία, και ουδέ εις τι των υπαρχόντων αυτώ έλεγεν ίδιον είναι, αλλ’ ην αυτοίς άπαντα κοινά”. (= Και όσοι είχαν πιστέψει ήσαν ομόφρονες και ομόψυχοι και κανείς δεν έλεγε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του είναι δικό του, αλλά ήσαν εις αυτούς όλα κοινά).

Κάτω από : πατέρες, πολιτικη θεολογία  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »

ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ

Ἀργόσχολη καὶ πλεονεκτικὴ εἶναι ἡ ζωὴ τοῦ τοκιστῆ. Δὲ γνωρίζει αὐτὸς τοὺς κόπους τῆς γεωργίας οὔτε τὴν ἐφευρετικότητα τοῦ ἐμπορίου. Ἀντίθετα (ἀπ’ ὅ,τι συμβαίνει μὲ ὅσους ἀσκοῦν παραγωγικὰ ἐπαγγέλματα), ὁ τοκιστὴς κάθεται στὸν ἴδιο πάντοτε τόπο, μέσα στὸ σπίτι του μεγαλώνει τὰ θρεφτάρια τῆς κερδοσκοπίας. Ἄσπαρτα κι ἀκαλλιέργητα θέλει τὰ πάντα γι’ αὐτὸν νὰ φυτρώνουν. Γι’ ἀλέτρι ἔχει τὴν πέννα· γιὰ χωράφι, τὸ χαρτί· γιὰ σπόρο, τὸ μελάνι· γιὰ βροχή, τὸ χρόνο ποὺ τοῦ πολλαπλασιάζει ἀθόρυβα τοὺς τόκους τῶν χρημάτων. Δρεπάνι του εἶναι ἡ δικαστικὴ ἀπαίτηση τοῦ χρέους, ἁλώνι, τὸ σπίτι του, ὅπου λιανίζει τὶς περιουσίες τῶν ἀναγκεμένων ἀνθρώπων. Ὁλωνῶν τ’ ἀγαθὰ τὰ βλέπει δικά του. Εὔχεται στοὺς ἀνθρώπους ἀνάγκες καὶ συμφορές, γιὰ νὰ τρέξουν ὑποχρεωτικὰ νὰ δανειστοῦν ἀπ’ αὐτόν. Μισεῖ τοὺς αὐτάρκεις καὶ ὅσους δὲν ἔχουν δανειστεῖ ἀπ’ αὐτόν, τοὺς θεωρεῖ ἐχθρούς του. Συχνάζει στὰ δικαστήρια γιὰ ν’ ἀνακαλύψει κάποιον ποὺ τὸν πιέζουν οἱ δανειστὲς καὶ τοὺς φοροεισπράκτορες ἀκολουθεῖ, ὅπως τὰ κοράκια τοὺς στρατοὺς ποὺ διεξάγουν πόλεμο (γιὰ νὰ τρῶνε τοὺς σκοτωμένους). Κουβαλάει παντοῦ τὸ κομπόδεμα, καὶ σὰν δόλωμα τὸ δείχνει σ’ἐκείνους ποὺ τοὺς πνίγει ἡ ἀνάγκη, ὥστε, ἀνοίγοντας γι’ αὐτὸ τὸ στόμα, νὰ καταπιοῦν μαζὶ μ’ αὐτὸ καὶ τὸ ἀγκίστρι τοῦ τόκου. Καθημερινὰ μετράει τὰ κέρδη, μὰ ἡ δίψα του γιὰ χρῆμα δὲ σβήνει. Στεναχωριέται γιὰ τὸ χρυσάφι ποὺ ἔχει φυλαγμένο στὸ σπίτι, ἐπειδὴ μένει ἀχρησιμοποίητο κι ἀνεκμετάλλευτο… Περιεργάζεται ὁ δανειστὴς ὅλες τὶς πράξεις τοῦ ὀφειλέτη, τὰ ταξίδια του, τὶς χειρονομίες του, τὶς ἐπισκέψεις του, τὶς ἐμπορικὲς συναλλαγές του. Κι ἂν καμιὰ δυσάρεστη εἴδηση φτάσει, ὅτι δηλ. ὁ τάδε ἔπεσε στοὺς ληστές, ἢ ὅτι φτώχεψε ξαφνικὰ ἀπὸ κάποια ἀτυχία, κάθεται μὲ σταυρωμένα τὰ χέρια, ἀναστενάζει ἀδιάκοπα, χύνει κρυφὰ μαῦρο δάκρυ· ξετυλίγει τὸ χρεώγραφο, θρηνεῖ τὸ χρυσάφι ποὺ ἀντιπροσωπεύουν οἱ γραμμές του, προσκομίζει τὸ συμβόλαιο σὰ νὰ ἦταν ἔνδυμα πεθαμένου παιδιοῦ του· μάλιστα κι ἀπὸ ’κεῖνο, περισσότερη θλίψη τοῦ προκαλεῖ. Ἂν μάλιστα συμβεῖ νὰ ἔχει δανείσει ναυτικούς, κάθεται διαρκῶς κοντὰ στοὺς γιαλούς, μελετάει τὶς κινήσεις τῶν ἀνέμων, ρωτάει ἐπίμονα ὅσους καταπλέουν, μήπως ἀκούστηκε κανένα ναυάγιο, μήπως κινδύνεψαν πουθενὰ ναυτικοί; Λιώνει ἡ ψυχή του κάτω ἀπὸ τὸ βάρος τῶν καθημερινῶν φροντίδων. Σ’ ἕνα τέτοιον ἀξίζει βέβαια νὰ εἰπωθεῖ: σταμάτα, ἄνθρωπέ μου, τὶς ἐπικίνδυνες αὐτὲς φροντίδες· λυτρώσου ἀπὸ τὴν ἐξουθενωτικὴ προσδοκία τοῦ κέρδους· πρόσεξε μήπως κυνηγώντας τόκους, δαπανήσεις τὸ πολύτιμο κεφάλαιο ποὺ εἶναι ὁ εαυτός σου. Ζητεῖς εἰσοδήματα καὶ πρόσθετα πλούτη ἀπ’ τὸ φτωχό,κάνοντας κάτι ἀνάλογο μ’ αὐτὸν ποὺ θἄθελε νὰ πάρει θημωνιὲς σιτάρι ἀπὸ χωράφι ποὺ τὸ ξέρανε ὁ λίβας, ἢ ἄφθονα σταφύλια ἀπὸ ἀμπέλι ἀπ’τὸ ὁποῖο πέρασε χαλαζοφόρο σύννεφο, ἢ παιδιὰ ἀπὸ στείρα κοιλιὰ ἢ θρεπτικὸ γάλα ἀπὸ γυναῖκες ποὺ δὲν ἔχουν γεννήσει…Πῶς θὰ προσευχηθεῖς λοιπόν, τοκογλύφε; Μὲ τί συνείδηση θὰ ζητήσεις ἀπὸ τὸν Θεὸ κάποια εὐεργεσία, σὺ ποὺ ἔμαθες ὅλο νὰ παίρνεις καὶ ποτὲ νὰ μὴ δίνεις; Ἢ μήπως σοῦ διαφεύγει ὅτι ἡ προσευχή σου ἀποτελεῖ ὑπόμνηση τῆς δικῆς σου ἀπανθρωπιᾶς; Ποιὰ συγχώρηση ἔδωσες καὶ ζητᾶς συγγνώμην; Ποιὸν ἐλέησες κι ἐπικαλεῖσαι τὸν Ἐλεήμονα; Ἀλλὰ κι ἂν ἀκόμη προσφέρεις ἐλεημοσύνη, ὡς προϊὸν ἀπάνθρωπης ἐκμετάλλευσης δὲν θὰ εἶναι καρπὸς τῶν συμφορῶν τῶν ἄλλων, γεμάτη δάκρυα καὶ στεναγμούς; Ἂν γνώριζε ὁ φτωχὸς ἀπὸ ποῦ προσφέρεις τὴν ἐλεημοσύνη, δὲν θὰ τὴ δεχόταν, γιατὶ θὰ αἰσθανόταν σὰ νὰ ἔμελλε νὰ γευτεῖ σάρκες ἀδελφικὲς καὶ αἷμα συγγενῶν του. Θὰ σοῦ πετοῦσε δὲ κατάμουτρα τοῦτα τὰ λόγια τὰ γεμάτα θάρρος καὶ φρονιμάδα: Μὴ μὲ θρέψεις, ἄνθρωπε, ἀπὸ τὰ δάκρυα τῶν ἀδελφῶν μου. Μὴ δώσεις στὸ φτωχὸ ψωμὶ βγαλμένο ἀπὸ τοὺς στεναγμοὺς τῶν ἄλλων φτωχῶν. Μοίρασε στοὺς συνανθρώπους σου ὅσα μὲ ἀδικίες μάζεψες καὶ τότε θὰ παραδεχτῶ τὴν εὐεργεσία σου. Ποιὸ τὸ ὄφελος, ἂν ημιουργεῖς πολλοὺς φτωχοὺς (μὲ τὴν ἐκμετάλλευση) κι ἀνακουφίζεις ἕνα (μὲ τὴν ἐλεημοσύνη); Ἂν δὲν ὑπῆρχε τὸ πλῆθος τῶν τοκογλύφων (τῶν ἐκμεταλλευτῶν γενικά), δὲν θὰ ὑπῆρχε οὔτε ἡ στρατιὰ τῶν πεινασμένων. Ἂς διαλυθοῦν τὰ ὀργανωμένα οἰκονομικὰ συμφέροντα καὶ ὅλοι θ’ ἀποκτήσουμε τὴν οἰκονομική μας αὐτάρκεια.

