Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, βρέθηκα σε σε ένα μικρό χωριό της περιοχής μου και επισκέφθηκα το κλειστό πλέον δημοτικό σχολείο του. Η έκπληξή μου ήταν μεγάλη, όταν αντίκρυσα την πλούσια βιβλιοθήκη του και την ντουλάπα με τα είδη εργαστηρίου φυσικών επιστημών, πολλά από τα οποία ήταν κατασκευασμένα από το τμήμα εποπτικών μέσων του υπουργείου παιδείας (δεν θυμάμαι ακριβώς τον τίτλο). Ξεσκονίζοντας τη βιβλιοθήκη, το μάτι μου έπεσε (ίσως λόγω ειδικότητας) στο παρακάτω βιβλίο, που σύμφωνα μετα γραφόμενα στο τέλος του, εκδόθηκε το 1959 στο Σιδηρόκαστρο στο τυπογραφείο του Δημηρίου Β. Σεραφειμίδου.

Αποφάσισα να του ρίξω μια ματιά και η έκπληξή μου έγινε μέγιστη με αυτά που διάβασα. Συχρόνως δε που τα διάβαζα, μου ερχότανε στο μυαλό όλα αυτά τα περισπούδαστα που άκούω από τους ειδικούς επί των παιδαγωγικών εδώ και μια εικοσαετία για την οργάνωση και τον τρόπο διδασκαλίας κλπ.

Σταχυολογώ από τα περιεχόμενα του βιβλίου:

«Λέξεις άνευ πραγμάτων είναι κέλυφος άνευ καρπού, θήκη άνευ ξίφους, σκιά άνευ σώματος, σώμα άνευ ψυχής. Η σοφία συνίσταται εν τη γνώσει των πραγμάτων και ουχί των λέξεων.
ΚΟΜΕΝΙΟΣ»

«Η παρατηρουμένη εις τα σχολεία μας έλλειψις εποπτικών μέσων, η αδυναμία των Σχολικών Ταμείων διά την αγοράν τούτων, ο μικρός αριθμός των κυκλοφορούντων και η μή ύπαρξις κατάλληλου βιβλίου, δεικνύοντος ότι είναι δυνατόν δι’ απλών μέσων να κατασκευασθώσι ταύτα υπό των μαθητών και διδασκάλων, ώθησαν ημάς εις την έκδοσιν του παρόντος. Δια τοούτου επιδιώκομεν να καταδείξωμεν ότι ο υπό πάντων συνιστώμενος πλουτισμός των σχολείων δι’ εποπτικών μέσων δεν είναι ζήτημα οικονομικόν, αλλ’ ότι επιτυγχάνεται ευκόλως άνευ εξόδων δια της προς τούτο καθοδηγήσεως και θελήσεως των διδασκάλων».

«Εις την Διδακτικήν καθώς και εις πλείστας άλλας επιστήμας υπάρχουσι θέματα παρουσιάζοντα δύο όψεις και εις τα οποία δύναται τις να ομιλεί υπέρ και κατά δια το αυτό πράγμα. Παραλλήλως όμως προς ταύτα υπάρχουσι και θέματα, τα οποία παρουσιάζουσι μίαν και μόνον όψιν και τα οποία δεν είναι δυνατόν ν’ αμφισβητήσει τις. Είναι ορισμένα αξιώματα, δια το οποία πάσα προσπάθεια αποδείξεως τυγχάνει περιττή, πάσα δ’ αμφισβήτησις αστήρικτος. Τοιούτον αξίωμα είναι η Διδακτική αρχή της εποπτείας. ήτις συνίσταται εις την απαίτησιν, όπως κατά την διδασκαλίαν μή χρησιμοποιήται μόνον το στόμα του διδασκάλου και το ούς του μαθητού, αλλά και ο οφθαλμός και η χείρ και εν γένει να λαμβάνει γνώσιν ο μαθητής του υπό διδασκαλίαν αντικειμένου δια περισσοτέρων κατά το δυνατόν αισθήσεων. Και η καλυτέρα δια λόγων περιγραφή του αντικειμένου δεν είναι δυνατόν ν’ αντικαταστήσει την απλήν επίδειξην τούτου».

