Μαθητικά συσσίτια 1931-1968

Γενικά πληροφοριακά στοιχεία

Τα μαθητικά συσσίτια ήταν μια οργανωμένη παρέμβαση της πολιτείας για αντιμετώπιση του υποσιτισμού των μαθητών και εκτείνεται σε μια περίοδο αρκετών δεκαετιών. Επιβλήθηκε από την γενικευμένη φτώχια που συχνά οδηγούσε σε υποσιτισμό. Οι μαθητές, ειδικά μετά τον πόλεμο, δεν ήταν μόνο ξυπόλητοι αλλά τους έλειπαν και βασικά στοιχεία της διατροφής. Όπως περιγράφεται σε εκθέσεις διευθυντών σχολείων οι μαθητές κρατούσαν ένα ξεροκόμματο ψωμί για γεύμα ,δεν έτρωγαν τίποτα στο σπίτι το πρωί και θεωρούσαν την νωθρότητα και την αδυναμία παρακολούθησης μαθημάτων ως απόρροια της πείνας τους. Αντίθετα, με την λειτουργία των συσσιτίων το ροδαλό χρώμα επέστρεψε στα μάγουλα των παιδιών,οι μαθητές ζωήρεψαν και άρχισαν να παίρνουν βάρος. Πέρα όμως της συμβολής τους στη φυσική κατάσταση των μαθητών οι εκπαιδευτικοί τονίζουν τον παιδαγωγικό χαρακτήρα της ομαδικής σίτισης: <<«Εσυνήθισαν να τρώγουν όλοι μαζί, να λαμβάνουν με τη σειρά των το ρόφημα, να έχουν τάξιν, ακρίβειαν εις την ώραν, να φροντίζουν δια την καθαριότητα των σκευών των.…………Καλλιεργείται εν αυτοίς η κοινωνικότης, αποβάλλονται οι κακαί έξεις, εδραιούται η φιλοπατρία, σφυρηλατείται ο χαρακτήρ, εκβάλλεται η εγωκεντρική διάθεσις πολλών εξ αυτών, αναπτύσσεται η θρησκευτικότης, ο αλληλοσεβασμός και η αλληλοβοήθεια» και όπως αναφέρει ο Σκλαβενίτης “Ενίοτε μάλιστα γίνεται μηχανισμός ώστε να καταπέσουν, έστω και εντός του σχολείου, οι υπαρκτές κοινωνικές αντιθέσεις και διαφοροποιήσεις που υπήρχαν μεταξύ των μαθητών”, καθώς εύποροι και φτωχοί τρώνε δίπλα δίπλα το ίδιο φαγητό.
Τα μαθητικά συσσίτια λειτουργούν για πρώτη φορά το 1931 επί Υπουργού Παιδείας Γεώργιου Παπανδρέου. Εκτός από τους κρατικούς πόρους συγκεντρώθηκαν χρήματα από τοπικές πηγές ,εράνους, ιδιωτικές και κοινοτικές δωρεές.
Το 1936 τη διοργάνωση των συσσιτίων αναλαμβάνει το Πατριωτικό Ίδρυμα το οποίο οργανώνει και επεκτείνει χρονικά τα συσσίτια μέχρι και το ξέσπασμα του πολέμου του 1940. “Το μαθητικό συσσίτιο παρέχονταν υπό την μορφή: α) Πρωινού ροφήματος μόνο. Αυτό δίδονταν μετά το πέρας του πρώτου μαθήματος ή κατά το μέσο της διδασκαλίας (10 π.μ. το βραδύτερο), με τρόπο ώστε να μη επηρεάζεται η όρεξη των μαθητών για το φαγητό της μεσημβρίας. Ως τοιούτο παρέχονταν γάλα (75-100 δρ.), όπου τούτο ήταν εφικτό, μετά ολίγου άρτου, κακάο, ελαφρύ τσαγιού μετ’ άρτου, σούπα από ρύζι ή φιδέ ή ρυζόγαλο, τυριού μετ’ άρτου, μαρμελάδα, φρούτα εποχής κ.λπ
Το 1946 το συσσίτιο περιλάμβανε μόνο πρωινό ρόφημα. Το 1947-48 προστέθηκε και ξηρή τροφή (τυρί) και από το 1949-1952 εμπλουτίστηκε με σταφιδόψωμο. Το 1946 αρχίζει μια νέα περίοδος στη λειτουργία των μαθητικών συσσιτίων. Τότε εκδόθηκαν δύο υπουργικές αποφάσεις (99686/Νοέμβριος 1946 & 99687/ 4 Δεκεμβρίου 1946) και δόθηκε νομική υπόσταση στα όργανα και τους φορείς των μαθητικών συσσιτίων και ρυθμίστηκαν λεπτομέρειες λειτουργίας τους, παράλληλα δε καθορίστηκαν οι σκοποί των μαθητικών συσσιτίων, οι μορφές υπό τις οποίες θα παρέχονταν, ο τρόπος οργάνωσης, οι φορείς και τα καθήκοντά τους, ενώ καθορίστηκε και η σύνθεση και ο τρόπος συγκρότησης της Κεντρικής Επιτροπής Μαθητικών Συσσιτίων (ΚΕΜΣ).Επιπλέον ορίστηκαν οι πηγές χρηματοδότησης και ο τρόπος διαχείρισης και ελέγχου αυτών (Στεφάνου, 1940). Κατά το σχολικό έτος 1946-47 χορηγήθηκαν τρόφιμα που αναλογούσαν κατ’ είδος και ποσότητα σε κάθε μαθητή κατά μήνα (26 συσσίτια) ως κάτωθι: Κάθε μαθητής ελάμβανε: α) Καθ’ εκάστη ένα κύπελλο γάλα (είτε εβαπορέ ή σε σκόνη) μετά ζαχάρεως, γλυκόζης και κακάο. β) 10 συσσίτια μηνιαίως από κρέας με χόρτα ή χοιρινό με αυγά ή κρέας κονσέρβα (αναλόγως των υπαρχόντων στα Διαμερίσματα και Κέντρα Διανομών αποθεμάτων εκ των ως άνω ειδών). γ) 10 συσσίτια από όσπρια, παρασκευαζόμενα με ορισμένη ποσότητα σούπας, λίπους και ντομάτας. δ) 6 συσσίτια από τυρί. ε) Επί 11 ημέρες μηνιαίως μαρμελάδα ή γλυκό μήλο (πουρέ) και στ) Επί 10 ημέρες κατά μήνα βούτυρο φιστικιών, το οποίο χορηγούνταν με την μαρμελάδα.
Από το 1963 προστέθηκε και μεσημβρινό γεύμα. Τα μαθητικά συσσίτια αποτελούσαν πλέον δραστηριότητα της καθημερινής λειτουργίας του σχολείου, το οποίο είχε και την ευθύνη της αγοράς τροφίμων και της παρασκευής και διανομής των γευμάτων μέσα στους χώρους τους (Γ.Γ.Ν.Γ. 2005). Επίσης παγιοποιείται ο θεσμός των συσσιτίων και καθιερώνεται η συμμετοχή εις αυτά παντός μαθητού, ώστε να εκλείψει οιαδήποτε κοινωνική διάκριση και να αποφευχθεί το αίσθημα μειονεκτικότητας εκ της ανίσου μεταχειρίσεως των μαθητών. Για το συσσίτιο ορίζονταν από την Εφορεία ένας εκ των διδασκάλων του σχολείου (ή των σχολείων στην περίπτωση του κοινού συσσιτίου) για το έργο αυτό. Οι ώρες της απασχολήσεώς του θεωρούνταν ώρες σχολικής εργασίας. Σ’ αυτόν χορηγούνταν ανάλογη κατά μήνα αποζημίωση».
Στην αφήγηση της Αντωνίας Γουνάκη, όπου έχουμε αναφορά στο πρωινό γάλα ,είναι ενδεικτικό ότι το συσσίτιο θεωρήθηκε μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας, γι’ αυτό και ενεπλάκησαν ενεργά οι μαθητές όπως αναφέρει.