ΕΡΜΗΝΕΙΑ
Ἀργόσχολη καὶ πλεονεκτικὴ εἶναι ἡ ζωὴ τοῦ τοκιστῆ. Δὲ γνωρίζει αὐτὸς τοὺς κόπους τῆς γεωργίας οὔτε τὴν ἐφευρετικότητα τοῦ
ἐμπορίου. Ἀντίθετα (ἀπ’ ὅ,τι συμβαίνει μὲ ὅσους ἀσκοῦν παραγωγικὰ ἐπαγγέλματα), ὁ τοκιστὴς κάθεται στὸν ἴδιο πάντοτε τόπο, μέσα στὸ σπίτι του μεγαλώνει τὰ θρεφτάρια τῆς κερδοσκοπίας.
Ἄσπαρτα κι ἀκαλλιέργητα θέλει τὰ πάντα γι’ αὐτὸν νὰ φυτρώνουν.
Γι’ ἀλέτρι ἔχει τὴν πέννα· γιὰ χωράφι, τὸ χαρτί· γιὰ σπόρο, τὸ μελάνι· γιὰ βροχή, τὸ χρόνο ποὺ τοῦ πολλαπλασιάζει ἀθόρυβα τοὺς τόκους τῶν χρημάτων. Δρεπάνι του εἶναι ἡ δικαστικὴ ἀπαίτηση τοῦ χρέους, ἁλώνι, τὸ σπίτι του, ὅπου λιανίζει τὶς περιουσίες τῶν ἀναγκεμένων ἀνθρώπων. Ὁλωνῶν τ’ ἀγαθὰ τὰ βλέπει δικά του.  Εὔχεται στοὺς ἀνθρώπους ἀνάγκες καὶ συμφορές, γιὰ νὰ τρέξουν ὑποχρεωτικὰ νὰ δανειστοῦν ἀπ’ αὐτόν. Μισεῖ τοὺς αὐτάρκεις καὶ ὅσους δὲν ἔχουν δανειστεῖ ἀπ’ αὐτόν, τοὺς θεωρεῖ ἐχθρούς του.
Συχνάζει στὰ δικαστήρια γιὰ ν’ ἀνακαλύψει κάποιον ποὺ τὸν πιέζουν οἱ δανειστὲς καὶ τοὺς φοροεισπράκτορες ἀκολουθεῖ, ὅπως τὰ κοράκια τοὺς στρατοὺς ποὺ διεξάγουν πόλεμο (γιὰ νὰ τρῶνε τοὺς σκοτωμένους). Κουβαλάει παντοῦ τὸ κομπόδεμα, καὶ σὰν δόλωμα τὸ δείχνει σ’ἐκείνους ποὺ τοὺς πνίγει ἡ ἀνάγκη, ὥστε, ἀνοίγοντας
γι’ αὐτὸ τὸ στόμα, νὰ καταπιοῦν μαζὶ μ’ αὐτὸ καὶ τὸ ἀγκίστρι τοῦ τόκου. Καθημερινὰ μετράει τὰ κέρδη, μὰ ἡ δίψα του γιὰ χρῆμα δὲ σβήνει. Στεναχωριέται γιὰ τὸ χρυσάφι ποὺ ἔχει φυλαγμένο στὸ σπίτι, ἐπειδὴ μένει ἀχρησιμοποίητο κι ἀνεκμετάλλευτο…
Περιεργάζεται ὁ δανειστὴς ὅλες τὶς πράξεις τοῦ ὀφειλέτη, τὰ ταξίδια του, τὶς χειρονομίες του, τὶς ἐπισκέψεις του, τὶς ἐμπορικὲς συναλλαγές του. Κι ἂν καμιὰ δυσάρεστη εἴδηση φτάσει, ὅτι δηλ. ὁ τάδε ἔπεσε στοὺς ληστές, ἢ ὅτι φτώχεψε ξαφνικὰ ἀπὸ κάποια ἀτυχία, κάθεται μὲ σταυρωμένα τὰ χέρια, ἀναστενάζει ἀδιάκοπα, χύνει κρυφὰ μαῦρο δάκρυ·
ξετυλίγει τὸ χρεώγραφο, θρηνεῖ τὸ χρυσάφι ποὺ ἀντιπροσωπεύουν οἱ γραμμές του, προσκομίζει τὸ συμβόλαιο σὰ νὰ ἦταν ἔνδυμα πεθαμένου παιδιοῦ του· μάλιστα κι ἀπὸ ’κεῖνο, περισσότερη θλίψη τοῦ προκαλεῖ.
Ἂν μάλιστα συμβεῖ νὰ ἔχει δανείσει ναυτικούς, κάθεται διαρκῶς κοντὰ στοὺς γιαλούς, μελετάει τὶς κινήσεις τῶν ἀνέμων, ρωτάει ἐπίμονα ὅσους καταπλέουν, μήπως ἀκούστηκε κανένα ναυάγιο, μήπως κινδύνεψαν πουθενὰ ναυτικοί; Λιώνει ἡ ψυχή του κάτω ἀπὸ τὸ βάρος τῶν καθημερινῶν φροντίδων. Σ’ ἕνα τέτοιον ἀξίζει βέβαια νὰ εἰπωθεῖ: σταμάτα, ἄνθρωπέ μου, τὶς ἐπικίνδυνες αὐτὲς φροντίδες· λυτρώσου ἀπὸ τὴν ἐξουθενωτικὴ προσδοκία τοῦ κέρδους· πρόσεξε μήπως κυνηγώντας τόκους, δαπανήσεις τὸ πολύτιμο κεφάλαιο ποὺ εἶναι ὁ εαυτός σου. Ζητεῖς εἰσοδήματα καὶ πρόσθετα πλούτη ἀπ’ τὸ φτωχό,κάνοντας κάτι ἀνάλογο μ’ αὐτὸν ποὺ θἄθελε νὰ πάρει θημωνιὲς σιτάρι
ἀπὸ χωράφι ποὺ τὸ ξέρανε ὁ λίβας, ἢ ἄφθονα σταφύλια ἀπὸ ἀμπέλι ἀπ’τὸ ὁποῖο πέρασε χαλαζοφόρο σύννεφο, ἢ παιδιὰ ἀπὸ στείρα κοιλιὰ ἢ θρεπτικὸ γάλα ἀπὸ γυναῖκες ποὺ δὲν ἔχουν γεννήσει…Πῶς θὰ προσευχηθεῖς λοιπόν, τοκογλύφε; Μὲ τί συνείδηση θὰ ζητήσεις ἀπὸ τὸν Θεὸ κάποια εὐεργεσία, σὺ ποὺ ἔμαθες ὅλο νὰ παίρνεις καὶ ποτὲ νὰ μὴ δίνεις; Ἢ μήπως σοῦ διαφεύγει ὅτι ἡ προσευχή σου ἀποτελεῖ ὑπόμνηση τῆς δικῆς σου ἀπανθρωπιᾶς; Ποιὰ συγχώρηση ἔδωσες καὶ ζητᾶς συγγνώμην; Ποιὸν ἐλέησες κι ἐπικαλεῖσαι τὸν Ἐλεήμονα; Ἀλλὰ κι ἂν ἀκόμη προσφέρεις ἐλεημοσύνη, ὡς προϊὸν ἀπάνθρωπης ἐκμετάλλευσης δὲν θὰ εἶναι καρπὸς
τῶν συμφορῶν τῶν ἄλλων, γεμάτη δάκρυα καὶ στεναγμούς; Ἂν γνώριζε ὁ φτωχὸς ἀπὸ ποῦ προσφέρεις τὴν ἐλεημοσύνη, δὲν θὰ τὴ δεχόταν, γιατὶ θὰ αἰσθανόταν σὰ νὰ ἔμελλε νὰ γευτεῖ σάρκες ἀδελφικὲς καὶ αἷμα συγγενῶν του. Θὰ σοῦ πετοῦσε δὲ κατάμουτρα τοῦτα τὰ λόγια τὰ γεμάτα θάρρος καὶ φρονιμάδα: Μὴ μὲ θρέψεις, ἄνθρωπε, ἀπὸ τὰ δάκρυα τῶν ἀδελφῶν μου. Μὴ δώσεις στὸ φτωχὸ ψωμὶ βγαλμένο ἀπὸ τοὺς στεναγμοὺς τῶν ἄλλων φτωχῶν. Μοίρασε στοὺς συνανθρώπους σου ὅσα μὲ ἀδικίες μάζεψες καὶ τότε θὰ παραδεχτῶ τὴν εὐεργεσία σου. Ποιὸ τὸ ὄφελος, ἂν ημιουργεῖς πολλοὺς φτωχοὺς (μὲ τὴν ἐκμετάλλευση) κι ἀνακουφίζεις ἕνα (μὲ τὴν ἐλεημοσύνη); Ἂν δὲν ὑπῆρχε τὸ πλῆθος τῶν τοκογλύφων (τῶν ἐκμεταλλευτῶν γενικά), δὲν θὰ ὑπῆρχε οὔτε ἡ στρατιὰ τῶν πεινασμένων. Ἂς διαλυθοῦν τὰ ὀργανωμένα οἰκονομικὰ συμφέροντα καὶ ὅλοι θ’ ἀποκτήσουμε τὴν οἰκονομική μας αὐτάρκεια.

ΚΕΙΜΕΝΟ «Ἀργὸς καὶ πλεονεκτικὸς βίος ὁ τοῦ τοκίζοντος. Οὐκ οἶδε πόνον γεωργίας, οὐκ ἐπίνοιαν ἐμπορίας· ἐφ’ ἑνὸς δὲ τόπου κάθηται, τρέφων ἐπὶ τῆς ἑστίας θηρία. Ἄσπαρτα αὐτῷ βούλεται τὰ πάντα καὶ ἀνήροτα φύεσθαι· ἄροτρον ἔχει τὸν κάλαμον· χώραν, τὸν χάρτην· σπέρμα, τὸ μέλαν· ὑετόν, χρόνον, αὐξάνοντα αὐτῷ λανθανόντως τὴν τῶν χρημάτων ἐπικαρπίαν. Δρέπανόν ἐστιν αὐτῷ ἡ ἀπαίτη- σις· ἅλων, ἡ οἰκία, ἐφ’ ἧς λεπτύνει τὰς τῶν θλιβομένων οὐσίας. Τὰ πάντα ἴδια βλέπει. Εὔχεται τοῖς ἀνθρώποις ἀνάγκας καὶ συμφοράς, ἵνα πρὸς αὐτὸν ἠναγκασμένως ἀπέλθωσι. Μισεῖ τοὺς ἑαυτοῖς ἀρκοῦντας, καὶ τοὺς μὴ δεδανεισμένους ἐχθροὺς ἡγεῖται. Προσεδρεύει τοῖς δικα- στηρίοις, ἵνα εὕρη τὸν στενούμενον τοῖ στηρίοις, ἵνα εὕρη τὸν στενούμενον τοῖς ἀπαιτηταῖς, καὶ τοῖς πράκτορσιν ἀκολουθεῖ, ὡς ταῖς παρατάξεσι καὶ τοῖς πολέμοις οἱ γῦπες. Περιφέρει τὸ βαλάντιον, καὶ δείκνυ- σι τοῖς πνιγομένοις τῆς θήρας δέλεαρ, ἵν’ ἐκείνῳ διὰ τὴν χρείαν περιχήναντες, συγκαταπίωσι τοῦ τόκου τὸ ἄγκι- στρον. Καθ’ ἡμέραν ἀριθμεῖ τὸ κέρδος, καὶ τῆς ἐπιθυμί- ας οὐκ ἐμπίπλαται. Ἄχθεται πρὸς τὸν χρυσὸν τὸν ἐπὶ τῆς οἰκίας ἀποκείμενον, διότι κεῖται ἀργὸς καὶ ἄπρακτος… Περιεργάζεται ὁ δανειστὴς τοῦ χρεώστου τὰς πράξεις, τὰς ἐκδημίας, τὰ κινήματα, τὰς μεταβάσεις, τὰς ἐμπορί- ας· κἂν φήμη τις παραγένηται σκυθρωπή, ὅτι λησταῖς ὁ δεῖνα περιέπεσεν, ἢ ἔκ τινος περιστάσεως εἰς πενίαν αὐτῷ μετεβλήθη ἡ εὐπορία, κάθηται, τῷ χεῖρε συνδήσας, στέ- νει συνεχῶς, ὑποδακρύει πολλά· ἀνελίττει τὸ χειρόγρα- φον, θρηνεῖ ἐν τοῖς γράμμασιν τὸν χρυσόν, προσκομίζων τὸ συμβόλαιον, ὡς ἱμάτιον υἱοῦ τελευτήσαντος· ἀπ’ ἐκεί- νου θερμότερον ἐγείρει τὸ πάθος. Ἂν δὲ καὶ ναυτικὸν ᾖ τὸ δάνεισμα, τοῖς αἰγιαλοῖς προσκάθηται, τὰς κινήσεις με- ριμνᾶ τῶν ἀνέμων, συνεχῶς διερωτᾷ τοὺς καταίροντας, μή που ναυάγιον ἠκούσθη, μή που πλέοντες ἐκινδύνευ- σαν. Παχνοῦται τὴν ψυχὴν ἐκ τῶν λειψάνων τῆς καθημε- ρινῆς φροντίδος. Πρός δη τὸν τοιοῦτον λεκτέον. Παῦσαι, ἄνθρωπε, μερίμνης ἐπικινδύνου. Ἀνάπαυσαι ἀπὸ ἐλπίδος τηκούσης· μὴ τόκους ζητῶν σαυτῷ τὸ κεφάλαιον δια- φθείρῃς. Παρὰ πένητος ζητεῖς προσόδους και προσθήκας πλούτου, παραπλήσιον ποιῶν ὡς εἴ τις ἀπὸ χώρας αὐχμῷ θερμοτάτῳ ξηρανθείσης λαβεῖν θελήσειε σίτου θημωνίας, ἢ πλῆθος βοτρύων ἐξ ἀμπέλου μετὰ νέφος χαλαζηφόρον ἢ τέκνων τόκον ἀπὸ στείρας γαστρός, ἢ γάλακτος τροφὴν ἐξ ἀτόκων γυναικῶν… Πῶς οὖν προσεύξῃ, ὁ τοκογλύφος; Μετὰ ποίου συνειδό- τος αἴτημα ἀγαθὸν ζητήσεις παρὰ Θεοῦ, ὁ πάντα λαμβά- νων, καὶ μὴ μαθὼν διδόναι; Ἢ οὐκ οἶδας, ὅτι ἡ προσευχή σου ὑπόμνησις μισανθρωπίας ἐστίν; Τί συνεχώρησας, καὶ συγγνώμην αἰτεῖς; Τίνα ἠλέησας καὶ καλεῖς τὸν ἐλεήμο- να; Ἂν δὲ καὶ δῷς ἐλεημοσύνην, μισανθρώπου φορολογί- ας, οὐκ ἀπὸ συμφορῶν ἀλλοτρίων δακρύων γέμοντα καὶ στεναγμῶν; Εἰ ἐγνώριζεν ὁ πένης πόθεν ὀρέγεις τὴν ἐλε- ημοσύνην, οὐκ ἂν ἐδέξατο, ὡς ἀδελφικῶν σαρκῶν γεύ- εσθαι μέλλων, καὶ αἵματος τῶν οἰκείων· εἶπε δ’ ἂν πρὸς σὲ λόγον γέμοντα σώφρονος παρρησίας· Μή με θρέψῃς, ἄνθρωπε, ἀπὸ δακρύων ἀδελφικῶν. Μὴ δῷς ἄρτον πένη- τι, γενόμενον ἀπὸ στεναγμῶν τῶν συμπτώχων. Ἀνάλυσον πρὸς τὸν ὁμόφυλον ὃ κακῶς ἀπήτησας, κἀγὼ ὁμολογήσω τὴν χάριν. Τί ὠφελεῖς, πολλοὺς πτωχοὺς ποιῶν, καὶ ἕνα παραμυθούμενος; Εἰ μὴ πλῆθος ἦν τοκιστῶν, οὐκ ἂν ἦν τὸ πλῆθος τῶν πενομένων. Λῦσον σου τὴν φατρίαν, καὶ πάντες ἕξομεν τὴν αὐτάρκειαν…». (Ε.Π.Μ. 46, 437-445).

http://khazarzar.skeptik.net/pgm/PG_Migne/Gregory%20of%20Nyssa_PG%2044-46/Contra%20usurarios.pdf

.

