Δεκ 08
7
Παιδιά μιας τεχνητής μήτρας
ΣΤΑΜΑΤΙΟΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ | 7 Δεκεμβρίου, 2008 | Γράψτε σχόλιο
Ακούγεται ίσως απίστευτο, όμως η πλήρης εξωσωματική κύηση και τεκνοποίηση ενός ανθρώπινου πλάσματος θα είναι εφικτή τα επόμενα χρόνια. Η σταδιακή αποσύνδεση, κατά τον εικοστό αιώνα, της σεξουαλικότητας από την αναπαραγωγή -χάρη στην ευρύτατη αποδοχή της αντισύλληψης, των αμβλώσεων και της τεχνητής γονιμοποίησης- θα ολοκληρωθεί αναπόφευκτα τον εικοστό πρώτο αιώνα με την κατασκευή της τεχνητής μήτρας, που υπόσχεται να «απελευθερώσει» οριστικά τις γυναίκες από τα βαριά βιολογικά δεσμά και τις συνέπειες της κυοφορίας.
Το μακρινό 1932 ο Αλντους Χάξλεϊ στο βιβλίο του «Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος» περιέγραψε με εντυπωσιακή ακρίβεια μια εφιαλτική κοινωνία στην οποία η απόλυτη κυριαρχία της τεχνοεπιστήμης έχει οδηγήσει στην πλήρη καθυπόταξη της ανθρώπινης ζωής στις επιλογές μιας απρόσωπης και πανοπτικής εξουσίας. Το εντυπωσιακό, μάλιστα, είναι ότι ο συγγραφέας διέβλεψε πως το βασικό εργαλείο και η απαραίτητη προϋπόθεση για την εγκαθίδρυση μιας τέτοιας απολυταρχικής ευγονικής εξουσίας πάνω στην κοινωνία είναι η «εξωγένεση».
Η εξωγένεση περιγράφεται από τον Χάξλεϊ ως η τεχνολογικοποιημένη σύλληψη και κυοφορία των ανθρώπινων εμβρύων από τεχνητές μήτρες και όχι πλέον από κάποιες φυσικές μητέρες. Σήμερα, αυτή η εφιαλτική προοπτική δεν ανήκει πλέον στην καθησυχαστική σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας ή της μυθιστορίας. Αντίθετα, αποτελεί μια απολύτως εφικτή και ενδεχομένως επιθυμητή(!) προοπτική. Αυτό υποστηρίζει ο Henri Atlan (Ανρί Ατλάν), ένας από τους πιο επιφανείς σήμερα βιοφυσικούς και επιστημολόγους, παγκοσμίως αναγνωρισμένη αυθεντία στη μελέτη των πολύπλοκων συστημάτων (βλ. πλαίσιο).
Σήμερα η τεχνητή μήτρα δεν είναι ένα ασαφές φουτουριστικό σχέδιο, αλλά μια πραγματοποιήσιμη επιστημονική δυνατότητα για την υλοποίηση της οποίας ήδη εργάζονται πολλοί ερευνητές και σύντομα θα αποτελεί μέρος της ζωής μας, όπως δηλώνει απερίφραστα ο Atlan στο βιβλίο του «Η τεχνητή μήτρα» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Εστία», όμορφα μεταφρασμένο από τη Λαοκρατία Λάκκα και την Αντιγόνη Χατζηιωάννου.
Με την ευκαιρία της έκδοσης αυτού του σημαντικού βιβλίου, αλλά και χάρη στην πρόσφατη (2/12/08) επίσκεψη του Henri Atlan στη χώρα μας για να συμμετάσχει σε μία στρογγύλη τράπεζα με θέμα «Συνθετική βιολογία και τεχνητή ζωή», που οργανώθηκε από το Εθνικό Κέντρο Ερευνών με την υποστήριξη του Γαλλικού Ινστιτούτου και του Βρετανικού Συμβουλίου, ζητήσαμε από αυτόν το σημαντικό στοχαστή-επιστήμονα να μας μιλήσει για τις ιδέες του.