Τα σχολικά συσσίτια στον Πρινέ
Στο αρχείο του σχολείου βρίσκονται υλικά για δύο περιόδους λειτουργίας των συσσιτίων.
Πρώτη περίοδος λειτουργίας
Η πρώτη αφορά την περίοδο 1947-1959 και αποτελείται από ένα βιβλίο ταμείου για την περίοδο αυτή.
Στο βιβλίο αυτό καταγράφονται τα έσοδα από κρατική επιχορήγηση ,οι μαθητές που παίρνουν συσσίτιο και τα έξοδα ανά κατηγορία με αναγραφή του ονόματος του δικαιούχου .Κάποιες παρατηρήσεις που μπορούμε να κάνουμε είναι οι ακόλουθες:
Αριθμός μαθητών δικαιούχοι συσσιτίου
1947-1948 λαμβάνουν συσσίτιο 55 μαθητές
1948-1949 ο αριθμός μαθητών που λαμβάνουν συσσίτιο κυμαίνεται ανά μήνα από 26 έως 35
1949-1950 έχουμε το εξής ενδιαφέρον συσσιτιούντες μαθητές 30 <> 20
1950-1951 συσσιτιούντες μαθητές 40 και πληρώσαντες δια συσσίτιο 32
1951-1952 συσσιτιούντες μαθητές 35 πληρώσαντες 28
Στην επόμενη σελίδα του βιβλίου μεταβαίνουμε από το έτος 1952 στο έτος 1955-1956 δηλαδή μάλλον δεν υπήρξαν συσσίτια τα τρία αυτά χρόνια .
1955-1956 συσσιτιούντες μαθητές 58+3(προσωπικό ) και πληρώσαντες 46
1956-1957 συσσιτιούντες μαθητές 48+2(προσωπικό) και πληρώσαντες 40
1957-1958 δεν καταγράφεται αριθμός συσσιτιούντων αλλά καταγράφονται 35 μαθητές που πλήρωναν πεντάδραχμη εισφορά για το συσσίτιο
Εκπαιδευτικοί σχολείου
Από τις υπογραφές στο κλείσιμο του οικονομικού απολογισμού μαθαίνουμε ότι από το 1947μέχρι το 1950 υπεύθυνος ήταν ο κ. Πελεκανάκης και για το υπόλοιπο χρονικό διάστημα ήταν η κα. Λαρίου.
Είδη δαπανών
Στο βιβλίο αυτό καταγράφονται τα είδη δαπανών και οι δικαιούχοι τους. Μερικές τέτοιες δαπάνες είναι:
-αχθοφορικά ,μεταφορά και αποθήκευση τροφίμων
-αγορά ασβέστου ,αγορά ειδών καθαριότητας
-αγορά κακάου ,σταφίδας ,αλατιού
-αγορά χαρτικής ύλης και παραστατικά που αφορούν τα συσσίτια
-αμοιβές μαγείρισσας και γραμματέως
– συνδρομή στο περιοδικό Υγιεινή