Κάτω από : πατέρες  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »

Αγγελική Ζιάκα

Στην παράδοση του Ισλάμ παρατηρείται εξαρχής η γέννηση μιας μεγάλης ποικιλίας εσχατολογικών αντιλήψεων συνυφασμένων με μεσσιανικούς και χιλιαστικούς θρύλους. Οι αντιλήψεις αυτές, φαινόμενο κοινωνικής και πολιτικής αντίδρασης σε δυσμενείς ιστορικές συγκυρίες και καταστάσεις, πήραν μια ειδική εσχατολογική και μεσσιανική χροιά στους σιίτες μουσουλμάνους, όπου αναπτύχθηκε η διδασκαλία για τον τελευταίο αρχηγό της κοινότητας, τον ιμάμη, ο οποίος βρίσκεται σε κατάσταση απόκρυψης και θα έρθει κατά τους εσχάτους καιρούς για να σώσει τον κόσμο. Η βασική ιδέα της σιιτικής σκέψης περί εσχατολογικού ιμάμη που θα επιστρέψει στο τέλος του κόσμου με την θρυλική μορφή του Μάχντη, δηλαδή του σωτήρα και ελευθερωτή, γρήγορα εισχώρησε και στον υπόλοιπο ισλαμικό κόσμο και αποτελεί σήμερα μια κοινώς αποδεκτή προσδοκία. Κατά την πρώιμη ισλαμική εποχή η αναμονή του ιμάμη ήταν συνδεδεμένη με το εγγύς μέλλον. Με το πέρασμα όμως των χρόνων η επικείμενη επιστροφή του μετατέθηκε στο απώτατο μέλλον. Και καθώς ο ιμάμης απουσίαζε ως «κεκρυμμένος», την εξουσία της κοινότητας ανέλαβαν οι αντιπρόσωποί του νομοδιδάσκαλοι (μολάδες-mullah). Η εξουσία όμως αυτή θεωρήθηκε προσωρινή, έως την επιστροφή του ιμάμη. Η προσωρινή αυτή εξουσία των σιιτών νομοδιδασκάλων συνοδεύτηκε από μια μεγάλη παραγωγή θρησκευτικών κειμένων, τα οποία δημιούργησαν μια ολόκληρη γραμματεία, που περιέχει τις θεωρίες περί ιμάμη και απόκρυψής του, και την σιιτική νομοθεσία για την διοίκηση της κοινότητας. Όπως οι σουννίτες ασχολήθηκαν με την ερμηνεία του Κορανίου, έγραψαν υπομνήματα και συγκρότησαν συλλογές της παράδοσης τους, της σούννα (sunna), έτσι και οι σιίτες ασχολήθηκαν με την ερμηνεία και τον υπομνηματισμό του Κορανίου και συγκρότησαν τις δικές τους συλλογές, οι οποίες δίνουν έμφαση στο ιμαμάτο και περιλαμβάνουν όχι μόνον την σούννα του Προφήτη αλλά και αυτή των Ιμαμών1, και όλα αυτά γίνονται υπό την σκιά του «κρυμμένου» ιμάμη.Ο «κρυμμένος» αυτός ιμάμης, ταυτίζεται γενικώς με τον Μάχντη (Mahdî), που είναι ένα εσχατολογικό πρόσωπο, το οποίο τελεί υπό την ιδιαίτερη θεία καθοδήγηση. Κατά την γενική άποψη των μουσουλμάνων είναι ο πρώτος ανανεωτής της πίστης και ελευθερωτής. Θα έρθει κατά τα έσχατα για να αποκαταστήσει την αδικία και να δη-μιουργήσει ένα σύντομο εσχατολογικό βασίλειο, που θα αποτελέσει την χρυσή εποχή του Ισλάμ 2. Οι αντιλήψεις για τον αναμενόμενο σωτήρα διαφέρουν στις δύο θρη-σκευτικές παραδόσεις του Ισλάμ, στους σουννίτες και τους σιίτες3. Για τους σουννίτες ο Μάχντη είναι εκείνος που θα κυριαρχήσει στον ισλαμικό κόσμο και θα φέρει την αλήθεια και την βεβαιότητα. Βεβαίως και ο Ιησούς (‘Îsâ) ονομάζεται ανανεωτής (muhtadî), οι άνθρωποι όμως χρειάζονται έναν απόλυτο αρχηγό και ανανεωτή, και αυτός είναι ο Μάχντη. Ο Ιησούς θα είναι ο βοηθός του. Ο Μάχντη θα κυβερνήσει όχι μόνον τους μουσουλμάνους, αλλά και όλους τους χριστιανούς και θα είναι ο τελευταίος και αλάθητος ερμηνευτής της αποκαλύψεως του Κορανίου. O Μάχντη αυτός θα είναι επίσης ο τελευταίος χαλίφης, δηλαδή εκπρόσωπος του Προφήτη. Για τους σιίτες ο μεγάλος αναμορφωτής του Ισλάμ και σωτήρας είναι ο δωδέκατος ιμάμης, ο οποίος θα επιστρέψει από τον τόπο της απόκρυψής του κατά το πλήρωμα του χρόνου. Επομένως το βαθύτερο νόημα της αποκαλύψεως, του Κορανίου και της σούννα, επιτυγχάνεται μόνον δια του κεκρυμμένου ιμάμη, που τον προστατεύει και τον φωτίζει ο Θεός, και είναι ικανός να ερμηνεύει και να ανακοινώνει στους ανθρώπους την εσωτερική (baṭin) αλήθεια της αποκαλύψεως, διότι είναι αλάθητος (ma‘ṣûm) και αναμάρτητος (‘iṣma). Γι’ αυτό ακριβώς είναι αναγκαία η επιστροφή του και η σύντομη βασιλεία του στη γη κατά τα έσχατα, ώστε να αποκαταστήσει την διασαλευθείσα τάξη του κόσμου. Παρά τις διαφοροποιήσεις σε ορισμένα σημεία ερμηνείας, μεταξύ σουννιτών και σιιτών, ο Μάχντη ρίζωσε στις καρδιές των μουσουλμάνων. Στο πρόσωπό του ο πιστός βλέπει έναν σωτήρα, ο οποίος θα τον απαλλάξει από τις διάφορες σκοτεινές, διφορούμενες και αβέβαιες καταταστάσεις της εποχής του. Ο εσχατολογικός ιμάμης, που ταυτίζεται με τον Μάχντη, είναι το θεμέλιο της πίστης των σιιτών. Ο ιμάμης αυτός είναι για μεν τους Ιμαμήτες ο δωδέκατος, για δε τους Ισμαηλίτες ο έβδομος, ο οποίος κρύφτηκε μυστηριωδώς και έκτοτε παραμένει κρυμμένος και παρακολουθεί από τον κρυφό τόπο της απόκρυψής του την πορεία της κοινότητάς του. Ο κρυμμένος ιμάμης ονομάζεται επίσης qâ’im, ο «υφαρπαγμένος και ενδόξως ιστάμενος», και al-muntazar, o «αναμενόμενος», ο οποίος θα επιστρέψει κατά τα έσχατα και «θα φέρει τη δικαιοσύνη στη γη, η οποία σήμερα είναι γεμάτη από καταπίεση και αμαρτία4. Ο δωδέκατος ιμάμης είναι για τους σιίτες ο κυβερνήτης του σύμπαντος και ο κύριος της ώρας της κρίσης (sâhib al-zamân). Θεωρείται ο πόλος πέριξ του οποίου στρέφεται η θρησκεία, και ο εγγυητής της διαφύλαξης και διαιώνισης της παράδοσης. Επομένως η χάρη του επηρεάζει όχι με αφηρημένο, αλλά με συγκεκριμένο τρόπο τους επικεφαλής της σιιτικής κοινότητας, που θεωρούνται εντεταλμένοι και Φίλοι του κρυμμένου Ιμάμη (dûstân-imâm-i ghâ’ib)5. Οι εσχατολογικοί όροι που χρησιμοποιούν για να δηλώσουν τόσο τον επέκεινα κόσμο όσο και τον κόσμο του κρυμμένου ιμάμη και τον τρόπο της επιστροφής του ως σωτήρα και ελευθερωτή, είναι ο όρος ma‘âd, τα έσχατα, καθώς και οι συνώνυμοι όροι ‘aqiba, ḥashr, ba‘th, qiyâma και âkhira. Ο εσχατολογικός όρος ma‘âd σημαίνει, αφενός μεν την επιστροφή του ανθρώπου μετά τον θάνατο στην ύπαρξη, δηλαδή την ανάσταση αφετέρου δε την επιστροφή του μετά τον θάνατό του στην πηγή του, δηλαδή τον Θεό. Επομένως, με τον όρο αυτόν δηλώνεται επίσης η μετάβαση του ιμάμη στην αρχή του είναι και η επιστροφή του στην παρούσα ύπαρξη για να σώσει τον κόσμο με την βοήθεια του Θεού. Γενικότερα οι παραπάνω όροι μας βοηθούν να κατανοήσουμε τις ιδιαιτερότητες της ιμαμητικής εσχατολογίας και τον ρόλο που διαδραματίζει το πρόσωπο του ιμάμη. Ο Ιμαμητικός σιιτισμός στρέφεται γύρω από το πρόσωπο του δωδέκατου ιμάμη, τον οποίο αντιλαμβάνεται ως κρυμμένο και εσχατολογικό σωτήρα. Οι αντιλήψεις για την απόκρυψη του δωδέκατου ιμάμη, για την σωτηριολογική του αποστολή και την ένδοξη επιστροφή του λίγο πριν από τα έσχατα, συγκροτούν μια ολόκληρη εσχατολογική και μεσσιανική φιλολογία, η οποία περιγράφει την κατάσταση του κόσμου την στιγμή της επιστροφής του, την σύντομη βασιλεία του, η οποία θα αποτελέσει την χρυσή εποχή κυριαρχίας του Ισλάμ στον κόσμο, και τα γεγονότα που θα ακολουθήσουν μετά το τέλος της βασιλείας του Μάχντη, δηλαδή την συντέλεια του κόσμου, την γενική ανάσταση και κρίση, και δευτερευόντως την τύχη των εκλεκτών στον παράδεισο, και των καταραμένων στην κόλαση. Η πρώτη μεγάλη πηγή της εσχατολογικής αυτής φιλολογίας είναι το Kitâb al-ghayba (Το βιβλίο της απόκρυψης) του ‘Abd Allâh Muhammad « Ibn Abî Zaynab » al-Nu‘mânî (θ. 345H/956)6, έργο που αποτελεί πηγή για όλους τους μεταγενέστερους συγγραφείς. Αυτό που έχει μεγάλη σημασία για την επιστροφή του «κρυμμένου» ιμάμη ή Μάχντη είναι η γενική κυριαρχία του κακού στη γη. Οι άνθρωποι συνεχώς χάνουν την πίστη και είναι ανάγκη να επιστρέψουν σ’ αυτήν. Ωστόσο η ανθρωπότητα θα χειροτερεύει συνεχώς και ο Θεός θα την εγκαταλείψει σε σημείο που η Κάαμπα θα εξαφανισθεί, τα αντίτυπα του Κορανίου θα μείνουν κενά γραμμάτων και οι λόγοι του Θεού θα σβήσουν από το μυαλό των ανθρώπων7. Γι’ αυτό ακριβώς είναι απαραίτητη η επιστροφή του «κρυμένου» ιμάμη, ο οποίος θα συντρίψει τις δυνάμεις του κακού, θα απαλλάξει την ανθρωπότητα από την παγκόσμια βία, την αδικία και την άγνοια, και θα πληρώσει τη γη με δικαιοσύνη. Η απελευθέρωση δεν θα είναι ειρηνική. Θα έρθει βίαια με έναν τρομερό πόλεμο, και ο σωτήρας θα ελευθερώσει όχι μόνον τους καταπιεσμένους της εποχής εκείνης, αλλά και εκείνους που αδικήθηκαν ανά τους αιώνες και θα πάρει εκδίκηση για όλες τις αδικίες που υπέστησαν. Γενικώς βλέπουμε πως στην εσχατολογική αυτή γραμματεία χρησιμοποιούνται γνωστές εικόνες, παραστάσεις και σύμβολα που απαντούν σε κάθε εσχατολογική και αποκαλυπτική φιλολογία, ιδίως στην χριστιανική, όπως αριθμολογία, κοσμογονικές παραδόσεις, σημεία ελεύσεως των εσχάτων, που συνοδεύονται από φυσικές καταστροφές και κοινωνικούς αναβρασμούς, υπολογισμοί της διάρκειας της επι-κράτησης του καλού και του κακού στον κόσμο και φοβερές εικόνες, οι οποίες προκαλούν δέος και εξάπτουν την φαντασία του πιστού. Η φιλολογία αυτή τρέφει και σήμερα την αφύπνιση του Ισλάμ και έχει τον πολιτικό της αντίκτυπτο. 1 E. Kohlberg, “From Imâmiyya to Ithnâ-‘Ashariyya”, BSOAS (Bulletin of the School of Oriental and African Studies), 39 (1976), 521-543. Για τους παραδοσιακούς σουννίτες και σιίτες η σύσταση των αντιστοίχων συστημάτων της μουσουλμανικής αυθεντίας, δηλαδή η ουσία των δύο παραδόσεων, στηριζόταναποκλειστικά και μόνον στην συγχώνευση και την γραπτή ερμηνεία των θεσμών και των ιδεών που είχαν συσταθεί κατά την περίοδο του Προφήτη. Καίτοι τα κείμενα αυτά (εκτός του Κορανίου) συντάχθηκαν σε μεταγενέστερες του Προφήτη εποχές, πιστεύεται ότι οι ιδέες που εμπεριείχαν, ακόμη και πολλές από τις λέξεις τους, αντανακλούσαν την παράδοση και τους λόγους (χαντίθ) του Προφήτη. Η παράδοση αυτή πιστεύεται ότι μεταφέρθηκε με πιστότητα από την πρώτη μουσουλμανική κοινότητα στο μεταγενέστερο Ισλάμ. Το Ισλάμ λοιπόν του 9ου και 10ου αιώνα, δεν ήταν τίποτε άλλο, παρά η συνέχιση του Ισλάμ του Προφήτη. 2 I. Goldzier, Vorlesugen über den Islam, Algier, 1910, σ. 268. 3 Tabatabâ’î, Shi‘a, μετάφρ. από τα περσικά και πρόλογος από τον Seyyed Hoseyn Nasr, Qum : Ansariyan Publications, 1401H/1981, σ. 210-217. 4 Τη μεγάλη σημασία που έχει για τη σιιτική κοινωνία ο κρυμμένος ιμάμης τονίζει ο Said Amir Arjomand, ο οποίος κάτω από την πίστη στην χάρη του Θεού και τη σκιά του κρυμμένου ιμάμη, βλέπει την δυνατότητα μιας νέας ερμηνείας για την επιρροή της θρησκείας στα πολιτικά πράγματα και τις κοινωνικές μεταβολές που σημειώθηκαν στην προνεωτερική σιιτική εποχή. Ως κοινωνιολόγος ο Arjomand δέχεται βέβαια τη συνδρομή των θεωριών του Max Weber για την επίδραση γενικά της θρησκείας στα οικονομικά πράγματα, ωστόσο πιστεύει ότι ο ρόλος της θρησκείας στις κοινωνικές αλλαγές και στις πολιτικές οργανώσεις αμελήθηκε και αυτό πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψιν. Οι απόψεις του αυτές στηρίζονται στην έρευνα των ιστορικών μαρτυριών μιας μακράς περιόδου που εκτείνεται από τον 8ο έως τον 20ο αιώνα, με βάση τις οποίες εξετάζει τις βασικές πνευματικές, ιστορικές, θεολογικές και κοινωνικές αρχές του σιιτικού Ισλάμ και τον ρόλο του στην ιρανική κοινωνία. Ενδιαφέρουσες είναι οι απόψεις του για την πολιτική δράση του σιιτισμού στο Ιράν, ώστε να σημειωθούν τα στάδια της ανάπτυξής του (Arjomand S. A., The Shadow of God and the Hidden Imam. Religion, Political Order, and Societal Change in Shi‘ite Iran from the Beginning to 1890, Chicago/London: The University of Chicago Press, 1984). 5 Η διδασκαλία για τους εντεταλμένους Φίλους του κρυμμένου Ιμάμη ανήκει στον αρχηγό και δάσκαλο του ιδιαίτερου μυστικού τάγματος των Shaykhiyya του Κιρμάν, ωστόσο απηχεί το σύνολο της σύγχρονης σιιτικής διδασκαλίας των Δωδεκαδικών, οι οποίοι κάνουν λόγο για μετάβαση των χαρισματικών εξουσιών του ιμάμη στους μουλάδες του Ιράν. Πόσο επίκαιρη είναι η πίστη αυτή φαίνεται στις απόψεις του γνωστού ιρανολόγου M. Αmir-Moezzi, καθηγητή στο Centre National de la Recherche Scientifique (SNRS) του Παρισιού, ο οποίος τονίζει ότι η διδασκαλία αυτή περί χάριτος του κρυμμένου ιμάμη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ερμηνεύσει σύγχρονα γεγονότα της σιιτικής κοινωνίας («Une absence remplie de présenses. Herméneutiques de l’occultation chez les Shaykhiyya [Aspects de l’imamologie duodécimaine VII]», BSOAS, 64, 1 [2001], 1-18). 6 Αl-Nu‘mânî, Kitâb al-ghayba, έκδ. αραβικού κειμένου υπό ‘Α. Α. Ghaffârî (ed.) και περσική μτφρ. υπό M. J. Ghaffârî, Tehran, 1363H/1985. 7 Al-Tâ‘âwîdhî, al-Dîwân, D. S. Margoliouth (ed.), Cairo, 1903, σ. 103.

