Το βιβλίο «Δακρυσμένη Μικρασία» του Βασίλη Τζανακάρη: μνήμη εναντίον αποδόμησης

 

ανακοίνωση στο Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης την 21η Φεβρουαρίου 2008 στην παρουσίαση του βιβλίου Δακρυσμένη Μικρασία του Βασίλη Τζανακάρη. Οργανωμένη από το Βιβλιοπωλείο Άλφα και τις  Εκδόσεις Μεταίχμιο

 

Αγαπητοί κύριοι και κυρίες, εκπρόσωποι της πολιτικής, των γραμμάτων και της γνώσης

Ο καθένας σας πιστεύω δύναται να βρεθεί στη θέση αυτή και να ομιλεί για το βιβλίο του Βασίλη Τζανακάρη Δακρυσμένη Μικρασία 1919 -1922: τα χρόνια που συντάραξαν την Ελλάδα -η οπτική σας θα ήταν οπωσδήποτε εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Ο λόγος που επιλέχτηκα από το συμπαρουσιαστή Βασίλη Καραγιάννη είναι προφανώς ένας από τους παρακάτω ή, ίσως, περισσότεροι αφού αυτοί αρμόζουν στενά αναμεταξύ τους:

το τυχαίο ή η συγκυρία: όμως εδώ οι πιθανότητες είναι μάλλον μηδαμινές.

οι γνωριμίες: πιθανόν να ισχύουν, λόγω της συγκατοίκησης εδώ και χρόνια στο περιοδικό Παρέμβαση που εκδίδει ο Β. Καραγιάννης. Εξ αιτίας τούτης μερικοί αντίπαλοί του με θεωρούν ακόμη, χωρίς ουδεμία απόδειξη, υπασπιστή του.

η γενειοφορία εμού και του συγγραφέα. Η γενειάδα ερμηνεύεται ως παραίτηση, προσήλωση, ζήλος ή και φανατισμός. Ορθότερη θεωρείται πιστεύω η εξήγηση ότι πρόκειται για ταύτιση ζήλων. Όντως ο συγγραφέας έχει αποδειχθεί εδώ και καιρό ζηλωτής των γραμμάτων. Πρώτη φορά «γνωρίστηκα» μαζί του μέσα από το περιοδικό Γιατί που εκδίδει στις Σέρρες μελετώντας κείμενά του σχετικά με την περίοδο της Κατοχής στη Μακεδονία. Εκεί παρουσίαζε συνεντεύξεις του με πρόσωπα του δράματος, μέσα από τις οποίες διαφαινόταν ο χρόνιος κόπος του στην αναζήτηση της αλήθειας, αλλά και η αντίληψή του για την ιστορία, δηλαδή η επιμονή του στον ανθρώπινο παράγοντα κι όχι σε αδιάφορες γενικόλογες αναλύσεις

η συνάφεια: μάλλον αυτή είναι η κύρια αιτία της επιλογής μου ως παρουσιαστή, διότι επί χρόνια σκύβω κι εγώ λεπτομερώς επάνω στον άνθρωπο, ιδιαίτερα ασχολούμενος με τους Πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Ο Βασίλης Τζανακάρης όμως προηγείται χρονικά όπως φαίνεται κι από το παρουσιαζόμενο σήμερα βιβλίο όπου εγγράφεται μία σπάνια και συνάμα συγκλονιστική προφορική μαρτυρία ενός Πρόσφυγα από το Αϊβαλί, τις παλαιές Κυδωνίες, της Μικράς Ασίας. Σε αυτή ανιχνεύεται η ένταση της ζώσας ανεπίσημης ιστορίας σε αντιδιαστολή με την επίσημη έντυπη που αρκετές φορές περιορίζεται σε αναγκαστικά εν πολλοίς πλαίσια.