Η δεύτερη περίοδος για την οποία έχουμε περισσότερα στοιχεία είναι η τελευταία 1964-1968.

Τα βιβλία που βρίσκονται στο αρχείο είναι τα παρακάτω:

-ΒΙΒΛΙΟΝ ΑΠΟΘΗΚΗΣ ΕΦΟΡΕΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΠΡΙΝΕ

-ΒΙΒΛΙΟΝ ΑΠΟΘΗΚΗΣ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΧΡΗΣΕΩΣ 1968 1ον

– ΒΙΒΛΙΟΝ ΑΠΟΘΗΚΗΣ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΧΡΗΣΕΩΣ 1968 3ον

– ΒΙΒΛΙΟΝ ΑΠΟΘΗΚΗΣ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΧΡΗΣΕΩΣ 1968 4ον

-ΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΑΞΕΩΝ ΕΦΟΡΕΙΑΣ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΠΡΙΝΕ(2ΟΝ)

-ΒΙΒΛΙΟΝ ΥΛΙΚΟΥ ΕΣΤΙΑΣ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΠΡΙΝΕ

-ΒΙΒΛΙΟΝ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΝ ΚΙΝΗΣΕΩΣ ΕΦΟΡΕΙΑΣ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΠΡΙΝΕ(Από 2-5-1966)

