Σήμερα επισκεφθήκαμε τον παραδοσιακό ξυλόφουρνο του χωριού, ο οποίος άναψε ύστερα από πάρα πολλά χρόνια για να εξοικειωθούν οι μικροί μαθητές με τη διαδικασία που ψήνονταν το ψωμί τα παλιότερα χρόνια, συνδυάζοντας έτσι με τον προσφορότερο τρόπο τα μαθήματα της γλώσσας στην ενότητα “Του κόσμου το ψωμί”, όπως και το πρόγραμμα της ευέλικτης ζώνης.  Στο σημείο αυτό να ευχαριστήσουμε την ιδιοκτήτρια του παραδοσιακού ξυλόφουρνου, κυρία Χρύσα Κάβουρα, που μας επέτρεψε να τον χρησιμοποιήσουμε, την κυρία Αντριάννα Καραμανή και την κυρία Μαρία Δημητροκάλλη για την πολύτιμη βοήθειά τους σε επίπεδο συμβουλών και προεργασίας.

Τελικά το ψωμί που οι ίδιοι οι μαθητές έψησαν, ήταν το πιο γλυκό ψωμί του κόσμου.

Τη σπουδαιότητα και χρησιμότητα του ψωμιού αποδεικνύουν πολλές εκφράσεις στην καθημερινή μας ζωή:

• “θα πούμε το ψωμί ψωμάκι” επισημαίνοντας τις δύσκολες οικονομικά εποχές που πρόκειται να έρθουν.
• “Δουλεύει σκληρά για να βγάλει το ψωμί του” δίνοντας στη λέξη ψωμί την έννοια των αναγκαίων  για τη ζωή αγαθών.
• “Φάγαμε ψωμί και αλάτι μαζί” δηλαδή περάσαμε μαζί δύσκολες στιγμές.
• Στο “Πάτερ ημών” παρακαλούμε το Θεό να μας δώσει “τον άρτον ημών τον επιούσιον”.

Τεράστια είναι η σημασία που είχε και έχει για τη διατροφή το ψωμί και την επιβίωση του ανθρώπου. Η λέξη ψωμί προέρχεται από το βυζαντινό “ψωμός” που θα πει μπουκιά. Το ψωμί γίνεται από αλεύρι, μαγιά ή προζύμι, νερό και αλάτι.

Στην παραδοσιακή παραγωγική διαδικασία του ψωμιού απαιτείται η σπορά, το όργωμα, ο θερισμός, το αλώνισμα, το λίχνισμα, το κοσκίνισμα, το άλεσμα και τέλος το ζύμωμα-φούρνισμα.

Πηγή: «Ξεχασμένα παραδοσιακά επαγγέλματα στη Νάξο», Γιάννης Σ. Βερώνης, έκδοση: Σύλλογος Δαμαλιωτών Νάξου, 2002

Το άλεσμα ήταν η εργασία αλέσματος του καρπού(σιτάρι, κριθάρι, σίκαλη), αλλά και ο ίδιος ο καρπός και το αλεύρι. Με τα ζώα (γαϊδάρους, αλλά και μουλάρια) μετέφεραν συνήθως τον καρπό στο μύλο.

Η εύρεση της κατάλληλης θέσης για το χτίσιμο του ανεμόμυλου ήταν σημαντική, γιατί έπρεπε να πνέουν στο μέρος αυτό οι κατάλληλοι άνεμοι. Γι’αυτό προκειμένου να βρουν την κατάλληλη θέση για το χτίσιμο του μύλου, παρατηρούσαν επί εβδομάδες ολόκληρες ή και μήνες τους ανέμους σε διάφορες θέσεις μιας περιοχής.

Ο ανεμόμυλος αποτελούνταν από ένα κυλινδρικό μέρος που χτιζόταν με πέτρες. Η στέγη του γυρίζει γύρω από τον άξονά της.  Ένα σημαιάκι, το λεγόμενο πουλί, ήταν τοποθετημένο στο πιο ψηλό σημείο του μύλου και έδειχνε την κατεύθυνση του ανέμου. Εκεί που γύριζε το πουλί, προς τα εκεί γύριζε ο μυλωνάς το σύστημα του μύλου. Οι ανεμόμυλοι δούλευαν με όλους τους ανέμους.

Οι μυλωνάδες δούλευαν νύχτα-μέρα. Ένας ανεμόμυλος μπορούσε να αλέσει με ευνοϊκό άνεμο 1.700 οκάδες καρπό τη μέρα. Η αλεστική περίοδος άρχιζε το Μάη και τέλειωνε το Νοέμβρη.

Πηγή: «Ξεχασμένα παραδοσιακά επαγγέλματα στη Νάξο», Γιάννης Σ. Βερώνης, έκδοση: Σύλλογος Δαμαλιωτών Νάξου, 2002

Η δουλειά του χτίστη (πετράς) ήταν δύσκολη. Μεγαλύτερη δυσκολία υπάρχει στην ξερολιθιά, στο χτίσιμο δηλαδή της πέτρας χωρίς συνδετικό υλικό (λάσπη). Το δέσιμο της πέτρας δεν είναι εύκολη υπόθεση. Η πέτρα πρέπει να σταυρώνει με τις άλλες πέτρες, να θηλυκώνει, δηλαδή το κέντρο της να ακουμπά στο σημείο που ενώνονται οι άλλες. Όπου μπαίνει η πέτρα πρέπει να εφαρμόζει, να μην κουνιέται. Γι’ αυτό ο χτίστης χτυπά αν χρειαστεί την πέτρα που πρέπει να τοποθετήσει με σφυρί και τη διαμορφώνει έτσι, ώστε να ταιριάζει, να δένει και να σταυρώνει με τις υπόλοιπες πέτρες.

Πηγή: «Ξεχασμένα παραδοσιακά επαγγέλματα στη Νάξο», Γιάννης Σ. Βερώνης, έκδοση: Σύλλογος Δαμαλιωτών Νάξου, 2002

Οι ιδιώτες ταχυδρόμοι της Νάξου μετέφεραν πράγματα προς Αθήνα και αντίθετα. Παλαιότερα οι ταχυδρόμοι εκτός από πράγματα, π.χ. τυριά, λάδι, ελιές, τσουβάλια προς Αθήνα, μετέφεραν και γράμματα. Αυτό γινόταν παράνομα, γιατί το δικαίωμα αυτό τότε είχαν μόνο τα Ελληνικά Ταχυδρομεία. Για αυτό πολλές φορές οι ταχυδρόμοι, όταν γινόταν σχετικός έλεγχος στη διάρκεια του ταξιδιού, αναγκάζονταν να ρίχνουν τα γράμματα στη θάλασσα. Κάθε χωριό είχε το δικό του ταχυδρόμο ή ταχυδρόμους. 

Πηγή: «Ξεχασμένα παραδοσιακά επαγγέλματα στη Νάξο», Γιάννης Σ. Βερώνης, έκδοση: Σύλλογος Δαμαλιωτών Νάξου, 2002