Δεκ 08
15
Το ρίζωμα του φόβου
ΣΤΑΜΑΤΙΟΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ | 15 Δεκεμβρίου, 2008 | Γράψτε σχόλιο
Φανταστείτε ότι επιστρέφετε σπίτι μετά την εργασία σας και πέφτετε πάνω σε μια σκηνή ανείπωτης βίας: κάποιες διμοιρίες ΜΑΤ συγκρούονται με ομάδα νεαρών διαδηλωτών. Στο απέναντι πεζοδρόμιο, καμιά δεκαριά άνδρες των σωμάτων ασφαλείας έχουν πέσει πάνω σε δύο νεαρούς μαθητές και τους χτυπούν αλύπητα. Τι ακριβώς συμβαίνει μέσα σας, ενώ παρακολουθείτε αυτή τη σκηνή παράλογης βίας;
Ενα αίσθημα απώθησης και μεγάλης ταραχής σάς συνταράσσει. Η καδιά σας χτυπά σαν τρελή, η αναπνοή σας επιταχύνεται, ιδρώνετε έντονα μολονότι δεν κάνει ζέστη, τα άκρα σας αρχίζουν να τρέμουν: όλος ο οργανισμός σας έχει καταληφθεί από ένα έντονο αίσθημα φόβου και αγωνίας. Το πώς ακριβώς θα αντιδράσετε σε αυτή τη σκηνή αποτρόπαιης βίας εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όμως το αίσθημα του φόβου θα είναι η πρώτη άμεση αντίδρασή σας.
Ο φόβος και η αγωνία αποτελούν δύο από τις πιο στοιχειώδεις αντιδράσεις των ανθρώπων, αλλά και των περισσότερων ζώων, σε απρόβλεπτες και απειλητικές καταστάσεις. Η λειτουργία τους είναι να αποτελούν ένα σήμα κινδύνου που κινητοποιεί τους μηχανισμούς άμυνας ή και φυγής του οργανισμού όταν βρίσκεται απέναντι σε μια πραγματική ή και κατά φαντασία απειλητική κατάσταση: γιατί βέβαια η σκέψη και μόνο μιας απειλής μπορεί να προκαλέσει φόβο ή πανικό στους ανθρώπους.
Ενώ, όμως, ο φόβος αποτελεί στοιχειώδη προϋπόθεση για την αυτοσυντήρηση πολλών οργανισμών, στα θηλαστικά, και ειδικότερα στα πρωτεύοντα, εκδηλώνεται με εξαιρετικά σύνθετα πρότυπα συμπεριφοράς. Οσο για τους ανθρώπους, αυτοί εκδηλώνουν φοβικές αντιδράσεις παντελώς άγνωστες ακόμη και για τους ανθρωπόμορφους πιθήκους.
Λόγω της αναπτυγμένης νοημοσύνης και της αυτοσυνειδησίας του, ο άνθρωπος μπορεί να θεωρηθεί το πλέον φοβισμένο πλάσμα μέσα στο ζωικό βασίλειο. Και, επομένως, η διαχείριση του αισθήματος του φόβου έπαιξε και παίζει αποφασιστικό ρόλο τόσο στις ατομικές όσο και στις κοινωνικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων.
Η βιολογία του φόβου
Αν η έννοια «φόβος» περιγράφει το εσωτερικό αίσθημα που προκύπτει ως απάντηση σε κάποια εξωτερικά ερεθίσματα, που γίνονται αντιληπτά ως πραγματικές ή δυνητικές απειλές, τότε ποιοι νευροβιολογικοί μηχανισμοί επιτελούν αυτή τη ζωτική λειτουργία;
Μια από τις πρώτες προσπάθειες επιστημονικής κατανόησης της λειτουργίας του φόβου πραγματοποιήθηκε από τον Κάρολο Δαρβίνο. Το 1872, ο πατέρας της εξελικτικής θεωρίας, με το βιβλίο του «Η έκφραση των αισθημάτων στον άνθρωπο και τα ζώα», επιχειρεί την πρώτη συστηματική αντιπαραβολή της ανθρώπινης με τη ζωική συμπεριφορά.
Αυτές οι πρώτες συγκριτικές μελέτες, μολονότι έθεσαν τις βάσεις για την ανάπτυξη της ειδικής επιστήμης που μελετά τη συμπεριφορά των ζώων (Ηθολογία), εντούτοις δεν είναι άμοιρες ανθρωπομορφισμών και συχνά αυθαίρετων αναλογιών μεταξύ ανθρώπινης και ζωικής συμπεριφοράς. Μόνο σχετικά πρόσφατα, κατά τα τέλη του 20ού αιώνα, έγινε εφικτή η επιστημονική διερεύνηση του βιολογικού υποστρώματος του φόβου, δηλαδή των βιοχημικών και εγκεφαλικών μηχανισμών που κινητοποιούνται όποτε υπάρχει κίνδυνος για τη ζωή μας ή τη ζωή των συνανθρώπων μας.