– ΒΙΒΛΙΟΝ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΥ ΚΙΝΗΣΕΩΣ ΕΦΟΡΕΙΑΣ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΠΡΙΝΕ ΧΡΗΣΙΣ 1968

-ΒΙΒΛΙΟΝ ΤΑΜΕΙΟΥ ΜΑΘΗΤΙΚΩΝ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ ΠΡΙΝΕ ΡΕΘΥΜΝΗΣ (2ον)

Στο βιβλίο <> στην πρώτη σελίδα με τα περιεχόμενα καταγράφονται τα 19 είδη τροφίμων τα οποία χρησιμοποιούνταν.

Στην επόμενη σελίδα που ξεκινάει η καταγραφή για τα <> βλέπουμε ότι η πρώτη εισαγωγή υλικού γίνεται 20/10/1964 <<εκ της αποθήκης ΕΜΣ Β Περιφ.Ρεθύμν.και στη διπλανή διατυπώνεται η ημερομηνία εξόδου από την αποθήκη (22/10/1964) και η αιτία ήταν <. Αντίστοιχες καταγραφές έχουμε και για τα υπόλοιπα 18 είδη τροφίμων. Το συγκεκριμένο βιβλίο έχει καταγραφές μέχρι και τον Μάιο του 1965.

Επίσης είναι ενδιαφέρον ότι το αλεύρι, το γάλα, τα μακαρόνια, το κριθαράκι και το λίπος τα προμηθεύονται από κρατική αποθήκη ,το λάδι από την κρατική αποθήκη και από δωρεές γονέων ενώ τα υπόλοιπα τρόφιμα από το ελεύθερο εμπόριο.
Το επόμενο βιβλίο αποθήκης αφορά την περίοδο του σχολικού έτους 1968 και πέρα από τα τρόφιμα, τις ποσότητες που προμηθεύονταν, τις μερίδες που αναλογούσαν σε κάθε μαθητή καταγράφεται και ο αριθμός των μαθητών-δικαιούχων (66 μαθητές).

Τα παραπάνω βιβλία συνοδεύονται από ένα βιβλίο ταμείου μαθητικού συσσιτίου όπου καταγράφεται ο αριθμός του εντάλματος πληρωμής και το ποσό για κάθε τρόφιμο.

Ακόμα υπάρχει το βιβλίο πράξεων εφορείας μαθητικών συσσιτίων Πρινέ στο οποίο καταγράφονται οι αποφάσεις έγκρισης δαπανών .Στο συγκεκριμένο βιβλίο το πρώτο πρακτικό με ημερομηνία 31/5/1967 αναφέρεται στη συνεδρίαση της σχολικής εφορείας η οποία αποτελείται από Νικόλαο Ρόμπολα πρόεδρο αυτής ,το Νικόλαο Καριλάκη ταμίου αυτής και το Νικόλαο Σκαντζιδάκη Δ/ντου του Σχολείου και Γραμματέα αυτής και εγκρίνει την καταβολή χρημάτων στον δ/ντη του σχολείου για την ευθύνη του συσσιτίου, στην <> για το μαγείρεμα του φαγητού και ακολουθούν αμοιβές σε 22 προμηθευτές υλικών αναγκαίων για τη λειτουργία των συσσιτίων.

Στο βιβλίο <> καταγράφονται τα υλικά(έπιπλα και σκεύη) που ανήκουν στα συσσίτια και φαίνονται παρακάτω.

Ένα ακόμα βιβλίο με ημερήσιες καταγραφές της χρήσης τροφίμων είναι το <> στο οποίο καταγράφονται για άλλη μία φορά μαθητές, ποσότητες τροφίμων και διάφορες παρατηρήσεις όπως αυτή που φαίνεται στην εικόνα για τη μεταφορά τροφίμων σε άλλη μέρα, γιατί το σχολείο παρέμεινε για διήμερο κλειστό λόγω της γεννήσεως του διαδόχου Παύλου.