«Επιθεωρείται ο διδάσκαλος Α. Θέμα: η τήξις και πήξις των σωμάτων.
Ο διδάσκαλος προσπαθεί δια λόγων, σχεδιάζων και επί του πίνακος, ν’ αντιληφθώσιν οι μαθηταί το διδασκόμενον. Πολλά λόγια, πολύς κόπος και εις το τέλος οι μαθηταί συνέχεον τας λέξεις τήξιν και πήξιν.
Ο διδάσκαλος ούτος εν συνεχεία εις το γραφείον του σχολείου ετοιμάζει το μεσημβρινόν φαγητόν. Εκεί υπήρχον καμινέτο, βούτυρον, αυγά και αρκετά κηρία, τα οποία εχρησιμοποίει ο διδάσκαλος δια την σκοτεινήν αποθήκη του σχολείου. Πάντα ταύτα δεν εχρησιμοποιήθησαν.
………………………………………………………………………………….
Πάντες οι ανωτέρω διδάσκαλοι εγνώριζον πολύ καλώς την αρχήν της εποπτείας και πολλάκις εν ταις Παιδαγωγικαίς Ακαδημίαις θα επανέλαβον την φράσιν δίδασκε εποπτικώς. Δεν είχον όμως εξασκηθεί ή παροτρυνθεί είς την εφαρμογήν της θεωρίας».

«Το τρίμορφον σχολείον συνηθίζει τους μαθητάς εις την οικονομίαν και περισυλλογήν. Δεν υπάρχουν άχρηστα αντικείμενα. Καρφιά, βίδες, σανίδια, σύρματα, μπουκαλάκια, αμπούλες, ηλεκτρικοί γλόμποι, σπάγγοι, γυαλιά σπασμένα, καρούλια, όλα φυλλάσονται εις ειδικά δι’ έκαστον είδος κιβώτια, διότι θα έλθει η ώρα που θα χρειασθούν».

Ύστερα απ’ όλα αυτά μου γεννήθηκε η απορία: Αφού οι προσπάθειες εισαγωγής της εποπτικής διδασκλαλίας κρατάνε δεκαετίες, τι δε γίνεται σωστά; Φταίνε οι εκπαιδευτικοί; Φταίνε οι διευθυντές, οι προϊστάμενοι, οι σύμβουλοι; Φταίει το κακό το ριζικό μας;

«… Γι’ αυτό, μόλις έφτασα σε ηλικία που να μπορώ να φύγω από την επίβλεψη των παιδαγωγών μου, εγκατέλειψα τη μελέτη των συγγραμμάτων. Ύστερα, αποφασίζοντας να μην αναζητήσω πια άλλη επιστήμη εξόν από κείνη που θα μπορούσε να βρεθεί μέσα μου, ή ακόμα μέσα στο μεγάλο βιβλίο του κόσμου, χρησιμοποίησα τα υπόλοιπά μου νιάτα σε ταξίδια, στο να βλέπω αυλές και στρατούς, να συναναστρέφομαι ανθρώπους με διάφορες διαθέσεις και καταστάσεις, ν’ αποκτώ εμπειρίες, να δοκιμάζω τον ίδιο τον εαυτό μου στις τυχαίες συναντήσεις μου με άλλα πρόσωπα και πράγματα, καθώς και να στοχάζομαι πάνω σ’ αυτά, ώστε να βγαίνω ωφελημένος. Ναι, μου φαινόταν πως θα μπορούσα να βρω πιο πολλή αλήθεια στους συλλογισμούς του καθενός πάνω στις υποθέσεις που τον ενδιαφέρουν – και που τα γεγονότα θα τον τιμωρήσουν αν έσφαλε – παρά στους συλλογισμούς ενός γραμματισμένου, μεσ’ από το σπουδαστήριό του, πάνω σε θεωρητικές σκέψεις, που δεν φέρνουν αποτέλεσμα και που, γι’ αυτόν, δεν έχουν καμιά συνέπεια…»

«… Αν ορισμένα από τα θέματα, που γι’ αυτά μίλησα στην αρχή της Διοπτρικής και των Μετεώρων ενοχλούν, πρώτα γιατί τ’ αποκαλώ υποθέσεις και δεν είμαι διατεθειμένος να τ’ αποδείξω, ας κάνει υπομονή ο αναγνώστης ώστε να διαβάσει το σύνολο με προσοχή. Και ελπίζω να ικανοποιηθεί. Γιατί θαρρώ πως οι λόγοι αλληλοδιαδέχονται ο ένας τον άλλον έτσι, που, καθώς οι τελευταίοι αποδείχνονται απ´ τους πρώτους, που είναι οι αιτίες τους, και οι πρώτοι εξηγούνται αμοιβαία από τους τελευταίους, που είναι τ’ αποτελέσματά τους. Κι ας μη φανταστεί κανένας πως εδώ κάνω το λάθος που ονομάζουνε «φαύλο κύκλο», όσοι μελετούν τη λογική. Γιατί μια και το πείραμα καθιστά πολύ βέβαια τα περισσότερα απ’ τα αποτελέσματα αυτά, τα αίτια απ’ όπου τα συνάγω δεν χρησιμεύουν τόσο στο να τ’ αποδείξω όσο στο να τα εξηγώ. Και αντίθετα, τα αίτια είναι που αποδείχνονται από το αποτέλεσμα. Τα ονόμασα μάλιστα υποθέσεις, μόνο και μόνο για να ξέρει ο αναγνώστης πως πιστεύω ότι μπορώ να τα συνάγω απ’ τις πρώτες εκείνες αλήθειες που εξήγησα πιο πάνω…»
(Καρτέσιος, Λόγος περί μεθόδου, μετ. Janis Lo Skokko, εκδ. Αναγνωστίδη)