Πρακτικά πάντως προτιμήθηκα μέσω ενός κινητού τηλεφωνήματος από το Βασίλη Καραγιάννη που κι αυτός, όπως ο συγγραφέας, για δεκαετίες ανασκάπτει επίμονα και θαρραλέα την τοπική σκηνή και τον πολιτισμό. Ευχαριστώ εδώ για την τιμή που με προσέδωσαν ως παρουσιαστή το Βασίλη Καραγιάννη, το συγγραφέα, το βιβλιοπωλείο Άλφα και τις εκδόσεις Μεταίχμιο που οργάνωσαν την εκδήλωση όπως επίσης και το Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης που μας φιλοξενεί και φυσικά εσάς που μας ακούτε.

Τη Δακρυσμένη Μικρασία λόγω του όγκου της δεν την τελείωσα ακόμη. Όλα τα βιβλία δεν διαβάζονται μόλις αποκτώνται και δύο από τους λόγους είναι η πρόσκαιρη στενότητα του χρόνου ή η αντίληψη περί της ανάγνωσης: ορισμένοι διαβάζουν για ευχαρίστηση κι έτεροι εξ ανάγκης –ανάμεσα στους τελευταίους ανήκουν αρκετοί φοιτητές ή επιστήμονες. Άλλοι κατατρώγουν τα βιβλία αμέσως κι απνευστί, έτεροι τα απολαμβάνουν με καθυστέρηση είτε περιοδικώς. Τα ιστορικά βιβλία όπως το προκείμενο χρειάζονται προσεκτική μελέτη και διαβάζονται περισσότερες από μία φορές, κάποτε και επιλεκτικά. Για το τελευταίο είδος της ανάγνωσης βοηθούν πάντως τα λεπτομερή περιεχόμενά του.

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες κρίνονται οι ένθετες φωτογραφίες με στιγμιότυπα από τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Συγκλονιστική λογίζεται μία από αυτές όπου παριστάνονται μωαμεθανοί αιχμάλωτοι να προσεύχονται οκλαδόν υπό το βλέμμα ενός όρθιου Έλληνα αξιωματικού, εικόνα του 1922. Δείχνει καθαρά τις παλαιές διαφορές των δύο πολιτισμών ή αν θέλετε, τις σημερινές δυσκολίες της συζυγίας μεταξύ Δύσης κι Ανατολής.

 

Το ιστορικό πλαίσιο

Το ιστορικό πλαίσιο του βιβλίου Δακρυσμένη Μικρασία είναι σε όλους σας γνωστό και φυσικά θα το δείτε με κάθε λεπτομέρεια διαβάζοντάς το: καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατέρρεε, η Ελλάδα με την υποστήριξη των Μεγάλων Δυνάμεων έστειλε στρατό ως τα προάστια της Κωνσταντινούπολης και στην περιοχή της Σμύρνης επίσης. Καθώς ελληνικοί πληθυσμοί υπήρχαν τόσο στον Πόντο όσο και στα ενδότερα (στην Καππαδοκία λ.χ.) ο Ελληνικός Στρατός προέλασε ως την Άγκυρα. Όμως το εκτεταμένο μέτωπο, οι σφοδρές πολιτικές διαμάχες και η αρνητική εν τέλει στάση των Μεγάλων Δυνάμεων προς την Ελλάδα (η Ρωσία π.χ. πρόσφερε την αρωγή της στους Οθωμανούς) συνετέλεσε στην απαγκίστρωσή του από τη Μικρά Ασία κι έπειτα από την Ανατολική Θράκη με αποτέλεσμα την καταστροφή της Σμύρνης, τις έμψυχες και υλικές απώλειες του υπόλοιπου ελληνισμού κι εν τέλει την ανταλλαγή των πληθυσμών.

Έκτοτε οι Πρόσφυγες παρέμειναν για πάντα στη σημερινή Ελλάδα και μόνον ως μακρινό όνειρο φαντάζει η επιστροφή των απογόνων τους στα εδάφη που γεννήθηκαν οι πατέρες ή οι παππούδες τους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι σημερινοί γόνοι τους είτε εμείς δεν έχουμε δικαίωμα στη μνήμη, στην οποία μας εισάγει άριστα η Δακρυσμένη Μικρασία.