Όμως τις πιο κατατοπιστικές πληροφορίες για τα συσσίτια μπορούμε να τις βρούμε σε δύο χειρόγραφα σημειώματα του διευθυντή του σχολείου (Σκαντζιδάκη) που μάλλον για να βρίσκονται στο σχολείο λειτούργησαν ως προσχέδια. Το ένα ήταν έκθεση απολογισμού και το άλλο λειτουργούσε συμπληρωματικά στο πρώτο με καταγραφή περισσότερων οικονομικών στοιχείων.

<>

1)<>
Στο μέρος αυτό περιγράφεται η προσπάθεια για την κατασκευή εστιατορίου (μαγειρείου και χώρου αποθήκευσης τροφίμων).Ως χώρος εστιατορίου το 1963-1964 χρησιμοποιήθηκε το σχολείο ,Τον Οκτώβριο του 1964 ο δάσκαλος κάλεσε ειδική συγκέντρωση στο σχολείο και αφού τόνισε την ανάγκη εύρεσης χώρου για εστιατόριο, υπέδειξε χώρο εντός του σχολικού περιβάλλοντος (κατάλληλο οικόπεδο εντός του σχολικού κήπου)και θα χρειαζόταν κάθε οικογένεια να επιβαρυνθεί ανάλογα των δυνατοτήτων της. Έτσι το έργο ξεκίνησε αρχές του Νοεμβρίου του 1964 και αποπερατώθηκε στις 20 Δεκεμβρίου του 1964.Το έργο κόστισε 24000 από τα οποία τα μισά κάλυψε η κοινότητα και τα υπόλοιπα οι γονείς των μαθητών.

2<>
Με ενέργειες του εκπαιδευτικού έγινε δυνατόν ευθύς εξ αρχής να σιτίζονται όλοι οι μαθητές ανεξαρτήτου οικονομικής κατάστασης των γονέων τους. Ο σκοπός ήταν να αναπτυχθεί μεταξύ των μαθητών <> και να εθισθούν στην ομαδική ζωή. Κάθε πρωί και κάθε μεσημέρι οι μαθητές συγκεντρώνονταν στο εστιατόριο και μάλιστα με την πειθώ και με τις νουθεσίες του δασκάλου μαθητές που δεν έτρωγαν συγκεκριμένα είδη τροφίμων τώρα τα έτρωγαν με ευχαρίστηση.

3)<>

Στην προαναφερόμενη συγκέντρωση λήφθηκε και η απόφαση να υπάρχει μόνιμη μαγείρισσα που θα πληρώνεται με μηνιαίο μισθό από τη σχολική εφορεία αντί να υπάρχει στη θέση της μαγείρισσας εναλλαγή μητέρων των μαθητών. Επίσης αποφασίστηκε να την πλαισιώνουν εναλλάξ δύο μητέρες και εφόσον το επιτρέπουν οι αγροτικές τους εργασίες.
………..

5)<>
Επειδή η κρατική βοήθεια και η συνεισφορά της κοινότητας Πρινέ ήταν επαρκής δεν χρειάστηκε να αναζητηθεί βοήθεια εκτός της κοινότητας .Το συνολικό ποσό που συγκεντρώθηκε για την λειτουργία των συσσιτίων ήταν 14.730 δρχ από κρατική επιχορήγηση και 2.350 από την κοινότητα ,από τα οποία χρησιμοποιήθηκαν τα 15680.

<>
Όλα τα περισσεύματα φαγητού από τα συσσίτια χρησιμοποιήθηκαν για την εκτροφή χοίρου που μετά την αφαίρεση της αξίας αγοράς επέτρεψε δύο πλήρη γεύματα των μαθητών κατά την ημέρα της Αποκριάς.

Τα στοιχεία που αναφέρει εδώ ο εκπαιδευτικός έρχονται να τα επιβεβαιώσουν οι καταγραφές στο <>
Στην τελευταία χρονιά του βιβλίου, το 1963-1964, στα έσοδα καταγράφονται τα παρακάτω :
Κοινότης Πρινέ Δια ενίσχυση Μ.Σ.ποσό 6.000
Δωρεά μαθ. εκ καλάντων διά αγορά σκευών Μ.Σ. ποσό 800
Επιτροπή Μ.Σ. Εκ της πώλησης χοίρου ποσό 800