Αλήθεια πότε οι Έλληνες μαθητές θα μπορέσουν να ξεφύγουν από την  κυριαρχία των συγγραμμάτων; Πότε θα αντλήσουν εμπειρίες από το μεγάλο βιβλίο του κόσμου, πότε θα κάνουν υποθέσεις (με δικό τους κίνδυνο) για να δώσουν απαντήσεις στα προβλήματα, μικρά ή μεγάλα που θα συναντήσουν; Όταν ξεφύγουν από την επίβλεψη των παιδαγωγών τους, θα πέσουν στη μάχη της εύρεσης εργασίας και φυσικά η ώρα της μάχης δεν είναι κατάλληλη για προβληματισμούς και δοκιμές. Αν το αποτέλεσμα της μάχης είναι αίσιο, τότε θα πέσουν στην επίβλεψη των εργοδοτών τους ή στις ανάγκες και καθημερινές απαιτήσεις της ιδιωτικής εργασίας τους, όπου οι συνταγές είναι καθορισμένες.

Φαίνεται λοιπόν ότι άτομα απαλλαγμένα από βιοποριστικούς περιορισμούς (όπως ο Καρτέσιος) έχουν την τύχη να ασχοληθούν με δοκιμές και πειράματα, να ανατρέψουν κατεστημένες αντιλήψεις και να ανοίξουν νέους δρόμους στην ανθρώπινη σκέψη και πρακτική. Για εμάς τους υπόλοιπους…

Αφορμή για τις παραπάνω σκέψεις μου έδωσε το καλοκαιρινό ξεφύλλισμα των σχολικών εγχειριδίων και βοηθημάτων του καθηγητή των θετικών μαθημάτων. Ανακάλυψα ότι η καραμέλα της επιστημονικής μεθόδου χρησιμοποιείται κατά κόρο. Όμως πουθενά στα βιβλία (ακόμα και στα εργαστηριακά) δεν δίνεται η δυνατότητα στους μαθητές να εξασκηθούν σ’ αυτή. Περιγραφές, κείμενα, τύποι, αποστήθιση. Πουθενά η δοκιμή και το λάθος. Πουθενά οι βασικές παραδοχές, οι υποθέσεις και τα πειράματα. Και αυτά που αποκαλούμε «πειράματα» είναι στην πραγματικότητα εξοικείωση με τα εργαστηριακά όργανα (δεν λέω, απαραίτητη και αυτή) και απλές διαπιστώσεις του τύπου: «Σχηματίστηκε λευκό ίζημα».

Θα μου πείτε: «Πολλά ζητάς. Αυτά θα τα μάθουν, άμα μπούνε στο πανεπιστήμιο». Όμως και εγώ πέρασα από πανεπιστήμιο. Και δεν τα έμαθα. Γνώσεις αποστήθιζα και εκεί. Θα πουν κάποιοι άλλοι: «Μην το ψάχνεις πολύ. Η έρευνα ανήκει στον μεταπτυχιακό τομέα». Δεν ξέρω. Δεν έκανα μεταπτυχιακά. Όμως έχω γνωρίσει άτομα που έχουν κάνει μεταπτυχιακά και δεν γνωρίζουν βασική επιστήμη. Και αυτό με ψυλλιάζει.

Πάντως το κύριο μέλημά μου δεν είναι ούτε η επιστήμη, ούτε η επιστημονική μέθοδος. Σα γονιός και σαν εκπαιδευτικός βλέπω τα παιδιά (και τα δικά μου) χρόνο με το χρόνο να περιορίζεται το πνεύμα τους. Δεν τα τραβάει η αναζήτηση. Οι επιλογές τους αποβλέπουν στη σιγουριά. Οι δρόμοι τους είναι συγκεκριμένοι. Οι καλοί μαθητές αναζητούν σχολές που προσφέρουν επαγγελματική αποκατάσταση. Οι άλλοι προσπαθούν να τελειώσουν όπως  – όπως το Λύκειο και να διοριστούν σε κάποιο δήμο.