Η έδρα των ομιλητών: Θανάσης Καλλιανιώτης, Βασίλης Τζανακάρης στη μέση και αριστερά του ο Β. Π. Καραγιάννης. Λεπτομέρεια από την παρουσίαση του βιβλίου Δακρυσμένη Μικρασία. Λαογραφικό Μουσείο του Συνδέσμου Γραμμάτων και Τεχνών ν. Κοζάνης

Η εθνική ταυτότητα

Νομίζω ότι σήμερα έχει έρθει το πλήρωμα του χρόνου για να μελετηθεί ολόκληρο το βιβλίο, διότι μετά από μία σταθερότητα μισού περίπου αιώνα εντυπωσιακά γεγονότα αναταράσσουν τη γειτονιά μας: αλλάζουν σύνορα, δημιουργούνται κρατικά μορφώματα, εξεγείρονται μειονότητες και σφετερίζονται ιστορικά ονόματα.

Είναι προφανές ότι οι αναφερόμενες αλλαγές θα επηρεάσουν και τη χώρα μας. Προβάλλει λοιπόν εδώ επίκαιρο το νόημα του βιβλίου του Βασίλη Τζανακάρη: να μην πέφτουν στη λήθη οι εν προκειμένω σχετικά πρόσφατες, οδυνηρές περιπέτειες ενός σημαντικού τμήματος του ελληνισμού στην τριετία 1919-1922. Έτσι θα διαφωνήσουμε με όσους μεταμοντερνιστές, διεθνιστές ή αποδομητές βάλλουν την εθνική ταυτότητα και υποστηρίζουν ή εντυπωσιάζονται από απροκάλυπτες ή εντέχνως καλυμμένες θεωρίες, σύμφωνα με τις οποίες πρέπει να παραμερίζονται διάφορα γεγονότα του παρελθόντος στο όνομα μίας (βιαστικής) συνύπαρξης κι άλλων παρόμοιων ταυτόσημων θεωριών. Δεν πρόκειται εδώ για καταφατικές εθνικιστικές κορώνες, αλλά για αγωνιώδη ερωτήματα που ζητούν απάντηση.

Εξηγούμαι απλούστερα για να μην παρεξηγηθώ: τη συνύπαρξη μεταξύ κρατών ή γλωσσικών, θρησκευτικών, πολιτισμικών κλπ κοινοτήτων ελάχιστοι αρνούνται. Το διακύβευμα εδώ εστιάζεται στη λειτουργία της. Θα ομοιάζει αυτή π.χ. με την ειρηνόφιλη στάση της Μεγάλης Βρετανίας ή της Γαλλίας κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, στην ουσία απάθεια, εξ αιτίας της οποίας αφέθηκε να ανδρωθεί ο ναζισμός κι ο φασισμός με αποτέλεσμα να επισυμβεί έπειτα ο πόλεμος και η καταστροφή ή θα εδράζεται στην ετοιμασία και τη διαρκή πρόνοια για το μέλλον;

Προφανώς όλοι μας επιθυμούμε την ήρεμη ζωή και τα αγαθά της ειρηνικής συμβίωσης, όμως κατά την άποψή μου δεν ωφελεί να προωθούμε εφήμερες ορθότητες που αργότερα ίσως αποδειχθούν λανθασμένες. Προς χάριν της διατήρησης κι ενίσχυσης λοιπόν της εθνικής μας ταυτότητας η ανάγνωση του βιβλίου του Βασίλη Τζανακάρη Δακρυσμένη Μικρασία, 1919 -1922: τα χρόνια που συντάραξαν την Ελλάδα, που εξέδωσαν οι εκδόσεις Μεταίχμιο στην Αθήνα το 2007, είναι αναγκαία όσο ποτέ.

Ευχαριστώ πολύ

Δημοσιεύθηκε στην ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΩΝ και χαρακτηρίσθηκε , , , , , , , . Αποθηκεύστε τον μόνιμο σύνδεσμο.

Αφήστε μια απάντηση