Αντίστοιχα στα έξοδα καταγράφονται τα παρακάτω
Τον Ιούνιο του 1964 δόθηκαν στον Γεώργιον Χατζησπύρον Δια παρασκευήν 1016 κιλ άρτου ποσό 813
Τον ίδιο μήνα στον Ευάγγ Μαμαγκάκη Δια παρασκευήν 652 κιλ άρτου ποσό 522 .
Τον ίδιο μήνα επίσης δόθηκαν στις Σοφία Καριλάκη και Ευαγγελία Σηφακάκη 940 δρχ και 380 δρχ ως μισθό μαγείρισσας για 94 και 38 μέρες αντίστοιχα.
Τέλος καταβλήθηκαν στον Ελευθέριο Μαρκάκη ποσό 1700 δρχ δι αγοράν τροφίμων.
Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε ότι το 1963-1964 ξεκίνησαν να επαναλειτουργούν τα μαθητικά συσσίτια τόσο με στήριξη της πολιτείας όσο και με στήριξη κοινότητας και μαθητών. Την επόμενη χρονιά παίρνει πολύ πιο οργανωμένο χαρακτήρα, γι’ αυτό και έχουμε τόσα βιβλία και αντίστοιχες λεπτομερείς καταγραφές.

Τα συσσίτια, όπως βλέπουμε από το τελευταίο βιβλίο αποθήκης, τελείωσαν τον Μάιο του 1968.Παρ’ όλες τις πολιτικές περιπέτειες η χώρα μπαίνει σε τροχιά εντατικής ανάπτυξης και η στήριξη της διατροφής των μαθητών από την κεντρική εξουσία δεν χρειάζεται πλέον έχοντας εκπληρώσει και με το παραπάνω την αποστολή που της είχε ανατεθεί.

Επίλογος ….προσωρινός

Σίγουρα τα νούμερα και οι καταγραφές του εκπαιδευτικού εκείνης της εποχής λένε ένα μικρό μέρος της ιστορίας. Το υπόλοιπο βρίσκεται στις αναμνήσεις των μαθητών του σχολείου, που τράφηκαν από τα συσσίτια αυτά ,που μπορεί να μην τους άρεσαν τα φαγητά αλλά η ανάγκη και η …πειθώ του δασκάλου να τους έκανε αν όχι να τα συμπαθήσουν τουλάχιστον να μην τα πετάνε. Οι αναμνήσεις από τα συσσίτια απ’ όσους τα πρόλαβαν αξίζει να καταγραφούν (όπως και οι υπόλοιπες πτυχές της σχολικής ζωής) όχι για κανένα άλλο λόγο, αλλά ως παράθυρο σε μια Ελλάδα που έχει σβήσει και ελπίζουμε να μην ξανάρθει.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1)Τα γενικά πληροφοριακά στοιχεία αντλήθηκαν από :
Λεβαντάκης Χαράλαμπος κ Γκαρίλα Βασιλική ,2008, Κράτος πρόνοιας και εκπαίδευση: ο θεσμός των μαθητικών συσσιτίων(1931-1967), Πρακτικά 5ου Διεθνούς Συνεδρίου Ιστορίας Εκπαίδευσης με θέμα: «Εκπαίδευση και κοινωνική δικαιοσύνη», Πανεπιστήμιο Πατρών, Π.Τ.Δ.Ε., Εργαστήριο Ιστορικού Αρχείου Νεοελληνικής και Διεθνούς Εκπαίδευσης

Σπύρος Σκλαβενίτης 2015 <> αναρτημένο στον ιστότοπο https://www.atpreveza.gr/index.php/stiles/guest/13598-ta-mathitika-sisitia-sto-nomo-prevezas

2)Για όσους ενδιαφέρονται για το τι προέβλεπε ο κανονισμός των συσσιτίων της περιόδου αυτής.

Δημήτριος Στεφάνου 1946 «Κανονισμός Λειτουργίας Μαθητικών Συσσιτίων» ΑΘΗΝΑΙ αναρτημένο στον ιστότοπο https://hellanicus.lib.aegean.gr/bitstream/handle/11610/16852/Ta%20mathitika%20sussitia-sp.pdf?sequence=1&isAllowed=y