Κάτω από : "άλλοι"  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »

Χριστιανική Εναλλακτική Κίνηση Εκπαιδευτικών

Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Υποψήφιοι για Κ.Υ.Σ.Δ.Ε.

Ανανιάδης Παναγιώτης του Ζαχαρία  ΠΕ04, 1^ο Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης, 160369

Αποστολίδης Πρόδρομος του Σωφρονίου, ΠΕ01,6^ο ΓΕΛ Καβάλας,153715

Γιαννέλος Αθανάσιος του Σπυρίδωνα, 7^ο Γυμνάσιο Νέας Σμύρνης, ΠΕ01, 153378

Δασκαλάκης Μάρκος του Βασιλείου, ΠΕ01,Πειραματικό Λύκειο Πανεπ. Κρήτης,  155534

Καπετανάκης Γεώργιος του Δημητρίου, ΠΕ01, 2^ο ΓΕΛ Νίκαιας, 188869

Κουσινίδης Χαρίλαος του Βασιλείου, ΠΕ04,  3^ο Γυμνάσιο Ορεστιάδας, 213192

Μελισσίδης Ιωάννης του Κωνσταντίνου,ΠΕ01,Γυμνάσιο Αγίου Νικολάου Χαλκιδικής,152750

Μηλίγγος Χρήστος του Αποστόλου, ΠΕ04, 2^ο ΕΠΑΛ Κέρκυρας, 168195

Μοράτος Ανδρέας του Ευαγγέλου,ΠΕ02, Γυμνάσιο Αρεόπολης Λακωνίας, 398105

Μουστάκας Πέτρος του Βασιλείου, ΠΕ01, 26^ο Γενικό Λύκειο Αθήνας, 158922

Παπαδόπουλος Γεώργιος του Γρηγορίου,ΠΕ01, 3^ο ΓΕΛ Αχαρνών, 155619

Χατζής Γεώργιος του Χρήστου, ΠΕ19, 2^ο Γυμνάσιο Φλώρινας,  200255

Κάτω από : Χ.Ε.Κ.  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »

