Εμείς, οι μαθητές της ΣΤ΄ τάξης, εργαστήκαμε κατά ομάδες κι ύστερα από … πολλή συζήτηση και μελέτη γράψαμε ορισμένους κανόνες που πρέπει να τηρούμε όλα τα παιδιά στο σχολείο για να αποφεύγονται τα ατυχήματα. Βέβαια, το δύσκολο δεν ήταν να βρούμε τους κανόνες αλλά να τους τηρούμε γιατί, όπως όλοι γνωρίζουμε, με την ταχύτητα και την ορμή που διαθέτουμε στην ηλικία του Δημοτικού, πολλές φορές τους ξεχνάμε ή τους παραβλέπουμε με αποτέλεσμα τα γνωστά ατυχήματα. Τότε έχουμε κλάματα, πόνο, καυγάδες, παρεξηγήσεις, παράπονα γονιών, φωνές δασκάλων κλπ. Τέλος πάντων, ας προσπαθούμε όλοι να τηρούμε τους παρακάτω κανονισμούς για να αποφεύγονται, όσο γίνεται, τα ατυχήματα και να είμαστε όλοι χαρούμενοι κάθε σχολική μέρα…
ΣΩΣΤΗ ΚΙΝΗΣΗ (Αν την κάνουμε, μπράβο μας! Ωραία τα καταφέραμε…) 1. Όταν χτυπάει το κουδούνι για διάλειμμα, βγαίνουμε αργά από την τάξη μας χωρίς να τρέχουμε ή να σπρώχνουμε τους άλλους. 2. Στο διάλειμμα παίζουμε προσεκτικά για να μη χτυπήσουμε άλλα παιδιά και ιδιαίτερα το πιο μικρά. 3. Στα παιχνίδια την ώρα της Γυμναστικής δεν κάνουμε ζαβολιές. 4. Στο κυλικείο περιμένουμε να ψωνίσουμε με τη σειρά μας. 5. Τα σκουπίδια μας τα ρίχνουμε στους κάδους και τα καλαθάκια κι όχι στο πάτωμα ή στην αυλή. 6. Δεν σκαρφαλώνουμε στα κάγκελα της μάντρας του σχολείου. 7. Ανεβοκατεβαίνουμε σιγά τις σκάλες. 8. Δεν πετάμε νερά ή σκουπίδια στο πάτωμα. 9. Παίζουμε μπάλα μόνο στην ώρα της γυμναστικής. 10. Οι μεγαλύτεροι παίζουν σε διαφορετικό χώρο από τα νήπια ή ακόμα και τα πρωτάκια. 11. Λύνουμε τις διαφορές μας με διάλογο κι όχι με βρισιές, χτυπήματα και …κλοτσιές. 12. Προσέχουμε τα λόγια μας. 13. Μιλάμε ωραία στους συμμαθητές μας. 14. Ακούμε τους δασκάλους που έχουν εφημερία. 15. Όταν βρέχει καθόμαστε μέσα στο σχολείο και δε γυρίζουμε στην αυλή έστω και με ομπρέλα. 16. Δε βάζουμε το μολύβι στο μάτι του συμμαθητή μας.
ΛΑΘΟΣ ΚΙΝΗΣΗ (Αν την κάνουμε, την πατήσαμε…) 1. Πετάμε αντικείμενα σε συμμαθητές μας. 2. Πηγαίνουμε δίπλα στο νηπιαγωγείο την ώρα του διαλείμματος. 3. Πειράζουμε πράγματα του σχολείου (μεταλλικά αντικείμενα, μπρίζες κλπ.) 4. Βγαίνουμε τρέχοντας από την αίθουσα, μόλις χτυπήσει το κουδούνι. 5. Σπρωχνόμαστε στην ουρά περιμένοντας να ψωνίσουμε στο κυλικείο. 6. Παίζουμε βίαια παιχνίδια στο διάλειμμα. 7. Αντιμιλάμε στους δασκάλους της εφημερίας που μας δίνουν οδηγίες για την ασφάλειά μας. 8. Παίζουμε κυνηγητό στο διάλειμμα σε χώρο που παίζουν και μικρότεροι μαθητές. 9. Παίζουμε ποδόσφαιρο με πλαστικά μπουκάλια που τα έχουμε γεμίσει χώμα. 10. Δέρνουμε παιδιά. 11. Βάζουμε τρικλοποδιές. 12. Κοροϊδεύουμε συμμαθητές μας. 13. Καταστρέφουμε τα φυτά του κήπου ή τα λουλούδια στις γλάστρες που βρίσκονται στους διαδρόμους ή στις αίθουσες του σχολείου. 14. Δεν αναγνωρίζουμε τα λάθη μας και δε ζητάμε συγγνώμη όταν φταίμε. 15. Λέμε ψέματα στους συμμαθητές και τους δασκάλους μας.
