Η Κερασιά (Κύρασα) και η σύνθεση των κατοίκων της: 1760 -1900

Λεπτομέρεια της σελίδας 98 του κώδικα της Ζάμπουρντας, όπου ακριβώς κάτω από το σταυρό είναι καταγραμμένο το «Κύρασια χωρίον», η σημερινή δηλαδή Κερασιά (Κιρασιά στα ντόπια). Φωτό από το έργο της Χατζηιωάννου (2000:240/10)

Η αταύτιστη Κύρασα

Θεωρείται γενικώς ότι η πρώτη γραπτή πηγή για την ύπαρξη του χωριού Κερασιά Κοζάνης είναι ο κώδικας της Ζάμπουρντας (16ος -17ος αιώνας). Στον κώδικα αυτόν κατά μία άποψη συναντάται για πρώτη φορά το όνομα «Κερασιά» (Γνωριμία 1973:357), ενώ σύμφωνα με μια άλλη οι προσκυνητές της Κερασιάς αριθμούνται σε 38 άτομα (Δημόπουλος 1994:630). Σε μια όμως σχετικά πρόσφατη αντιγραφή του κώδικα, χωριό καταγραμμένο ως «Κερασιά» δεν υπάρχει. Οι 38 προσκυνητές, αν δεν είναι τυπογραφικό λάθος, αντλήθηκαν (λανθασμένα) από τα αναγραφόμενα χωριά Κεσαρία και Κεσαριά, που αντιστοιχούν στη σημερινή Καισαρειά (παρανοήθηκε μάλλον η λέξη Κεσαρία ως Κερασιά). Ο δε αναφερόμενος στον κώδικα οικισμός με το όνομα «Κερασία» ταυτίζεται με το σημερινό χωριό Ορθοβούνι Καλαμπάκας και διέθετε τότε μόνο δύο προσκυνητές (Χατζηιωάννου 2000:167,241,244), οπότε δεν είναι η Κερασιά της Κοζάνης.

Υπάρχει όμως στον κώδικα (σ. 98β στο πρωτότυπο) χωριό του Τσιαρτσιαμπά που οι επιστήμονες αντέγραψαν πριν από τρία χρόνια ως «Κύρασα» (Χατζηιωάννου 2000:167), με 28 προσκυνητές (εξ ων 9 γυναίκες) – το όνομα κάποιας πρεσβυτέρας Βασιλικής έχει σβηστεί από τον παλαιό γραφέα και αν ίσχυε θα ήταν 29 οι προσκυνητές. Η «Κύρασα» αυτή κατά την άποψή μου η Κερασιά (Κιρασιά στην προφορική γλώσσα), λόγω της θέσης που έχει αναγραφεί στον κώδικα: μετά την «Κύρασα» ακολουθεί μια σειρά χωριών, η Μηλέα, η Λευκοπηγή, η Καρυδίτσα κλπ, μια τεθλασμένη δηλαδή γραμμή που με αφετηρία το Νότο κατευθύνεται προς το Βορρά. Το μουτζουρωμένο γράμμα σίγμα της λέξης «Κύρασα» είναι στην πραγματικότητα «σι», αν ειδωθεί προσεκτικά στο πρωτότυπο και συνυπολογιστεί ο τρόπος γραφής του σίγμα σε παραπλήσιες αναγραφές. Ο ανορθόγραφος και κακογράφος παλαιός γραφέας αντί να γράψει το χωριό Κιρασιά, έγραψε Κύρασια, προφανώς εκ παραδρομής. Η σημερινή αντιγράφισσα δεν πρόσεξε ότι το γράμμα σ είναι στην πραγματικότητα σι και η συγγραφέας αφού δεν γνώριζε τα χωριά της περιοχής δεν μπόρεσε να ταυτίσει την «Κύρασα» με κάποιο γνωστό χωριό, με αποτέλεσμα να αναφέρεται στο παράρτημα το χωριό «Κύρασα» ως άγνωστο και να μην γίνεται καμιά μνεία του σημερινού χωριού Κερασιά (Χατζηιωάννου 2000:256) –παρομοίως αταύτιστα χωριά στο ίδιο βιβλίο είναι και οι παλαιοί οικισμοί Τούχλη, Βέρβερη κλπ που υπήρχαν γύρω από τη «χώρα Κάλιανη», τη σημερινή Αιανής.