μέρος Α

μέρος Β
Δημητρίου Ν. Μόσχου, επικ. Καθηγητή Τμήματος Θεολογίας Παν/μίου Αθηνών

Επανερχόμενοι στο νέο Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος των Θρησκευτικών για την υποχρεωτική εκπαίδευση θα προσπαθήσουμε ν’ απαντήσουμε σε ερωτήματα μεθοδολογικά και διάθεσης της ύλης για να ξεκαθαρισθούν τελείως ασύστατες κατηγορίες και απροκάλυπτες διαστρεβλώσεις που παρουσιάσθηκαν. Η εγκατάλειψη της ιστορικής προσέγγισης Είναι γεγονός ότι οι θεματικές ενότητες του νέου μαθήματος (από 4 έως 5 δίωρα κάθε μία) δεν ακολουθούν την ιστορική και κλασική προσέγγιση της ακαδημαϊκής θεολογίας. Αυτή (ο χωρισμός δηλαδή σε Παλαιά, Καινή Διαθήκη, Εκκλησιαστική Ιστορία και Λειτουργική) είχε ήδη εγκαταλειφθεί στο Δημοτικό από καιρό. Τώρα εγκαταλείπεται και στο Γυμνάσιο. Ασκείται έντονη κριτική ότι έτσι διαλύεται η ιστορική γραμμή που χρησιμεύει ως διήκουσα έννοια στην κατανόηση της πορείας του Χριστιανισμού (όπου η ιστορία παίζει εξέχοντα ρόλο) αλλά και στην οργάνωση της σκέψης των παιδιών. Στο προηγούμενο Πρόγραμμα είχαμε ΠΔ στην Α΄ Γυμνασίου, ΚΔ στη Β΄ και Εκκλησιαστική Ιστορία στη Γ΄. Φεύγοντας η αμιγής διδασκαλία της Καινής Διαθήκης στη Β΄ δημιούργησε και την εντύπωση ότι τα σχετικά με την Παναγία παύουν να διδάσκονται, με αποτέλεσμα να ξεσηκωθεί ένας ανυπόστατος θόρυβος από δημοσιογράφους και… πολιτικούς!Εδώ πρέπει να απαντήσουμε ότι αν η επικράτηση της λεγόμενης ιστορικής γραμμής αποτελεί ένα παιδαγωγικό αίτημα κι όχι θεολογικό γνώρισμα, τότε υπόκειται στην κριτική που διαρκώς ανατροφοδοτεί την παιδαγωγική πράξη. Το νέο ΠΣ οργανώνεται σε μικρότερα «αναλυτικά προγράμματα» και σε κάθε θεματική ενότητα, με αρχή, μέση και τέλος. Εκεί μπορεί ο διδάσκων να επαναλάβει και να τονίσει τόσο την χρονική και ιστορική αλληλουχία γεγονότων της Αποκαλύψεως όσο και να τη συνδέσει με γενικότερες συνάφειες. Το μεγάλο, όμως, πλεονέκτημα που που εμφανίζει το ΠΣ είναι ότι έχει ως άξονά του όχι την θεματική συνέχεια του περιεχομένου αλλά τα ουσιαστικά ενδιαφέροντα των μαθητών (π.χ. στο Γυμνάσιο: «η σημασία της εικόνας», «πώς παίρνουμε αποφάσεις», «θρησκείες της Ανατολής», «το πρόβλημα του κακού») τα οποία ο δάσκαλος έρχεται να επεξεργαστεί ώστε να οδηγήσει τους μαθητές του στις γνωστικές «επάρκειες» κάθε τάξης. Επομένως, ούτε τα περί της Θεοτόκου, ούτε άλλο κεντρικό τμήμα της Ορθόδοξης διδασκαλίας απουσιάζει από το ΠΣ, αλλά αντιθέτως ο εκπαιδευτικός έχει μια μεγάλη ποικιλία ενοτήτων και διδακτικών στρατηγικών για να τα διδάξει με το νέο τρόπο. Είναι π.χ. αδύνατον στη Β΄ Γυμνασίου στη ΘΕ για τον εικονισμό (4 δίωρα) να μην αναφερθεί κανείς στην εικόνα της Θεοτόκου, ή στη ΘΕ για το ποιος είναι ο Θεός των Χριστιανών (4 δίωρα) που φυσικά έχει χριστολογικό γνωστικό περιεχόμενο, να μην αναδείξει κανείς τη θέση και την ιδιότητα της Θεοτόκου κ.ο.κ. Η έμφαση στο σεβασμό προς τον άλλο Το νέο ΠΣ έχει θεματικές ενότητες ιδιαίτερα στο Γυμνάσιο, που αφιερώνουν εκ πρώτης όψεως πολύ διδακτικό χρόνο σε θέματα σεβασμού του άλλου, του διαφορετικού, ανοχής κλπ. Υπάρχει μια ΘΕ στη Β΄ Γυμνασίου με τίτλο «Εμείς και οι ‘άλλοι’» (4 δίωρα), ΘΕ για τη διάσπαση και αντιπαλότητα στις θρησκείες (5 δίωρα) και στη Γ΄ Γυμνασίου ΘΕ για τη βία στο όνομα του Θεού (2 δίωρα). Τα 11 αυτά δίωρα (σε σύνολο 71 του Γυμνασίου) έδωσαν λαβή σε μονομερή κριτική με έντονα στοιχεία διαστρέβλωσης ότι πρόκειται για «νεοταξική», και «αριστερή» διάβρωση του μαθήματος, οδοποίηση (για μια ακόμη φορά) στον πολτό της πανθρησκείας κλπ.Κατ’ αρχήν οι διδακτικοί στόχοι που αφορούν στην αποδοχή του διαφορετικού προσώπου και στο σεβασμό των αντιλήψεών του είναι προϋπόθεση για ένα συμπεριληπτικό ΜτΘ και για όλους τους μαθητές. Είναι λοιπόν επόμενο, να υπάρχουν θεματικές ενότητες ώστε να εξυπηρετούν τους συγκεκριμένους διδακτικούς στόχους. Η σχετική κριτική ότι είναι άχρηστο κάτι τέτοιο, γιατί η ελληνική κοινωνία δεν είχε ποτέ δείξει σημάδια ρατσισμού και προκατάληψης νομίζω ότι τον τελευταίο καιρό εμφανίζεται πλέον δραματικά ξεπερασμένη. Ωστόσο, όταν μπούμε στην προβληματική αυτή από τη σκοπιά της Ορθόδοξης Θεολογίας, κατανοούμε ότι πέρα από την πρακτική παιδαγωγική ανάγκη είναι πρωτίστως ένα αίτημα της ίδιας της Ορθοδοξίας να εξηγήσει πόσο μακριά από τη βία στο όνομα του Θεού βρίσκεται (ή πρέπει να βρίσκεται) και πόσο αυτή η βία είναι ασύμβατη με το λόγο του Ευαγγελίου. Κι αν υπάρχει και αυτοκριτική στο θέμα αυτό, αυτό δεν είναι «αποκαθήλωση» της ιδανικής εικόνας που πρέπει να έχουν τα παιδιά, αλλά εισαγωγή στην κριτική τοποθέτηση που πρέπει να έχουν απέναντι σε όλα τα μεγάλα ζητήματα στα οποία έρχεται να εισάγει το ΜτΘ και αφορούν και στη δική τους θρησκευτική παράδοση και τελικά μόνο καλό μπορεί να κάνει στην ίδια την Ορθοδοξία. Μόνον έτσι θα γίνει κτήμα τους, που είναι και το ζητούμενο. Δεν παραλείπονται, πάντως, και διδακτικές ενότητες που επιδώκουν την επίτευξη τέτοιων διδακτικών στόχων μέσα από τη διδασκαλία για θέματα που αφορούν στο ρόλο της Ορθόδοξης παράδοσης μέσα στη νεώτερη ελληνική ιστορία, την Τουρκοκρατία κλπ. ώστε να έρχεται κάθε μαθητής (κι όχι μόνο ο Έλληνας) σε επαφή με θεμελιώδεις συνιστώσες της νεοελληνικής κοινωνικής πραγματικότητας. Είναι όλα τέλεια; Θα διερωτηθεί κανείς μετά από την αναλυτική αυτή παρουσίαση: δεν υπάρχει σημείο κριτικής για το νέο ΠΣ; Κάθε άλλο, φυσικά. Σε κάθε προσπάθεια υφίστανται ατέλειες και λάθη και βρισκόμαστε στην ευτυχή στιγμή για πρώτη φορά μια μεγάλη αλλαγή στην Εκπαίδευση να δοκιμάζεται πρώτα μέσα από μια «πιλοτική» φάση διδασκαλίας. Είναι, λοιπόν, ακριβώς αυτή η εποχή που πρέπει να γίνει συζήτηση για όσα τυχόν προβληματικά σημεία του ΠΣ, που η Επιτροπή δεν διέβλεψε έγκαιρα, αλλά και προβλήματα που προκύπτουν από την πιλοτική εφαρμογή και την εμπειρία. Ήδη ο γράφων κατανοεί τώρα π.χ. πόσο δύσκολο είναι για τους συναδέλφους (ειδικά της Πρωτοβάθμιας) να αξιοποιήσουν το διατιθέμενο υλικό ώστε να σχεδιάσουν ένα φάκελο μαθήματος από την αρχή, ενώ θα πρέπει να γίνει μια οργανωμένη δουλειά στο ζήτημα της επιμόρφωσης. Επιμέρους δραστηριότητες, βιβλιογραφία κλπ. πιθανόν πρέπει να διατυπωθούν αναλυτικώτερα κλπ.Δυστυχώς, το πρώτο διαθέσιμο έτος αναλώθηκε ήδη κατά το πλείστον σε μια κακόπιστη πολεμική και απορριπτική στάση που δεν επιδιώκει βελτίωση αλλά μάλλον πλήρη ανατροπή. Υπάρχουν, βεβαίως, και ψύχραιμες φωνές επιμέρους κριτικών παρατηρήσεων, που είναι πολύτιμες ακριβώς γιατί είναι σπάνιες (αναφέρω για παράδειγμα δημοσιευμένο κείμενο της παλαιάς φίλης κας Ελένης Φιλοσόφου), αλλά ο κανόνας χαρακτηρίζεται από λασπολογία και κάθε είδους προχειρότητα. Το πράγμα είναι ιδιαίτερα σοβαρό, όχι απλά γιατί πυροδοτεί μια δίκη προθέσεων και τελικά κύμα «διωγμού» για συναδέλφους πλην συν-εργάτες με τους κρίνοντες στον ίδιο αμπελώνα αλλά, το κυριότερο, γιατί απειλεί να τινάξει στον αέρα μια σοβαρή (και, όπως τόνισα, μάλλον τελευταία) προσπάθεια ώστε το μάθημα των Θρησκευτικών να μην είναι ο «μεγάλος ασθενής» και ο πρώτος υποψήφιος προς έξωση από το σχολικό πρόγραμμα, αλλά μια μαθησιακή δραστηριότητα που υποστηρίζεται από αποτελεσματικές μεθόδους, ως ισότιμο με τα άλλα μαθήματα και αδιαμφισβήτητη θέση στο σύγχρονο σχολείο, συνθήκη που οπωσδήποτε είναι προς όφελος της δράσεως της Εκκλησίας μέσα στην κοινωνία μακροπρόθεσμα.

Κάτω από : πιλοτικά σχολεία  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »

Χολαργός  8-10-2012

Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η

Το Δ.Σ του Πανελληνίου Θεολογικού Συνδέσμου «ΚΑΙΡΟΣ-για την αναβάθμιση της θρησκευτικής εκπαίδευσης» χαιρετίζει την ρηξικέλευθη απόφαση του Κινήματος της Χριστιανικής Δημοκρατίας για την δημόσια καταγγελία της επανεμφάνισης κάτω από ποικίλες μορφές στη σύγχρονη ελληνική κοινωνική πραγματικότητα, φαινομένων όπως ο εθνοφυλετισμός, ο νεοναζισμός, ο νεοφασισμός και ο νεοπαγανισμός, καθώς πληθαίνουν τα κρούσματα προσβολής της μοναδικότητας και αξιοπρέπειας του ανθρωπίνου προσώπου αλλά και τα περιστατικά ωμής και απροκάλυπτης βίας. Η διατύπωση αιτήματος από 4/9/2012, προς τον Μακαριώτατο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης  Ελλάδος και την Διαρκή Ιερά Σύνοδο για την πνευματική καταδίκη όλων αυτών των εκδηλώσεων μίσους εναντίον συνανθρώπων μας, ξένων και μεταναστών, θέτει το πρόβλημα, προ των οφθαλμών της ποιμαίνουσας Εκκλησίας αλλά και του συνόλου του πληρώματος αυτής, ως μείζον ζήτημα ευθύνης, που σχετίζεται με την εκπλήρωση της προς «Πάντα τα έθνη» ευαγγελικής επιταγής και  έκφραση της χριστιανικής μαρτυρίας.

Οι θεολόγοι εκπαιδευτικοί που έρχονται  πλέον πολύ συχνά αντιμέτωποι με μια «ποικιλόχρωμη» σχολική τάξη αλλά και ολοένα αυξανόμενα κρούσματα υιοθέτησης στη θεωρία αλλά και στη πράξη ρατσιστικών απόψεων και μεθόδων εκ μέρους μερίδας μαθητών, μοχθούν για την εμπέδωση κλίματος συνδιαλλαγής και κατανόησης  και επομένως τάσσονται ομόθυμα στο πλευρό παρόμοιων πρωτοβουλιών, που λειτουργούν αφυπνιστικά και εγείρουν συνειδήσεις.

Ως διάκονοι ενός μαθήματος που έχει τη δυνατότητα να διαδραματίσει μοναδικό ρόλο στην προσπάθεια δημιουργίας ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων με ακέραια και υγιή συνείδηση, επικροτούμε την πρωτοβουλία του κινήματος της Χριστιανικής  Δημοκρατίας και ελπίζουμε στην ανταπόκριση και άμεση τοποθέτηση, με επίσημο και κατηγορηματικό τρόπο, της Ιεράς Συνόδου, για την αποτροπή στο μέλλον περιστατικών που προσβάλλουν  και αμαυρώνουν την εικόνα της εθνικής μας παράδοσης, η οποία τροφοδοτείται  αενάως από τις πηγές της αρχαίας ελληνικής ανθρωπιστικής παιδείας αλλά και του ορθόδοξου χριστιανικού ήθους.

Για το Δ.Σ

Ο Πρόεδρος                                                                       Ο Γ. Γραμματέας

Ανδρέας Αργυρόπουλος                                               Γεώργιος Παπαδόπουλος

.http://www.xristianiki.gr/arkheio-ephemeridas/877/aitema-pneumatikes-katadikes-tou-ethnophuletismou-neonazismou.html

Κάτω από : καιρός  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »

Συναδέλφισσες, συνάδελφοι

Αυτές τις μέρες της χρηματοπιστωτικής κρίσης, μια κραυγή πανικού ακούγεται από παντού: «Να σωθεί το Σύστημα». Δηλαδή το αρρωστημένο οικονομικό οικοδόμημα της κεφαλαιοκρατίας, που κινδυνεύει μήπως να καταρρεύσει; Δηλαδή τη «μηχανή» που έχουν στήσει οι λίγοι και όπου το χρήμα παράγει χρήμα και στην οποία δεν συμμετέχουν και δεν την ελέγχουν οι απλοί πολίτες κάθε κράτους; Είναι φανερό ότι η απληστία και η έλλειψη αξιών, βασικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας μέσα στην οποία κινούμαστε, οδήγησαν για άλλη μια φορά την παθογένεια και την αναδιανομή του χρήματος εις βάρος πάντοτε των πολλών, αφού αυτοί τελικά θα κληθούν να πληρώσουν τη σωτηρία του «Συστήματος». Φυσικά, σε κάθε κράτος, οι κύριοι τομείς που θα κληθούν να συρρικνωθούν είναι η Υγεία και η Παιδεία. Τουλάχιστον, στη δική μας χώρα αυτό συμβαίνει από καταβολής Νεοελληνικού Κράτους. Ποια είναι όμως η εικόνα της Παιδείας στην Ελλάδα σήμερα; Γεγονός αποτελεί, ότι στην ελληνική κοινωνία σήμερα όλοι, μαθητές, γονείς, εκπαιδευτικοί και ίσως το ίδιο το ΥΠ.Ε.Π.Θ., απαξιώνουν και δεν εμπιστεύονται την παρεχόμενη Παιδεία. Στην εποχή της «μετανεωτερικότητας» και της «παγκοσμιοποίησης», θα πρέπει να δούμε με άλλη ματιά τις αλλαγές σε όλους τους τομείς του βίου μας, άρα και στην Παιδεία. Παλιότερες αναλύσεις αναδείκνυαν τη λειτουργία της Εκπαίδευσης ως μηχανισμού αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας και των ανισοτήτων. Στις νέες συνθήκες ο σχεδιασμός των εκπαιδευτικών πολιτικών παγκοσμίως, μάλλον αποβλέπει στην «κατασκευή» νέων ανθρώπων, απαλλαγμένων από τις δεσμεύσεις των αξιακών και κανονιστικών προταγμάτων του διαφωτιστικού ή συλλογικού παρελθόντος. Έτσι, η μόρφωση περιορίζεται σε παροχή γνώσεων και δεξιοτήτων χρηστικού χαρακτήρα, δηλαδή σε ό,τι είναι άμεσα εφαρμόσιμο στην αγοράεργασίας. Τα βασικά εφόδια ενός απασχολήσιμου, μελλοντικού εργαζόμενου είναι η ικανότητα σε βασικές γνώσεις στην ανάγνωση, στη γραφή, την αριθμητική, στις ξένες γλώσσες, στις θετικές επιστήμες, μεθοδολογία στην απόκτηση γνώσεων και κατάκτηση επιχειρηματικού πνεύματος σε ανταγωνιστικό περιβάλλον, σύμφωνα με τα κριτήρια που έχει θέσει η Κομισιόν (2004). Η Εκπαίδευση τείνει να μετατραπεί έτσι, ολοένα και περισσότερο σε κατάρτιση, ενώ οι λεγόμενες «ευέλικτες» εργασιακές σχέσεις κυριαρχούν όλο και περισσότερο στο χώρο της δημόσιας παιδείας (βλέπε ωρομισθίους, μετακινήσεις εκπαιδευτικών από σχολείο σε σχολείο, ωράριο νηπιαγωγών). Προωθείται η τεχνολογική ανάπτυξη σε ένα ανταγωνιστικό πλαίσιο, χωρίς να τίθεται σε αμφισβήτηση η οικονομική και ιδεολογική κυριαρχία του «Συστήματος» (εξ ου και πρέπει πάση θυσία να σωθεί). Προβάλλεται η καλλιέργεια της δημιουργιότητας, της αποκλίνουσας σκέψης και της φαντασίας στα σχολεία (βλέπε τα εγχώρια προχειροφτιαγμένα νέα ΔΕΠΠΣ – ΑΠΣ), αλλά ουσιαστικά αποδομείται η γνώση, συγχέεται η ιστορική μνήμη με την ιστορική λήθη ή «αναθεωρείται», αποφεύγεται ο κοινωνιολογικός προβληματισμός, πράγματα δηλαδή που μπορεί να οδηγήσουν σε ανατρεπτικούς, ως προς τις επιδιώξεις του «Συστήματος», κοινωνικούς στόχους. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο εκπαιδευτικός μεταβάλλεται σε διαχειριστή πληροφοριών στην τάξη, αφού το ρόλο του αναλαμβάνουν τα ΜΜΕ, τα πακέτα των CD-Roms και των DVDs, καθώς και οι επιχειρήσεις – χορηγοί, που όλο και περισσότερο μπαινοβγαίνουν στα σχολεία (βλέπε πρόσφατη συμφωνία ΥΠ.Ε.Π.Θ. με την «κοινωφελή» ιδιωτική «Μορφωτική Αναπτυξιακή Πρωτοβουλία» δηλαδή με τα ιδρύματα Λαμπράκη, Νιάρχου, Ωνάση κ.ά. για επιμορφωτικά προγράμματα στο Δημοτικό και το Γυμνάσιο). Απέναντι σε αυτή την κατάσταση, όσοι αντιστεκόμαστε, είναι καιρός να προβάλλουμε το αίτημα η Παιδεία να γίνει αυτό που μόνο είναι: άσκηση, αγώνας και πάλη του ανθρώπου ενάντια σε κάθε αδικία και κακό από όπου και αν προέρχεται, προσωπικό ή κοινωνικό. Η Χριστιανική Εναλλακτική Κίνηση εμπνέεται από τη διαφορετική αντίληψη για την Παιδεία που θέλει την Παιδεία στην υπηρεσία του Ανθρώπου, της κοινωνίας των προσώπων, των μικρών κοινοτήτων και της γειτονιάς και όχι του απρόσωπου συστήματος της καταναλωτικής κοινωνίας, του εύκολου πλουτισμού, της ισοπέδωσης των αξιών και της νεοταξικής παγκοσμιοποίησης