Η έκδοση του βιβλίου σας «Η τεχνητή μήτρα» προκάλεσε στη Γαλλία και αλλού ποικίλες συζητήσεις, και ενίοτε σφοδρές αντιδράσεις. Τα ΜΜΕ προέβαλλαν την προοπτική κατασκευής της «τεχνητής μήτρας» ως μία άμεση δυνατότητα ή ως απειλή. Εσείς πώς χρησιμοποιείτε αυτή την ιδέα: κυριολεκτικά ως μοιραία επιστημονική δυνατότητα ή μεταφορικά, για να ερμηνεύσετε τις δραματικές εξελίξεις που ήδη συντελούνται στον τομέα της ανθρώπινης αναπαραγωγής;
«Προς μεγάλη μου έκπληξη και λύπη, τα μέσα ενημέρωσης έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στην ιδέα της “τεχνητής μήτρας” παρά στο περιεχόμενο του βιβλίου. Η τεχνητή μήτρα δεν είναι υπόθεση του άμεσου μέλλοντος, μολονότι ήδη αυτήν τη στιγμή υπάρχουν ερευνητικές ομάδες που εργάζονται για το σχεδιασμό της.
Μολονότι δεν συμμετέχω σε καμία ομάδα που επιχειρεί την υλοποίησή της, κατά τη διάρκεια των τελευταίων 18 χρόνων που υπήρξα μέλος της Εθνικής Επιτροπής για θέματα Βιοηθικής στη Γαλλία, μου δόθηκε η δυνατότητα να συνειδητοποιήσω ότι εδώ και μισό αιώνα η επιλογή των κοινωνιών μας είναι να αποσυνδεθεί η τεκνοποίηση από τη σεξουαλικότητα, είτε με τις έρευνες για το αντισυλληπτικό χάπι είτε με την αποποινικοποίηση της άμβλωσης είτε, τέλος, με τις πιο πρόσφατες και περίπλοκες τεχνολογίες τεκνοποίησης.
Στην πραγματικότητα, μέσα από αυτό το βιβλίο επιχειρώ, προσφεύγοντας σε ένα μεταφορικό σχήμα, να ρίξω λίγο περισσότερο φως σε όλα αυτά τα προβλήματα των σύγχρονων κοινωνιών που αναδύονται τόσο εξαιτίας των ανατροπών στις παραδοσιακές δομές της οικογένειας όσο και με τις νέες τεχνικές αναπαραγωγής. Ανατροπές που έχουν ως συνέπεια τη δημιουργία νέων σχέσεων τόσο μεταξύ ανδρών και γυναικών όσο και μεταξύ γεννητόρων και παιδιών.
Θεωρείται πλέον αναμφισβήτητο ότι οι νέες τεχνολογίες αναπαραγωγής επιφέρουν μεγάλες ανατροπές στις ανθρώπινες σχέσεις. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας υπάρχει η δυνατότητα να γεννηθεί ένα παιδί από το ωάριο μιας γυναίκας αλλά μέσα από τη μήτρα μιας παρένθετης μητέρας. Συνεπώς, μπορούμε κάλλιστα να φανταστούμε ότι μετά από περίπου 50 χρόνια, η μέθοδος της τεχνητής μήτρας θα επιτρέψει την πλήρη κυοφορία ενός παιδιού έξω από το σώμα μιας γυναίκας.
Το βιβλίο μου αυτό αποτελεί μια προσπάθεια να ρίξω κάποιο φως σε αυτές τις ριζικά νέες διεργασίες που αφορούν την ανθρώπινη αναπαραγωγή· διεργασίες στις οποίες έχουμε ήδη εμπλακεί ανεπιστρεπτί. Εξάλλου, προς μεγάλη μου έκπληξη, έχουν ήδη διεξαχθεί δύο παγκόσμια συνέδρια σχετικά με τα προβλήματα και τη νομική διάσταση παρόμοιων πειραματισμών. Το όλο εγχείρημα έχει ήδη ξεκινήσει».
