Η γιορτή συνδέεται με δύο σπουδαία ιστορικά γεγονότα:
- Η Εύρεση του Σταυρού (326 μ.Χ.): Η Αγία Ελένη, μητέρα του Αυτοκράτορα Μεγάλου Κωνσταντίνου, ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους για να βρει τον Σταυρό του Χριστού. Μετά από συστηματικές έρευνες, ο Σταυρός ανακαλύφθηκε θαμμένος στον Γολγοθά.
- Η Επιστροφή του Σταυρού (628 μ.Χ.): Χρόνια αργότερα, οι Πέρσες κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ και έκλεψαν τον Τίμιο Σταυρό. Ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας Ηράκλειος νίκησε τους Πέρσες σε πόλεμο, πήρε πίσω το ιερό κειμήλιο και το μετέφερε ο ίδιος με ευλάβεια πίσω στην Ιερουσαλήμ.
Η Σημασία της Ύψωσης
Όταν βρέθηκε ο Σταυρός, το πλήθος των πιστών συγκεντρώθηκε για να τον προσκυνήσει. Επειδή όμως ο κόσμος ήταν πάρα πολύς και δεν μπορούσαν όλοι να τον δουν, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μακάριος ανέβηκε σε ένα ψηλό σημείο (άμβωνα) και ύψωσε τον Σταυρό ψηλά. Το πλήθος, βλέποντάς τον, άρχισε να ψάλλει με συγκίνηση το «Κύριε ελέησον».
Εκκλησιαστικά Έθιμα
- Νηστεία: Την ημέρα αυτή επικρατεί αυστηρή νηστεία, καθώς η γιορτή έχει χαρακτήρα ανάμνησης των Παθών του Χριστού.
- Βασιλικός: Στους ναούς, ο Σταυρός στολίζεται με κλαδιά βασιλικού. Η παράδοση αναφέρει ότι η Αγία Ελένη βρήκε τον Σταυρό επειδή στο σημείο όπου ήταν θαμμένος φύτρωνε ένα εύοσμο φυτό, ο βασιλικός.
- Διανομή Βασιλικού: Μετά τη Θεία Λειτουργία, ο ιερέας μοιράζει κλωνάρια βασιλικού στους πιστούς για ευλογία στο σπίτι.