Κάτω από : Χ.Ε.Κ.  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »

του Άγγελου Βαλλιανάτου[1]

To νέο Πρόγραμμα Σπουδών στα Θρησκευτικά, έκλεισε ένα χρόνο παρουσίας στα σχολεία που συμμετέχουν στην πιλοτική εφαρμογή του.  Από τον Σεπτέμβριο του 2011 ως σήμερα, έχουν δημοσιευθεί ποικίλα κείμενα με θετικό και αρνητικό περιεχόμενο. Ο διάλογος και η αξιολόγησή για το νέο Πρόγραμμα Σπουδών προβλέπονται από την ίδια τη διαδικασία που εφαρμόζει το Υπουργείο Παιδείας, είναι απαραίτητα για τη βελτίωσή του. Δεν είναι, όμως, όλα τα κείμενα αξιοποιήσιμα σ’ αυτή τη διαδικασία. Σε πολλά από αυτά δίνεται η εντύπωση ότι αναπτύσσεται μια επιχειρηματολογία σε εντελώς διαφορετική βάση από αυτή που περιγράφει η κείμενη νομοθεσία, ότι χρησιμοποιούνται ίδιοι όροι, αλλά με διαφορετικό περιεχόμενο, και τέλος ότι ξεκινάμε πάλι και πάλι από μιαν αρχή που δε λαμβάνει υπόψη της την πραγματικότητα, όπως τη γνωρίζουμε στην καθημερινή εκπαιδευτική πράξη.

Για να συζητούμε γόνιμα, είναι απαραίτητο να συμφωνήσουμε σε κοινή έννοια και περιεχόμενο των όρων που χρησιμοποιούμε, ώστε να είναι βέβαιο ότι μιλάμε για το ίδιο πράγμα. Επιπρόσθετα, αν και καθένας έχει δικαίωμα να φιλοσοφεί και να επιχειρηματολογεί, να ανταλλάσσει ιδεολογικά επιχειρήματα, να εκφράζει επαίνους ή να εκτοξεύει κατηγορίες, ότι τελικά αποφασίζεται, εφαρμόζεται στο σχολείο, που έχει καθήκον να προσφέρει στα παιδιά και στους νέους την καλύτερη δυνατή εκπαίδευση.

Ο νόμος 1566, στον οποίο στηρίζεται η λειτουργία του σχολείου, στο πρώτο άρθρο του περιγράφει πως: «Σκοπός της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης είναι να συμβάλει στην ολόπλευρη, αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη των διανοητικών και ψυχοσωματικών δυνάμεων των μαθητών, ώστε, ανεξάρτητα από φύλο και καταγωγή, να έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε ολοκληρωμένες προσωπικότητες και να ζήσουν δημιουργικά». Αυτή είναι η νόμιμη βάση στην οποία οφείλει να στηρίζεται κάθε σχετική συζήτηση. Ο 1566 είναι σε ισχύ από το 1985. Οι μέχρι τώρα προσπάθειες να εφαρμοστεί, έχουν συντελέσει ώστε να εξελιχθεί το εκπαιδευτικό μας σύστημα ως σήμερα, έχουν καταγραφεί θετικά ή αρνητικά στην εμπειρία και στη συνείδηση διδασκόντων και διδασκομένων και επηρεάζουν κάθε νέα προσπάθεια. Αυτά τα στοιχεία δεν είναι δυνατόν να αμφισβητούνται ή να αγνοούνται σε κάθε νέο διάλογο.

Τα παραπάνω μας κάνουν να σκεφτούμε πως άλλο πράγμα είναι η συζήτηση για τη θρησκευτική διαπαιδαγώγηση των παιδιών και άλλο η εφαρμογή της στο ελληνικό σχολείο. Και εδώ διακρίνονται όλοι όσοι καλοπροαίρετα ασχολούνται με το θέμα σε ειδικούς και μη, σε γνώστες και μη, σε θεωρητικούς και ανθρώπους της πράξης. Η διαφορά είναι πως ενώ ως σκεπτόμενοι άνθρωποι δικαιούμαστε να συζητούμε και να αμφισβητούμε την αποτελεσματικότητα ή την ορθότητα των νόμων και των σκοπών της εκπαίδευσης και να ζητούμε την αλλαγή τους, ως έλληνες πολίτες είμαστε υποχρεωμένοι να τους εφαρμόζουμε, μέχρι να αντικατασταθούν από νέους.

Το πρόβλημα όμως δεν είναι μόνο εκεί. Όπως φαίνεται σε μέρος της δημοσιευμένης αρθρογραφίας που ασχολείται με το νέο Πρόγραμμα Σπουδών στα Θρησκευτικά, δεν υπάρχει συνεννόηση, διότι καθώς φαίνεται, δεν υπάρχει κοινός τόπος κατανόησης σε κομβικές έννοιες, όπως είναι  η λειτουργία του Προγράμματος Σπουδών, ο τρόπος της διδασκαλίας, η χρήση της Θεματικής Ενότητας ή το περιεχόμενο του όρου διαπολιτισμική εκπαίδευση, για να αναφερθώ μόνο στα βασικά. Έτσι, η κριτική που δημοσιοποιείται είναι δύσκολο να αξιοποιηθεί, αφού δεν αγγίζει και δεν αφορά το νέο Πρόγραμμα Σπουδών, αλλά ένα μοντέλο θρησκευτικής εκπαίδευσης που δεν είναι εφαρμόσιμο στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Η λειτουργία του Προγράμματος Σπουδών

Τα Προγράμματα Σπουδών που εφαρμόστηκαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες στην ελληνική εκπαίδευση, στηρίζονταν στο  Αναλυτικό Πρόγραμμα. Το Αναλυτικό Πρόγραμμα ήταν ένα κείμενο εργασίας, στο οποίο καταγράφονταν το θέμα και οι εκπαιδευτικοί στόχοι και το περιεχόμενο κάθε διδακτικής ενότητας, δηλαδή κάθε διδακτικής ώρας και δίνονταν βοηθητικά κείμενα. Παρ’ ότι στην ουσία, αυτό το εργαλείο ήταν ο νόμος που οι εκπαιδευτικοί καλούνταν να εφαρμόσουν, κάθε Αναλυτικό Πρόγραμμα προκαλούσε τη συγγραφή ενός βιβλίου, ενός διδακτικού εγχειριδίου. Η μεγάλη παρεξήγηση στο εκπαιδευτικό μας σύστημα ήταν πως για πολλούς εκπαιδευτικούς, αλλά κυρίως όλους τους μαθητές, τις μαθήτριες και τους γονείς τους, το βιβλίο αυτό αντιπροσώπευε την «ύλη» του μαθήματος. Είναι εύκολο να καταλάβουμε πως ένα βιβλίο, το καλύτερο βιβλίο, δε είναι δυνατόν  να διαπραγματεύεται εξαντλητικά το εύρος ενός Αναλυτικού Προγράμματος. Για παράδειγμα, είναι ενδιαφέρον να αναλογιστούμε πως το βιβλίο της Ιστορίας της ΣΤ’ Δημοτικού που αποσύρθηκε πριν λίγα χρόνια μετά τα ζητήματα που προέκυψαν κατά την κυκλοφορία του και όποιο νέο βιβλίο γράφτηκε ή θα γραφτεί για να το αντικαταστήσει –βιβλία που αξιωματικά πρέπει να είναι εντελώς διαφορετικά- υλοποιούν το ίδιο Αναλυτικό Πρόγραμμα. Καταλήξαμε, έτσι, να στενέψουμε τις δυνατότητες του σχολείου σε διδασκαλίες βιβλίων, άριστων, καλών, μέτριων ή κακών. Φτάσαμε, μάλιστα, στο σημείο να αντικαταστήσουμε τη διδασκαλία έστω και των βιβλίων με αποστήθισή τους για όποιο παιδί ήθελε να εισαχθεί στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Το 2003, τα Αναλυτικά Προγράμματα αντικαταστάθηκαν από το Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (ΔΕΠΠΣ), σύστημα που προσπάθησε να ευρύνει τους ορίζοντες της εκπαίδευσης, όπου για κάθε μάθημα και ώρα προτείνονται στόχοι, περιεχόμενο και ενδεικτικές δραστηριότητες. Το ΔΕΠΠΣ προσπάθησε να διασυνδέσει τα γνωστικά αντικείμενα με τη χρήση πιο σύγχρονων μεθόδων διδασκαλίας. Δυστυχώς, τα ΔΕΠΠΣ κατέληξαν επίσης στη συγγραφή βιβλίων που κυκλοφόρησαν το 2006 και καθώς δεν έγινε επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στις καινοτομίες οι αλλαγές που επαγγελόταν δεν εφαρμόστηκαν. Είναι κοινή πρακτική στο ελληνικό σχολείο, ο δάσκαλος να διδάσκει το βιβλίο, ο μαθητής να το διαβάζει στο σπίτι, να λύνει ασκήσεις, και στη συνέχεια να ελέγχεται κατά πόσον «έμαθε» τα όσα διδάχθηκε. Είναι επίσης χαρακτηριστικό πως το μεγάλο ποσοστό των δασκάλων και καθηγητών του ελληνικού σχολείου, δε γνωρίζουν και δε χρησιμοποιούν τα Αναλυτικά Προγράμματα, αλλά διαπραγματεύονται μόνο το περιεχόμενο του ενός βιβλίου που έχει συγγραφεί για το μάθημά τους.