Θα μου πείτε: «Αυτό είναι απόλυτα λογικό. Προσπαθούν να εξασφαλίσουν το μέλλον τους. Υπάρχει κρίση, ανεργία. Εσύ σα γονιός, θα σπρώξεις το παιδί σου σε ένα αβέβαιο μέλλον, στο όνομα της αναζήτησης;»

Ακριβώς εδώ είναι το πρόβλημα. Στην κρίση και την ανεργία που αυτή συνεπάγεται. Στην οικονομική στενότητα που μας φοβίζει και μας κάνει συντηρητικούς. Όμως, λένε οι ειδικοί, για να βγούμε από αυτή την κρίση πρέπει να λειτουργήσουν οι παραγωγικές δυνάμεις, να δημιουργηθεί καινούργιος πλούτος για να μοιραστεί στον κόσμο. Όμως γι’ αυτό χρειάζεται καινοτομία και εφευρετικότητα. Χρειάζεται να δουλέψει το μυαλό. Χρειάζονται καινούριες υποθέσεις, δοκιμές, πειράματα. Και τα δικά μας παιδιά απέχουν πολύ από αυτά. Και αυτό είναι άσχημο…

Οι ψευδαισθήσεις είναι συμβάντα αρκετά γνωστά και καλά μελετημένα από τους επιστήμονες. Τις χρησιμοποιούν κατά κόρο οι “μάγοι” και οι πάσης φύσεως τσαρλατάνοι για κοροϊδέψουν τα αφελή θύματά τους, που φωνάζουν απεγνωσμένα: Μα, αφού το είδα με τα μάτια μου !

Δείτε λοιπόν και εσείς με τα μάτια σας την παρακάτω εικόνα που ανασύρθηκε από την διεύθυνση:  http://web.mit.edu/persci/people/adelson/checkershadow_downloads.html.

Στην εικόνα, τα τετράγωνα Α και Β έχουν το ίδιο χρώμα. Στην ίδια διεύθυνση υπάρχει μια απόδειξη αυτού του ισχυρισμού, που όμως στηρίζεται και αυτή σε οπτική αντίληψη.

Μπορείτε να βρείτε μια αντικειμενική απόδειξη του ισχυρισμού; Αν ναι, πείτε την στα σχόλια.

Συχνά αναφέρονται οι όροι “χαρτο-χημεία” και “χαρτο-φυσική” για να τονιστεί το γεγονός, ότι η διδασκαλία αυτών των μαθημάτων στο σχολείο δεν καθιστά τους μαθητές ικανούς να αντιμετωπίσουν απλά προβλήματα, που όμως απαιτούν κρίση. Ένας άλλος λόγος, που κατά τη γνώμη μου δικαιολογεί τη χρήση των παραπάνω όρων, είναι η στενή χρήση και ερμηνεία των τύπων και των κειμένων, που προσδίδει τις θετικές επιστήμες δικηγορίστικο χαρακτήρα, καταπνίγοντας την κριτική ματιά και την αμφισβήτηση και προσδίδει στην πραγματικότητα μόνο άσπρη και μαύρη όψη.

Αφορμή για τα παραπάνω μου έδωσε η διδασκαλία του κεφαλαίου “Δείκτες – Ογκομέτρηση” της χημείας Γ’ Λυκείου – Θετικής Κατεύθυνσης και η πραγματοποίηση ενός σχετικού πειράματος, τα αποτελέσματα του οποίου παραξένεψαν πολύ τους μαθητές. Στο πείραμα προσπαθούσαμε να επαληθεύσουμε αυτά που αναφέρονται στη σελίδα 123 του βιβλίου και να εκτιμήσουμε τη σταθερά ιοντισμού της ηλιανθίνης. Πιθανώς η εκτίμηση της σταθεράς ιοντισμού να φαίνεται κάπως ασυνήθιστο θέμα, όμως η απάντηση απαιτεί προσεκτική ανάγνωση της σελίδας 123 του βιβλίου, διερευνητικό πνεύμα και στοιχειώδη λογική.

Από τον παρακάτω σύνδεσμο μπορείτε να πάρετε το σχετικό εργαστήριο.

Εκτίμηση της σταθεράς ιοντισμού πρωτολυτικού δείκτη

Η Ελλάδα έχει χαρακτηριστεί ως “η χώρα του φωτός” λόγω της μεγάλης ηλιοφάνειας, αλλά και μεταφορικά λόγω της εξαγωγής και της διάδοσης των αρχαίων ελληνικών γραμμάτων στο δυτικό κόσμο στις απαρχές του σύγχρονου πολιτισμού μας. Το φως βρίσκεται σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς μας. Η εξοικείωσή μας με το φως και η ποικιλία των τομέων που εμπλέκονται το κάνει ιδανικό θέμα για διαθεματική εργασία. Στον παρακάτω δεσμό θα βρείτε μια πρόταση διαθεματικής εργασίας με αυτό το θέμα.

Διαθεματικό σχέδιο εργασίας για το φως