Είναι σαφές ότι πρόθεσή σας γράφοντας το βιβλίο «Η τεχνητή μήτρα» ήταν να παρουσιάσετε αντικειμενικά αυτές τις σημαντικές τεχνολογικές εξελίξεις. Ομως, πόσο αποδεκτές κοινωνικά ή ηθικά θεωρείτε αυτές τις ριζικές ανατροπές που επιφέρει η επιστήμη στην ανθρώπινη αναπαραγωγή;
«Δεν επιθυμώ να υπερασπιστώ την τεχνητή μήτρα, αλλά να επισημάνω ότι παρά τα σοβαρά φιλοσοφικά και κοινωνικά προβλήματα που προκύπτουν από αυτήν, πρόκειται για μια αναπόφευκτη επιστημονική εξέλιξη. Και δεν πρόκειται διόλου για μια εξέλιξη που ήρθε ουρανοκατέβατη· η τεχνολογία γεννιέται πάντα ως απάντηση σε μία πραγματική κοινωνική ανάγκη.
Θεωρώ ότι το εγχείρημα “Τεχνητή Μήτρα” θα καταφέρει τελικά να πραγματοποιηθεί όχι μόνο επειδή η υλοποίησή του θα είναι τεχνολογικά εφικτή αλλά και λόγω του ότι θα ικανοποιεί κάποιες κοινωνικές ανάγκες. Οπως συνέβη και με τις μεθόδους της ιατρικά υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, έτσι και αυτή θα εφαρμοστεί αρχικά για καθαρά ιατρικούς σκοπούς. Για την αντιμετώπιση π.χ. της στειρότητας ή ως εναλλακτική λύση στις παρένθετες μητέρες· στη συνέχεια όμως ένας αριθμός γυναικών θα επιθυμεί την εφαρμογή της χωρίς να συντρέχει κάποιο ιδιαίτερο παθολογικό πρόβλημα.
Πώς μια δημοκρατική κοινωνία θα μπορούσε να φρενάρει αυτή τη διαδικασία; Η απαγόρευσή της θα ισοδυναμούσε, σε τελευταία ανάλυση, με την απαγόρευση του δικαιώματος της γυναίκας να χρησιμοποιεί το σώμα της όπως αυτή θέλει, αλλά και του δικαιώματός της να παρακάμψει τους πόνους και τη δέσμευση μιας εγκυμοσύνης. Κάποιες άλλες γυναίκες, ωστόσο, θα εξακολουθούν να θεωρούν την εγκυμοσύνη ως ένα φυσικό τους προνόμιο, το οποίο δεν θα είναι καθόλου διατεθειμένες να στερηθούν».
Παρακολουθώντας κανείς τα κείμενά σας, διαπιστώνει ότι τα τελευταία 30 χρόνια διεξάγετε έναν σκληρό αγώνα εναντίον της παντοκρατορίας των γονιδίων στο πλαίσιο της βιολογικής σκέψης και πρακτικής. Πόσο επίκαιρο θεωρείτε σήμερα αυτόν τον αγώνα;
«Είναι γεγονός ότι η βιολογική ήπειρος είχε μέχρι πρόσφατα κατακυριευθεί από τον αναγωγισμό της μοριακής γενετικής. Η βιολογική σκέψη είχε υποταχθεί στο δόγμα του “γενετικού προγράμματος” που υποτίθεται ότι είναι καταγεγραμμένο στην αλληλουχία του DNA. Οι επιφυλάξεις μου απέναντι σε αυτή την προσέγγιση δεν είναι μόνο φιλοσοφικές, αλλά θεμελιώνονται κυρίως σε βιολογικό επίπεδο. Είμαι αντίθετος με την εσφαλμένη αντίληψη ότι τα πάντα είναι καταγεγραμμένα στα γονίδιά μας.
Το DNA δεν λειτουργεί όπως το πρόγραμμα ενός υπολογιστή. Τα γονίδια κωδικοποιούν πρωτεΐνες αλλά η έκφραση και οι επιδράσεις τους εξαρτώνται από διάφορες αλληλεπιδράσεις με άλλα γονίδια και με άλλες πρωτεΐνες, δηλαδή με όλο το φυσικοχημικό περιβάλλον του κυττάρου.
Η έννοια του γενετικού προγράμματος επιβλήθηκε στην κοινότητα των μοριακών βιολόγων επειδή έλυνε το βιολογικό πρόβλημα της σκοπιμότητας, της τελεολογίας. Παράλληλα, όμως, η έννοια του προγράμματος έγινε ευρύτατα αποδεκτή επειδή είχε μια εκπληκτική εργαλειακή δύναμη.