Το αναγραφόμενο στον κώδικα της Ζάμπουρντας χωριό «Κύρασια», η σημερινή δηλαδή Κερασιά, γράφτηκε μετά από το 1692, αφού είναι προϊόν δεύτερης γραφής, πράγμα που σημαίνει ότι η ύπαρξή του θα έπρεπε να χρονολογηθεί μεταξύ των ετών 1734 και 1914 (Χατζηιωάννου 2000:75). Άρα σύμφωνα με τον κώδικα η Κερασιά χρονολογείται από τον 18ο αιώνα και ύστερα κι όχι τα προηγούμενα έτη. Άλλη γραπτή πηγή για την ύπαρξη της Κερασιάς συναντάται στο έργο του νέου διευθυντή του ΙΝΒΑ Κωνσταντίνου Ντίνα (1995:145), όπου ένας Κερασιώτης μέτοικος στην Κοζάνη, είχε βαπτίσει εκεί το παιδί του το έτος 1782. Αν ο συγκεκριμένος Κερασιώτης πατέρας ήταν τότε περίπου 22 χρονών, συνάγεται ότι οικισμός με το όνομα Κερασιά (δηλαδή Κιρασιά) υπήρχε στα μέσα του 18ου αιώνα. Ακριβέστερη χρονολογία ίδρυσης της Κερασιάς θα δοθεί, μόνο όταν εξεταστούν τουρκικά έγγραφα που προφανώς υπάρχουν στην Ισταμπούλ (Κωνσταντινούπολη).

Λεπτομέρεια της σελίδας 98 του κώδικα της Ζάμπουρντας: στην πρώτη αριστερά στήλη είναι γραμμένα ονόματα αφιερωτών της Κοζάνης (Κόζιανη χωρίον), ενώ στη δεύτερη της Κερασιάς (Κύρασια χωρίον). Ακολουθούν οι αφιερωτές της Μηλέας (μυλωτίνη χωρίον), Λευκοπηγής (βελίσδη χωρίον) και Καρυδίτσας (σπουρλίτα χωρίον). Η αναγραφή του χωριού «Κύρασια» πριν από τη Μηλέα, τη Λευκοπηγή και την Καρυδίτσα μας επιτρέπει να το ταυτίσουμε με ασφάλεια με τη σημερινή Κερασιά. Φωτό από το έργο της Χατζηιωάννου (2000:240/10)

Παλαιότητα κι ονόματα

Η Κερασιά είναι ένας από τους τέσσερις οικισμούς του Τσιαρτσιαμπά που δεν άλλαξαν το όνομά τους στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, επειδή δεν διέθεταν σλαβικό ή τουρκικό έτυμο -απλώς μεταγράφτηκαν στην καθαρεύουσα. Οι άλλοι είναι: το παλαιότατο ίσως όλων των οικισμών του Τσιαρτσιαμπά χωριό Κτένιον ή Κτένι ή Χτέν(ι), η Αγία Παρασκευή ή Πρασκιβή και ο Πύργος ή Πύργους – η Κοζάνη ή Κόζιαν(η) είχε μεν σλαβικό έτυμο αλλά δεν άλλαξε την ονομασία της, διότι ήδη οι διανοούμενοί της είχαν απαρνηθεί κάθε ετυμολογική σχέση με τη σλαβική και ανήγαν την καταγωγή της ονομασίας της πόλης τους σε (απίθανα) έτυμα, όπως το κατωιταλικό Κόσσα κλπ (Λιούφης 1924:17). Η Καισάρεια ή Καισαρειά ή Κισαργιά διέθετε προφανώς άλλη ονομασία πριν μετονομαστεί σε Καισάρεια στους Ρωμαϊκούς χρόνους, που δεν μας είναι όμως γνωστή, οπότε δεν λογίζεται στην αναφερόμενη καταμέτρηση όπως επίσης δεν λογίζονται και οι εγκαταλειμμένοι (από παλαιότερα) ελληνικού έτυμου οικισμοί σαν τη Φτιλιά π.χ. που βρίσκονταν ΝΔ της Κάτω Κώμης.

Το μόνο σλαβοφανές τοπωνύμιο, σχετικό πιθανόν με αρκούδα –ες, της κτηματικής περιφέρειας Κερασιάς είναι η δασική θέση «στου Μέτσιου», η οποία κείται ΒΑ του χωριού στα σύνορα με τη Μηλέα ή Μιλουτίν(ι), οπότε είναι πιθανόν η ονομασία αυτή να είχε δοθεί από τους κατοίκους του δεύτερου χωριού παρά από τους Κερασιώτες. Η Κερασιά, αυτός ο οικισμός του 18ου αιώνα, έχει προφανώς ιδρυθεί από έποικους που εγκαταστάθηκαν ως κολίγοι (εθελοντικά ή μη) γύρω από το κονάκι (υποστατικό) του Τούρκου τσιφλικά, το οποίο δέσποζε ελάχιστα μέτρα ΒΔ της σημερινής πλατείας, ακριβώς όπου χτίστηκε το 1922 ο σημερινός ενοριακός ναός (Τ.Γ. 1996 και Β.Α. 2003).