Αραγε, τι ακριβώς συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλό σας όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με ακραίες εκδηλώσεις βίας, όπως π.χ. αυτές που έζησαν κατά τις τελευταίες ημέρες αρκετοί συμπολίτες μας; Απέναντι στη θέα μιας διμοιρίας ΜΑΤ που τρέχει απειλητικά προς το μέρος σας ή που τη βλέπετε δίπλα σας να χτυπά μέχρι θανάτου έναν ανυπεράσπιστο μαθητή, ο οργανισμός σας αντιδρά με μια θύελλα χημικών σημάτων.
Αυτά τα χημικά σήματα θέτουν τον εγκέφαλό σας σε κατάσταση «έκτακτης ανάγκης» και σε επιφυλακή για το ποια είναι η καταλληλότερη αντίδραση: να τραπούμε σε άτακτη φυγή ή να υπερασπιστούμε, αν μπορούμε, τον άτυχο νεαρό.
Στη θέα μιας σοβαρής απειλής, το σώμα σας απελευθερώνει αμέσως αγγειοσυσταλτικές ορμόνες -αδρεναλίνη, νοραδρεναλίνη και κορτιζόλη. Αυτές αυξάνουν τον καρδιακό ρυθμό. Η αυξημένη ροή αίματος συνοδεύεται από την έντονη δραστηριότητα των νεύρων. Το δέρμα σας ψύχεται, ενώ τα μάτια διαστέλλονται για να βλέπουν καλύτερα. Παράλληλα, οι περιοχές του εγκεφάλου που ευθύνονται για την άμεση λήψη αποφάσεων δέχονται επειγόντως σήματα για άμεση «δράση».
Οι νευρολογικές και βιοχημικές λεπτομέρειες του μηχανισμού του φόβου, που κινητοποιείται σε περίπτωση κινδύνου, έχουν ήδη αρχίσει να αποκαλύπτονται εδώ και μερικά χρόνια. Ετσι, έγινε γνωστό ότι στο επίκεντρο αυτού του πολύπλοκου μηχανισμού βρίσκεται μια μικρή, αλλά αποφασιστικής σημασίας δομή του εγκεφάλου: η αμυγδαλή. Πρόκειται για μια δομή που προκύπτει από την οργάνωση διαφορετικών πυρήνων που βρίσκονται στο βάθος του εγκεφάλου και η οποία συντονίζει τις αποκρίσεις του εγκεφάλου σε όλα τα συγκινησιακά φορτισμένα ερεθίσματα.
Η αμυγδαλή, όπως έδειξαν οι πρωτοποριακές έρευνες του Joseph Ε. Le Doux, πρωταγωνιστεί τόσο στη ρύθμιση όσο και στην εκδήλωση όλων των βασικών αισθημάτων (φόβος, αγάπη, μίσος, οργή). Αυτό οφείλεται στο ότι συνδέεται στενά με διάφορα εγκεφαλικά κέντρα, με τα οποία και επικοινωνεί ανταλλάσσοντας αμοιβαία πληροφορίες υπό τη μορφή χημικών σημάτων (βλ. εικόνα).
Για παράδειγμα, η άμεση σύνδεση της αμυγδαλής με τον θάλαμο -την εγκεφαλική δομή που δέχεται το μεγαλύτερο μέρος των ερεθισμάτων- αλλά και τον νεοφλοιό, της επιτρέπει να ενημερώνεται διαρκώς για το τι συμβαίνει μέσα και έξω από τον οργανισμό. Ενώ η επαφή της με τον ιππόκαμπο της παρέχει τη δυνατότητα ταχύτατης πρόσβασης σε όλες τις απαραίτητες μνημονικές πληροφορίες.
Ο Le Doux απέδειξε ότι για την επεξεργασία των πληροφοριών η αμυγδαλή ακολουθεί δύο βασικές οδούς: την ταχύτατη «κατώτερη οδό», που της επιτρέπει να λαμβάνει σήματα από τον θάλαμο μέσα σε 12 χιλιοστά του δευτερολέπτου· και την «ανώτερη οδό», όπου η σύνδεσή της με τον νεοφλοιό τής επιτρέπει να επεξεργάζεται μέσα σε 30-40 χιλιοστά του δευτερολέπτου ό,τι συμβαίνει στο παρόν.
Πολλοί ανεξήγητοι φόβοι και παράλογα άγχη μας ίσως να προκύπτουν από αυτήν την ταχύτατη, αλλά μη συνειδητή «κατώτερη οδό» επεξεργασίας. Πάντως, από τις μέχρι σήμερα έρευνες για τους νευροεγκεφαλικούς και ψυχολογικούς μηχανισμούς του φόβου δεν έχει προκύψει η ύπαρξη ενός μοναδικού «κέντρου» του φόβου. Ολα δείχνουν, αντίθετα, ότι ευρύτερες περιοχές του εγκεφάλου συνεργάζονται στενά για την παραγωγή και την αντίληψη των φοβικών αισθημάτων.
Ανακτήθηκε από: http://www.enet.gr/
Σχετικό link: http://www.enet.gr/online/online_text/c=113,dt=13.12.2008,id=86722900
Αφήστε μια απάντηση
Για να σχολιάσετε πρέπει να συνδεθείτε.