Η χρήση της Θεματικής Ενότητας

Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών ακολουθεί εντελώς διαφορετική πρακτική. Δεν είναι χωρισμένο σε Διδακτικές Ενότητες (ένα μάθημα σε μία σχολική ώρα), αλλά σε Θεματικές, που απασχολούν τα παιδιά για δύο ως επτά δίωρα. Μια Θεματική Ενότητα δεν είναι ένα «μάθημα», αλλά ένα ευρύ πεδίο γνώσης, ένα βασικό θέμα μελέτης, στο οποίο, με τον σχεδιασμό, το συντονισμό και τη βοήθεια του διδάσκοντος τα παιδιά θα μελετήσουν πηγές, θα ερευνήσουν, θα ανακαλύψουν, θα συζητήσουν, θα διατυπώσουν σκέψεις, θα διαπραγματευτούν στο ασφαλές περιβάλλον του σχολείου και τελικά θα μάθουν. Μια Θεματική Ενότητα, αν και έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο που περιγράφεται στο Πρόγραμμα Σπουδών, δεν αποτελεί «ύλη» προς μάθηση. Οι διδάσκοντες καλούνται να κατασκευάσουν ένα σενάριο διδασκαλίας, μια πορεία ανακάλυψης, προσαρμοσμένη στις μαθησιακές ανάγκες της συγκεκριμένης τάξης στην οποία διδάσκουν. Για το σκοπό αυτό, το Πρόγραμμα Σπουδών προσφέρει πολλές εναλλακτικές προτάσεις, από τις οποίες ο διδάσκων μπορεί να διαλέξει τις κατάλληλες για την τάξη του, αλλά και μπορεί να βρει άλλες, κατά την κρίση του. Γι’ αυτό και ουσιαστικά, ο σκελετός του «βιβλίου» του μαθήματος κατασκευάζεται από τον διδάσκοντα και το περιεχόμενό του συγγράφεται από τον ίδιο, σε συνεργασία με την κάθε τάξη. Ενώ, δηλαδή, το κεντρικό θέμα είναι ίδιο για όλα τα παιδιά της ίδιας τάξης ανά την Ελλάδα, το περιεχόμενο (για παράδειγμα πηγές, κείμενα, οπτικοακουστικό υλικό), ο τρόπος ενασχόλησης (για παράδειγμα μετωπική διδασκαλία, αφήγηση, ομαδοσυνεργατικές ασκήσεις, βιωματικές μέθοδοι) αλλά και το επίπεδο (για παράδειγμα προσέγγιση, γνωριμία, εμβάθυνση, κριτική) του κάθε μαθήματος εξαρτάται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της τάξης στην οποία διδάσκεται το μάθημα (για παράδειγμα τόπος, σύνθεση, φυσιογνωμία, ιδιοσυγκρασία, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της τάξης). Ευνόητο είναι πως η περιγραφή των παραπάνω χαρακτηριστικών δεν βαρύνει ατομικά ή ιδιωτικά τον κάθε διδάσκοντα, αλλά το σύνολο των διδασκόντων κάθε σχολείου, που με συνεργασία και κοινό προγραμματισμό, έχει τη δυνατότητα να προσαρμόσει την προσφερόμενη εκπαίδευση στις ανάγκες της συγκεκριμένης μαθητικής κοινότητας που απευθύνεται.

Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών, λοιπόν, δεν καταλήγει στη συγγραφή βιβλίων, αλλά στην κατασκευή μιας έντυπης και ηλεκτρονικής  βιβλιοθήκης πηγών και υλικού (βιβλία, κείμενα, εικόνες, μουσική, τέχνη, βίντεο, ταινίες κ.ά.) που έχει ξεκινήσει και  εμπλουτίζεται συνεχώς, απ’ όπου οι διδάσκοντες ήδη μπορούν, και θα μπορούν ολοένα και περισσότερο να βρίσκουν κάθε τι που χρειάζονται, ώστε να διαπραγματεύονται το περιεχόμενο του μαθήματος με τα παιδιά.

Ο τρόπος της διδασκαλίας

Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών οδηγεί σε εντελώς διαφορετικό τρόπο διδασκαλίας. Η από καθέδρας προφορική παράδοση του μαθήματος, μέθοδος που αποτελούσε ως τώρα την συνηθισμένη διδακτική μέθοδο στο σχολείο, δεν αποτελεί πια τον μοναδικό τρόπο παράδοσης. Για την εφαρμογή του νέου Προγράμματος Σπουδών, ο διδάσκων δε μπορεί να είναι πια απέναντι στα παιδιά, αλλά εξίσου στο πλάι και πίσω τους,  αφού δεν είναι αυτός που αποκλειστικά μεταδίδει τη δική του γνώση, αλλά παράλληλα εκείνος που συντονίζει, που πληροφορεί, που διευκολύνει, είναι  η ψυχή της τάξης, ο ειδικός επιστήμονας που γνωρίζει τον τρόπο να μεταφράζει το περιεχόμενο της επιστήμης του σε διδακτικές μεθόδους και τεχνικές, κατάλληλες για τα συγκεκριμένα παιδιά του σχολείου του. Η μετωπική διδασκαλία εμπλουτίζεται με ομαδοσυνεργατικές μεθόδους, οι τάξεις εργάζονται σε ομάδες, όπου κάθε μαθητής και μαθήτρια έχει τη δυνατότητα να ανακαλύψει και να ασκήσει τις δικές του δεξιότητες, να κατανοήσει το περιεχόμενο του μαθήματος με τη μοναδική ιδιοσυγκρασία του, να μαθαίνει με τρόπους που να τον διευκολύνουν.

Το περιεχόμενο της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης

Ένας από τους συχνούς μύθους που συνοδεύουν τη διαπολιτισμική εκπαίδευση και ο οποίος συναντάται αποκλειστικά σε ανθρώπους που δεν έχουν ασχοληθεί με αυτήν, είναι πως αφορά μόνο σχολεία με ποικίλο μαθητικό πληθυσμό. Ο μύθος αυτός πηγάζει από την ψευδαίσθηση μιας ιδεατής «καθαρότητας» των υπόλοιπων σχολείων, όπου φοιτούν μόνο «αυτόχθονες» μαθητές. Εκτός από την άγνοια της σύγχρονης σχολικής πραγματικότητας, η θεώρηση αυτή στηρίζεται σε λάθος βάση. Η πολιτισμική ταυτότητα των ανθρώπων που  μιλούν την ίδια γλώσσα, έχουν κοινό θρήσκευμα και είναι φορείς της ίδιας ιστορίας δεν είναι ταυτόσημη, ούτε αμετάβλητη. Κάθε παιδί που πηγαίνει στο σχολείο έχει τη δική του ταυτότητα, όμοια με άλλες αλλά όχι ίδια, έχει δικές του δεξιότητες, ταλέντα, τρόπο να μαθαίνει, έχει τελικά κοινές, αλλά και διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες.

Έτσι, η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, δεν ασχολείται μόνο με ότι ονομάζουμε πολιτισμικό ή πολιτιστικό. Υπογραμμίζει το δικαίωμα και σ’ αυτή τη διαφορετικότητα. Πρεσβεύει, δηλαδή, πως κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα να έχει τις δικές του πεποιθήσεις, αρκεί να σέβονται τους βασικούς κανόνες των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Έτσι το σχολείο γίνεται ο χώρος όπου  κάθε μαθητής και μαθήτρια καλείται, να γνωρίσει τον πολιτισμό του τόπου όπου κατοικεί και συνάμα στοιχεία από τον πολιτισμό όσων ανθρώπων συνθέτουν το εθνικό του, το ευρωπαϊκό και το παγκόσμιο περιβάλλον. Στο σχολείο αυτό κάθε μαθητής πρέπει να αισθάνεται ελεύθερος και ασφαλής να μαθαίνει, χωρίς να πρέπει να απεμπολήσει τις πολιτισμικές επιλογές της οικογένειάς του, χωρίς αυτές να τον κατατάσσουν ιεραρχικά στην κοινωνία. Σ’ αυτή τη βάση, το σχολείο μπορεί να ασκήσει κάθε άνθρωπο που έχει δικαίωμα να είναι διαφορετικός, στο να συμβιώνει με τον άλλον, χωρίς τον κίνδυνο να επηρεαστεί από αυτόν από άγνοια, χωρίς να αισθάνεται ανώτερος ή κατώτερος εξ αιτίας των επιλογών του. Σε κάθε μέλος αυτής της κοινότητας μάθησης είναι σεβαστή η δυνατότητα να θεωρεί ως αλήθεια αυτό που ο ίδιος δέχεται πως είναι, χωρίς επιπτώσεις. Και κάθε παιδί έχει στο σχολείο την ευκαιρία να μαθαίνει «τα δικά του» και «τα των άλλων», μαζί, στην ίδια τάξη, χωρίς να χωρίζεται εξ αιτίας των οικογενειακών φυλετικών ή θρησκευτικών του επιλογών.

Η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση είναι ένας τρόπος λειτουργίας κάθε σχολείου, ανεξάρτητα από την πολιτισμική σύνθεση των μαθητών του. Υλοποιεί τον προσανατολισμό του σχολείου προς το κοινό ευρωπαϊκό εκπαιδευτικό όραμα όπως αυτό περιγράφεται στη σχετική εκπαιδευτική νομοθεσία. Ένα σχολείο που δίνει τις απαραίτητες γνώσεις και καλλιεργεί τις κατάλληλες δεξιότητες, ώστε οι μαθητές να μπορούν να ζήσουν δημιουργικά στο πολυπολιτισμικό ευρωπαϊκό περιβάλλον, να συμβιώσουν ειρηνικά, σεβόμενοι τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Νομίζω πως μετά από τις παραπάνω διευκρινήσεις, γίνεται φανερό πως η συζήτηση για το νέο Πρόγραμμα Σπουδών δε μπορεί να στηριχθεί ή να εξαντληθεί στη σύγκριση με το παρελθόν,  ιδιαίτερα αφού το νέο Πρόγραμμα Σπουδών:

• Δε μπορεί να κριθεί με τα κριτήρια ενός «ομολογιακού» μαθήματος, καθ’ ότι η κατήχηση των μελών της Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν ανήκει στα καθήκοντα του μαθήματος των Θρησκευτικών, όπως περιγράφεται στους ισχύοντες νόμους.
• Δε μπορεί να συγκριθεί με τα προηγούμενα Αναλυτικά Προγράμματα και μάλιστα στο εάν περιέχουν ετούτο ή εκείνο το θέμα, ούτε καν με ποσοστιαίες συγκρίσεις στο περιεχόμενό τους, διότι δεν περιγράφει «μαθήματα» που διδάσκονται, αλλά Θεματικές Ενότητες που τίθενται προς επεξεργασία στην τάξη. Για παράδειγμα, σε ένα θέμα, όπως η προσευχή, μπορεί στο Πρόγραμμα Σπουδών να μην αναφέρεται κάποια δραστηριότητα που να ασχολείται με την Θεοτόκο, αυτό όμως δε σημαίνει πως ο διδάσκων δε μπορεί να εισάγει εκείνος δραστηριότητες που να χρησιμοποιούν το πρόσωπο, την ιστορία, την εικόνα, τους ύμνους ή τη λατρευτική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας για το ζήτημα αυτό, αν θεωρήσει πως έτσι θα βοηθήσει τους μαθητές του να μάθουν καλύτερα.
• Δε μπορεί να κατηγορηθεί για «πανθρησκεία» ή για θρησκειολογικές τάσεις, πως αποτελεί έκπτωση από την ορθόδοξη παράδοση ή πως περιέχει πληροφορίες και περιεχόμενο ακατάλληλα για κάποιες ηλικίες, διότι αφ’ ενός μεν τα όσα αναφέρονται σε αυτό δεν αποτελούν αποκλειστική «ύλη» προς διδασκαλία, αλλά και διότι εναπόκειται στην κρίση και την ευθύνη του διδάσκοντος να επιλέξει πηγές και πληροφορίες κατάλληλες για την κάθε τάξη του, ώστε να κατασκευάσει το κατάλληλο σενάριο διδασκαλίας. Εξάλλου, ο προσεκτικός αναγνώστης του νέου Προγράμματος Σπουδών στα Θρησκευτικά εύκολα θα διαπιστώσει πως όλα τα ζητήματα που αναφέρονται εκεί είναι ήδη γνωστά στα παιδιά από το περιβάλλον τους, ή πως θα έπρεπε να ασχοληθούν με αυτά, πριν τα πληροφορηθούν από μόνα τους με ακατάλληλους τρόπους.