Τα ονόματα των πρώτων κατοίκων της Κερασιάς (αντρών και γυναικών) είναι (σήμερα) συνηθισμένα εκτός από ένα, την Αφρατή, που συναντάται σε όλο τον κώδικα μόνο 17 φορές –στην Κερασιά υπήρχε τον 18ο αιώνα, μόνο μία (Χατζηιωάννου 2000:167,275). Δεν είναι γνωστό το όνομα του εκ Κερασιάς κατοίκου Κοζάνης που έχει ήδη αναφερθεί (Ντίνας 1995:145), όμως είναι καταγραμμένος ο ιερέας της Ζήσης που λειτουργούσε στην Κερασιά το έτος 1829 (Δημόπουλος 1994:633) αλλά για τον τελευταίο δεν γνωρίζουμε αν κατοικούσε στο ίδιο χωριό.

Τα επίθετα του 19ου αιώνα

Έχοντας το επίθετο ή, καλύτερα, το προσωνύμιο Τότσκας (Τ.Γ. 1996) δύο αδέρφια από την Κερασιά, ο Βασίλειος και ο Χρήστος, γιοι του Δημητρίου, γεννηθέντες  στην Κερασιά τα έτη 1855 και 1870 αντίστοιχα, μετανάστευσαν στην Αιανή -τότε Κάλιαν(η)- το 1893 κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες και πολιτογραφήθηκαν με το επίθετο Κερασιώτης (ΑΔΒΚ, Φ.64/1908/23,24). Ωστόσο δύο είναι οι (παλαιότεροι) κάτοικοι της Κερασιάς που καταγράφτηκαν με τα αυθεντικά τους επίθετα: ο Χρήστος Τότσκας του Αθανασίου που γεννήθηκε το 1869 στην Κερασιά και ο συνομήλικός του Ιωάννης Καρακούλας του Στεφάνου (ΑΔΑΙ, ΜΑΚΚ). Η οικογενειακή καταγωγή των Τότσκηδων, όπως εξάγεται εκ του επιθέτου, είναι πιθανώς ιλλυρική κι εστιάζεται στην περιοχή Τοσκαρία της ΚΑ Αλβανίας (Μπαμπινιώτης 2002:1778). Πιθανόν ο Αθανάσιος ή κάποιος άλλος πρόγονος της οικογένειας είχε έρθει στην Κερασιά ως κολίγος κι αυτός στο τουρκικό κτήμα.

Για την οικογένεια Καρακούλα, που κατοικεί σήμερα στην Κερασιά και στην Αιανή, υπάρχει η προφορική παράδοση (Τ.Γ 1996 και Κύρινα 1991) ότι κατάγεται από το χωριό Ποντινή (Τόρστα) των Βεντζίων. Το επίθετο Καρακούλας ωστόσο, που ερμηνεύεται ως περίπολος, φρουρά ή μαύρος δούλος (μελαχρινός κολίγος), συναντάται το 1859 στην Κοζάνη (Ντίνας 1994:140) και αλλαχού. Ο παλαιότερα καταγραμμένος Καρακούλας ήταν ο Κωνσταντίνος, γιος του Παναγιώτη (παππούς της γιαγιάς μας) που γεννήθηκε το 1845 στην Αιανή και πέθανε το 1919 στο ίδιο χωριό από την ισπανική γρίπη. Λίγο νωρίτερα, το 1914, είχε πεθάνει η γυναίκα του Μαρία, αγνώστου επωνύμου, που κατάγονταν κι αυτή από την Ποντινή (Κύρινα 1991). Συμπεραίνεται, λοιπόν, ότι οι Καρακουλάδες, και άλλα επίσης σόγια, είχαν φύγει από την Ποντινή πριν από το 1845, ίσως επειδή είχαν αποφασίσει να μην εξισλαμιστούν, σε αντίθεση με τους (πρώην) συγχωριανούς τους που παρέμειναν στη γενέθλια γη τους. Ο μεν Παναγιώτης έμεινε στην Αιανή, ο δε Στέφανος εγκαταστάθηκε στην Κερασιά, αν δεχτούμε ότι η φυγή αυτή χρονολογείται στις αρχές του 19ου αιώνα και όχι παλαιότερα.