Από την άλλη πλευρά, η έννοια αυτή μπορεί να αποδειχτεί τροχοπέδη στην ανάπτυξη της γνώσης. Αυτό συμβαίνει όταν λαμβάνουμε αυτή τη μεταφορά ή αναλογία του γενετικού προγράμματος κυριολεκτικά, όταν δηλαδή πιστεύουμε ότι εκτός από εργαλειακή ή ευρετική δύναμη, έχει και εξηγητική δύναμη».
Σύμφωνα με τον Γερμανό φιλόσοφο J. Habermas, η εργαλειοποίηση του ανθρώπινου σώματος από τις βιοϊατρικές επιστήμες οδηγεί αναπόφευκτα στην τροποποίηση της ανθρώπινης φύσης. Κατά τη γνώμη σας, έχει ο άνθρωπος το δικαίωμα να τροποποιήσει γενετικά το ανθρώπινο είδος;
«Η ουσία του ανθρώπου, όπως και όλων των έμβιων όντων, εξελίσσεται και τροποποιείται ανάλογα με την ιστορία του. Η απλή τροποποίηση ενός γονιδίου δεν σημαίνει και τροποποίηση του ανθρώπινου είδους.
Σε συζητήσεις τέτοιου τύπου, που αφορούν δηλαδή τη γενετική τροποποίηση, είναι ανάγκη να εξηγούνται λεπτομερώς οι μέθοδοι και οι στόχοι που κάθε φορά υιοθετούνται, ώστε να γίνεται κατανοητό σε ποιο βαθμό αφορούν στο σύνολό του το ανθρώπινο σώμα και τις παθήσεις του αλλά και ποιες είναι οι κοινωνικές, οι πολιτικές και οι συμβολικές επιπτώσεις τέτοιων γενετικών τροποποιήσεων.
Η πρόοδος της βιολογίας δεν ακυρώνει καθόλου την ομορφιά και τη χάρη των έμβιων όντων ούτε τον καταπληκτικό πλούτο της ανθρώπινης συμπεριφοράς ούτε την ιερότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν ακυρώνει επίσης αυτή την ιδιότητα που συνήθως την αποκαλούμε ελευθερία. Θεωρούμε ότι η βιολογία μάς απειλεί γιατί κατασκευάζει τεχνητά έμβια όντα. Οταν επρόκειτο για τα φυτά στους κήπους των βασιλιάδων, όπως π.χ. την εποχή του Μπιφόν, οι πειραματισμοί εκείνοι μας φαίνονται αρκετά απόμακροι. Σήμερα όμως που η βιολογία στρέφεται προς τα ζώα και κυρίως προς τα θηλαστικά, τώρα μόνο νιώθουμε ότι μας αγγίζουν οι μέθοδοί της.
Οι γενεές των πειραματόζωων που παράγονται στα εργαστήρια είναι τεχνήματα, δηλαδή τεχνητές κατασκευές. Οταν τροποποιούνται τα γονίδιά τους ή όταν γίνεται σύντηξη των εμβρύων διαφορετικών ειδών κατασκευάζονται χίμαιρες.
Οι άνθρωποι αναρωτιούνται αν θα προχωρήσουμε σύντομα και στη δημιουργία ανθρώπινων τεχνημάτων. Στην πραγματικότητα, κάτι τέτοιο δεν είναι σήμερα εφικτό, ωστόσο χρειάζεται πάντα να εξηγούμε όλες τις λεπτομέρειες αυτών των εφαρμογών. Το ανθρώπινο είδος έχει εξελιχθεί μέσα από την τεχνολογία. Ανέκαθεν υπήρχε η ανάγκη να γίνουν οι τοκετοί λιγότερο επώδυνοι ή να υπάρχει κάποιος έλεγχος των γεννήσεων. Οι καινοτομίες στην τεχνολογία βοήθησαν τον άνθρωπο από τα πρώτα του βήματα και εξαρτώνται πάντα άμεσα από το πολιτικό, κοινωνικό και ηθικό περιβάλλον».
Ανακτήθηκε από τον ιστότοπο: http://www.enet.gr
Σχετικός δεσμός:http://www.enet.gr/online/online_text/c=113,dt=06.12.2008,id=2522244
Αφήστε μια απάντηση
Για να σχολιάσετε πρέπει να συνδεθείτε.