Είναι δόκιμο το επιχείρημα πως τα παιδιά που ανήκουν στην Ορθόδοξη Εκκλησία θα πρέπει να κατηχούνται στα δόγματά της. Είναι εξίσου δόκιμο, κάθε νέος και νέα σχολικής ηλικίας να κατηχείται στα δόγματα της θρησκείας ή της φιλοσοφίας που έχει επιλέξει η οικογένειά του. Σε κάποια ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα, όπου ο αριθμός των παιδιών μπορεί να δικαιολογήσει την εξασφάλιση της κατήχησης στο χώρο του σχολείου, στο μάθημα των Θρησκευτικών τα παιδιά χωρίζονται σε τάξεις αντίστοιχες με το θρήσκευμά τους. Δεν πρέπει να λησμονούμε, όμως, πως σ’ αυτά τα συστήματα, το μάθημα δεν ανήκει στο υποχρεωτικό πρόγραμμα του σχολείου, αλλά το κράτος έχει αναλάβει την υποχρέωση να διευκολύνει τα μέλη των θρησκειών στην κατήχησή τους. Είναι σαφές, πως στην Ελλάδα της πλειοψηφίας των Ορθόδοξων μαθητών, το καθήκον αυτό δεν το έχει ως σήμερα απεμπολήσει η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδος, ώστε να συζητηθεί αν και με ποιο τρόπο θα πρέπει να το αναλάβει το σχολείο. Σ’ εκείνους που λανθασμένα θεωρούν πως παρ’ όλα αυτά, τα ελληνόπουλα εδώ και πολλές δεκαετίες κατηχούνταν στο σχολείο τους, θα ήθελα να θυμίσω πως μιλάμε για μια αναποτελεσματική κατήχηση, για ένα εγχείρημα με κακά αποτελέσματα. Και αυτό διότι, αν σκοπός του μαθήματος των Θρησκευτικών ήταν η κατήχηση των παιδιών, τότε πως εξηγείται πως οι περισσότεροι Έλληνες που δηλώνουν ότι είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι σήμερα είναι ακατήχητοι, χωρίς ενοριακή συνείδηση και ενεργό συμμετοχή στη ζωή ή στη λατρεία της Ορθόδοξης Εκκλησίας;

Είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι το μάθημα των Θρησκευτικών αποτελεί ενοποιητικό παράγοντα, απαραίτητο για την πληρότητα της λειτουργίας των ελληνικών σχολείων. Εκτός από τα πρακτικά ζητήματα που τίθενται αν θελήσουμε να χωρίσουμε τα παιδιά σε θρησκείες στο μάθημα των Θρησκευτικών (ποσοστά, διδάσκοντες, τρόπος διδασκαλίας κλπ.) όσοι επιμένουν σε ένα κατηχητικό μάθημα για χάρη των Ορθόδοξων μαθητών, θα πρέπει παράλληλα να αναλάβουν και την ευθύνη για τον αποκλεισμό του από το κεντρικό πρόγραμμα σπουδών, καθώς και για την παραίτηση από ένα μάθημα που, όπως προβλέπεται από το νέο Πρόγραμμα Σπουδών στα Θρησκευτικά σήμερα, απευθύνεται στο σύνολο των μαθητών του σχολείου και προσθέτει στην εκπαίδευσή τους  τη θρησκευτική της διάσταση.

Όσο κι αν υπάρχουν άνθρωποι σήμερα που συνεχίζουν να αρνούνται την πολυπολιτισμική σύνθεση του πληθυσμού της χώρας μας, όσο κι αν κάποιοι επιμένουν πως μόνη φροντίδα του κράτους θα πρέπει να είναι οι Έλληνες, όπως εκείνοι τους περιγράφουν, και αυτοί ακόμη θα πρέπει να συνειδητοποιήσουν πως όλοι ανεξαίρετα οι Έλληνες Ορθόδοξοι που φοιτούν στο ελληνικό σχολείο έχουν ανάγκη να μάθουν εκτός από στοιχεία της Ορθόδοξης θρησκείας, αντίστοιχα στοιχεία για τους «άλλους». Αλλιώς, τα παιδιά αυτά θα είναι εκτεθειμένα αργότερα στη γοητεία του άγνωστου, σε κάθε επιρροή, σε κάθε στοιχείο που η άγνοιά τους ή η ημιμάθειά τους θα θεωρήσει ελκυστικό, νέο, ενδιαφέρον ή μαγικό, ικανό να αντικαταστήσει τις συνηθισμένες και συνήθως συναισθηματικές θρησκευτικές τους συνήθειες. Η ανάγκη να πλατύνει το περιεχόμενο της θρησκευτικής εκπαίδευσης γίνεται πιο επιτακτική, καθώς οι μικτοί γάμοι θα αυξηθούν κατά πολύ σε μερικά χρόνια στην Ελλάδα και παράλληλα η κινητικότητα των νέων είναι ήδη μεγάλη, αφού πολλοί νέοι Έλληνες διαλέγουν ή αναγκάζονται να ζήσουν στο εξωτερικό. Με ποιο δικαίωμα θα αφήσουμε τα νέα παιδιά ανενημέρωτα για όποιους πολιτισμούς και θρησκείες δεν ονομάζουμε ελληνικές; Με ποια άνεση θα αποκλείσουμε την απαραίτητη αυτή θρησκευτική γνώση από τους νέους μας;

Τα νέα Προγράμματα Σπουδών είναι καινούρια για το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, δεν είναι όμως καινούρια για πάρα πολλές από τις χώρες του κόσμου. Εφαρμόζονται ως μέθοδος με πολύ καλά αποτελέσματα σε όλες τις ηπείρους, αλλού πριν δεκαετίες και αλλού πιο πρόσφατα, με άριστα αποτελέσματα.

Στην Ελλάδα, όταν συζητούμε για τα νέα Προγράμματα Σπουδών, δε θα πρέπει να αγνοούμε πως έχουν ήδη στο ενεργητικό τους ένα χρόνο πιλοτικής εφαρμογής σε μικρό, αλλά αντιπροσωπευτικό ανά την επικράτεια αριθμό σχολείων. Δε μπορούμε, λοιπόν, να συζητούμε σαν να επρόκειτο για μια θεωρητική μελλοντική πρόταση, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη την αξιολόγηση της εφαρμογής τους.

Ως υπεύθυνος για την οργάνωση και το συντονισμό της επιμόρφωσης των Σχολικών Συμβούλων, των επιμορφωτών των εκπαιδευτικών και των εκπαιδευτικών της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που εργάζονται στα σχολεία που εφάρμοσαν πιλοτικά το νέο Πρόγραμμα Σπουδών στα Θρησκευτικά, αλλά και ως υπεύθυνος για την επιμόρφωση 150 θεολόγων καθηγητών και καθηγητριών που επιμορφώθηκαν φέτος στο Διορθόδοξο Κέντρο της Εκκλησίας της Ελλάδος, υπό την αιγίδα του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, έχω την υποχρέωση, με την ευθύνη που μου δίνει η θέση μου, αλλά και την εμπειρία και τη γνώση από τη συνεργασία μου με τους διδάσκοντες τα Θρησκευτικά, να δηλώσω επιγραμματικά τα εξής:

Από την ανακοίνωση των νέων Προγραμμάτων Σπουδών, υπήρξαν θεολόγοι εκπαιδευτικοί που αντιτέθηκαν επί της αρχής σε κάθε αλλαγή. Ο μικρός αριθμός των καθηγητών αυτών, αρνήθηκε να τα διαβάσει, να επιμορφωθεί, να συμμετάσχει σε συναντήσεις συνεργασίας, υπακούοντας συναισθηματικά σε αρνητικές γνώμες, απόψεις και δημοσιεύματα, στερώντας από τον εαυτό του τη δυνατότητα ακόμη και να αποκτήσει επιχειρήματα που να στηρίζουν την αντίθεσή τους. Και τούτο, ενώ είναι σαφές ευθύς εξ αρχής πως κάθε πιλοτική εφαρμογή έχει σκοπό την αξιολόγηση κάθε νέου παιδαγωγικού στοιχείου, την κριτική και την πρόκληση αλλαγών και βελτιώσεων.

Ο μεγάλος αριθμός τόσο των θεολόγων των πιλοτικών σχολείων, όσο και όσων επιμορφώθηκαν στο Διορθόδοξο Κέντρο, εξέφρασε τη δυσκολία του κυρίως για τις αλλαγές των μεθόδων και των πρακτικών, αλλά παράλληλα την ικανοποίησή του τόσο για το περιεχόμενο όσο και για τον τρόπο που λειτουργεί το μάθημα. Όσοι επιμορφώθηκαν και τόλμησαν να αλλάξουν τον τρόπο διδασκαλίας τους, κατάλαβαν στην πράξη τις δυνατότητες που προσφέρουν οι αλλαγές, εντυπωσιάστηκαν από την ανταπόκριση των παιδιών, από την θετική αλλαγή στη συμπεριφορά των «αδύνατων» μαθητών, από  την αύξηση του ενδιαφέροντος του μεγαλύτερου ποσοστού των μελών της τάξης, από τα αποτελέσματα της διδασκαλίας τους στο σύνολο των παιδιών. Πρέπει να σημειώσουμε πως οι ως άνω εκπαιδευτικοί δεν ήσαν όλοι πεπεισμένοι εξ αρχής για την αποτελεσματικότητα των αλλαγών, η εμπειρία όμως της εφαρμογής του νέου Προγράμματος Σπουδών διέψευσε τις αμφιβολίες τους.

Ιδιαίτερα όσον αφορά στην ουσία της θρησκευτικής διαπαιδαγώγησης των παιδιών, στο ερώτημα, δηλαδή, αν το νέο Πρόγραμμα Σπουδών αποτελεί κίνδυνο και μειοδοτεί έναντι της ουσίας του μαθήματος ή δημιουργεί κινδύνους συγκρητισμού και ημιμάθειας, ή υστερεί σε σχέση με όσα καλά στοιχεία είχε στο παρελθόν, οι εκπαιδευτικοί που εφάρμοσαν το Νέο Πρόγραμμα βεβαιώνουν πως η εμπειρία τους δείχνει τα αντίθετα. Στην αξιολόγηση του προγράμματος δε βρέθηκε κάποιος που, αφού το εφάρμοσε, υιοθέτησε ή εισχώρησε κατόπιν στην κινδυνολογική επιχειρηματολογία όσων ξιφουλκούν διά των κειμένων τους εναντίον των αλλαγών στο σχολείο και ιδιαίτερα στο  μάθημα των Θρησκευτικών. Και πολύ φοβούμαι, πως αυτό είναι που λείπει και από τους περισσότερους που ενστερνίζονται τέτοιες απόψεις. Ή αρκούνται να κρίνουν επί χάρτου, με μόνη τη μελέτη του προγράμματος, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη την εφαρμογή του, ή έχουν απόσταση από το σύγχρονο σχολείο, τη λειτουργία και τις ανάγκες του.

Δεν είναι όλα ρόδινα στην εφαρμογή του νέου Προγράμματος Σπουδών στα Θρησκευτικά. Οι μεγαλύτερες δυσκολίες, όμως, βρίσκονται στην έλλειψη ενημέρωσης και επιμόρφωσης, στις μεγάλες αλλαγές που απαιτούνται (διάβασμα, προετοιμασία, αλλαγή στάσης κ.ά.) από τη μεριά των διδασκόντων, σε πρακτικές δυσκολίες στο σχολείο και όχι στη μέθοδο και το περιεχόμενο του ίδιου του Προγράμματος Σπουδών.

Νομίζω πως για να κρίνει κάποιος γόνιμα κάτι, θα πρέπει να το δει όπως είναι και όχι όπως του φαίνεται. Με τα κριτήρια που είναι φτιαγμένο και όχι με τις προσωπικές απόψεις και εντυπώσεις. Αντιπαρέρχομαι τους μειωτικούς, προσβλητικούς και επιθετικούς χαρακτηρισμούς εναντίον των προσώπων που εργάστηκαν για το νέο Πρόγραμμα Σπουδών. Χαρακτηρίζουν εκείνους που τους εκτοξεύουν και φανερώνουν αδυναμία που προκαλεί η έλλειψη ουσιαστικών επιχειρημάτων, απώλεια της ψυχραιμίας που απαιτεί μια τόσο σοβαρή συζήτηση. Ο νηφάλιος και επί του θέματος διάλογος, θα είναι ακόμη πιο γόνιμος και δημιουργικός, αν εστιαστεί στην καλύτερη δυνατή αντιμετώπιση των μαθησιακών αναγκών των παιδιών του σχολείου.

Σε κάθε περίπτωση, η συνεχής ουσιαστική αξιολόγηση και η επί τα βελτίω αναδιαμόρφωση του Προγράμματος Σπουδών είναι συστατικό του στοιχείο, καθώς πρόκειται για αναλυτικό πρόγραμμα διαδικασίας. Ο αναστοχασμός και η κριτική είναι απολύτως απαραίτητα στοιχεία, τώρα που η πιλοτική εφαρμογή του νέου Προγράμματος Σπουδών και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών βρίσκεται ακόμη στην αρχή της.  Και ο διάλογος είναι χρήσιμος, όταν αυτοί που διαλέγονται έχουν κατανοήσει σε βάθος το περιεχόμενο των όρων που διαπραγματεύεται το θέμα τους, εδώ το μάθημα των Θρησκευτικών στο ελληνικό σχολείο και το νέο Πρόγραμμα Σπουδών.

Κάτω από : θρησκειακή αγωγή  | | Δεν υπάρχουν σχόλια »