Ο Ιωάννης Καραγιάννης του Αθανασίου γεννήθηκε κι αυτός στην Κερασιά το 1882 (ΑΔΑΙ, ΜΑΚΚ) και δεν πρέπει να συγχέεται με τους Καραγιάννηδες που ήρθαν προπολεμικά και επί Κατοχής από τη Λευκοπηγή, παντρεύτηκαν κι έμειναν έκτοτε στην Κερασιά (ΑΔΑΙ, ΒΛΠΓΚΚ, 1939/4,1943/1), αφού πρόκειται καταφανώς για συνωνυμία. Άλλοι παλαιοί Κερασιώτες είναι οι Τζελαπτσήδες ή Ντζιλαπτσήδες, εκ των οποίων ο παλαιότερος πρόγονος ο Νέστωρ Τζελαπτσής του Αθανασίου γεννήθηκε το 1874, οι Κουρκουτάδες ή Γκουργκουτάδες (ο Ιωάννης Κουρκούτας του Γεωργίου γεννήθηκε στην Κερασιά το 1884) και ο Γιώτας Θεόδωρος του Λάμπρου που γεννήθηκε το 1889. Ακολουθούν οι Μπουρονίκος Θωμάς 1890 και ο ιερέας Μπαξιώτης Γεώργιος 1893, ο πατέρας του οποίου είχε έρθει από το Μπαξί (Κήπος). Οι οικογένειες Λάμπρου, Παπά, Παπαγεωργίου, και Παπακωνσταντίνου ή Παπακώστα (καταγωγή από το Χτένι) ανήκουν στον 20ό αιώνα. Η οικογένεια Μούρτζια ήρθε από τον Πεντάλοφο, ο Καλίνης από την Πυρσόγιαννη και ο Βόμβας από τη Λευκοπηγή (ΑΔΑΙ, ΜΑΚΚ και Τ.Γ. 1996).

Σώγαμπροι και παραπαίδια, λοιπόν, από διπλανά συνήθως χωριά ανανέωναν τον πληθυσμό της Κερασιάς, αλλά κι αυτή εξήγε, όπως είδαμε μέρος του (ολιγάριθμου) πληθυσμού της στην Αιανή, την Κοζάνη και προφανώς κι αλλού.

ΠΗΓΕΣ

αρχεία

ΑΔΑΙ, ΒΛΠΓΚΚ (Βιβλίον ληξιαρχικών πράξεων γάμων κοινότητος Κερασιάς) αρχόμενον από 1ης Ιανουαρίου 1932 -2.11.58

ΑΔΑΙ, ΜΑΚΚ (Μητρώο Αρρένων κοινότητος Κερασέας) 1869 κ.ε.

ΑΔΒΚ (Αρχείο Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης), Φ. 64, [Εκλογικός κατάλογος] χωρίον Καλλιανή, Αύγουστος 1908

ΝΤΙΝΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ (1995), Κοζανίτικα επώνυμα 1759 –1916, Κοζάνη: ΙΝΒΑ

ΧΑΤΖΗΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ –ΜΑΡΙΑ (2000), Η ιστορική εξέλιξη των οικισμών του Αλιάκμονα κατά την Τουρκοκρατία, ο κώδικας αρ. 201 της Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Ζάβορδας, Αθήνα: ΚΝΕ/ ΕΙΕ (προσφορά του Βασιλείου Καραγιάννη)

βιβλία

ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΝΟΜΟΝ ΚΟΖΑΝΗΣ (1970), ιστορικός, τουριστικός, λαογραφικός οδηγός νομού Κοζάνης, Θεσ/νίκη: Νομαρχία Κοζάνης,

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ (1994), Τα παρά τον Αλιάκμονα εκκλησιαστικά, Θεσσαλονίκη (προσφορά του Στέφανου Γκριτζέλη)

ΛΙΟΥΦΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ (1924), Ιστορία της Κοζάνης, Αθήναι: Βάρτσος, φωτογραφική ανατύπωση του 1994 από το Δήμο Κοζάνης

ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ (2002) Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων, Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας, β΄ έκδοση

συνεντεύξεις

Β. Α. (2003), ιδιωτικός υπάλληλος, (γεν. 1936; στην Κερασιά), συνέντευξη στην Κερασιά

ΚΥΡΙΝΑ –ΓΚΑΛΓΚΟΥΡΑΝΑ ΠΑΝΑΪΩ (1991), αγρότισσα (γεν. 1904 στην Αιανή), συνέντευξη στην Αιανή

Τ. Γ. (1996), αγρότης, (γεν. 1915 στην Κερασιά), συνέντευξη στην Κερασιά

Δημοσιεύθηκε στην ΑΡΘΡΑ. Αποθηκεύστε τον μόνιμο σύνδεσμο.

Αφήστε μια απάντηση