Ο όρος «εκφοβισμός και βία στο σχολείο» (school bullying), όπως και ο όρος «θυματοποίηση» (victimization) χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν μια κατάσταση κατά την οποία ασκείται εσκεμμένη, απρόκλητη, συστηματική και επαναλαμβανόμενη βία και επιθετική συμπεριφορά με σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου σε μαθητές από συμμαθητές τους, εντός και εκτός σχολείου.
Συχνά το «ισχυρότερο» παιδί αντλεί από την πράξη του κάποιο όφελος, όπως ευχαρίστηση, κύρος, υλικά αποκτήματα, ενώ το «αδύναμο» παιδί δεν μπορεί να προστατέψει με ουσιαστικό και ριζικό τρόπο τον εαυτό του.
Ο εκφοβισμός και η βία στο σχολείο είναι και ομαδικό φαινόμενο, καθώς δεν αφορά μόνο το μαθητή που εκφοβίζει και εκείνον που εκφοβίζεται, αλλά και όσους είναι παρόντες ή γνωρίζουν την ύπαρξή του, δηλαδή τους παρατηρητές, οι οποίοι μπορεί να είναι είτε μαθητές είτε ενήλικες.
Ένα σημείο το οποίο χρήζει διευκρίνισης είναι ότι όλες οι μορφές μαθητικής επιθετικότητας δεν αποτελούν εκφάνσεις του σχολικού εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο.
Η επιθετικότητα, η οποία αποτελεί οικουμενικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης, δεν στοχεύει πάντα στην εμπρόθετη και επαναλαμβανόμενη τρομοκράτηση των «αδύναμων» και συνεπώς δεν αποτελεί σε όλες τις περιπτώσεις μορφή εκφοβιστικής συμπεριφοράς. Για παράδειγμα, η έκφραση επιθετικότητας στα πλαίσια κάποιου παιχνιδιού εξαιτίας μιας διαφωνίας, δεν αποτελεί αναγκαστικά μορφή εκφοβισμού.
Επίσης, η επιθετικότητα μπορεί να μετασχηματιστεί σε μορφές συμπεριφοράς κοινωνικά αποδεκτές, όπως είναι η διεκδικητικότητα, η πρωτοβουλία, το θάρρος της γνώμης, η δημιουργικότητα, η επιθυμία για μάθηση. Στις περιπτώσεις του εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο, η επιθετικότητα και η δύναμη (σωματική, ψυχολογική ή κοινωνική) διαστρεβλώνονται, γίνονται μέσο επιβολής και μάλιστα ένας τρόπος συσχέτισης με τους άλλους σε δυαδικό και ομαδικό επίπεδο.
ΜΟΡΦΕΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ
Ο εκφοβισμός μπορεί να πάρει διάφορες μορφές:
• Σωματικός: φυσικός τραυματισμός ή απειλή τραυματισμού προς κάποιον. Εκδηλώνεται με σπρωξίματα, σκουντήματα, αγκωνιές, γροθιές και κλοτσιές, τρικλοποδιές, χτυπήματα με αντικείμενα, τσιμπήματα και δαγκωνιές, περιορισμό του άλλου μέσω σωματικών πρακτικών.
• Λεκτικός: συστηματική χρησιμοποίηση υβριστικών εκφράσεων, φραστικών επιθέσεων, προσβολών και απειλών, αγενών σχολίων και ειρωνείας, χρήση παρατσουκλιών.
• Εκφοβισμός με εκβιασμό: εκούσια απόσπαση χρημάτων ή προσωπικών αντικειμένων, η οποία συνοδεύεται από απειλές ή και τον εξαναγκασμό σε αντικοινωνικές πράξεις.
• Έμμεσος ή κοινωνικός: προσπάθεια για κοινωνική απομόνωση ή αγνόηση ατόμου, για άσκηση επιρροής στην ομάδα των συνομηλίκων ώστε να αισθανθούν αντιπάθεια για κάποιο συγκεκριμένο συμμαθητή τους, διάδοση κακόβουλων φημών και ψευδών.
• Ηλεκτρονικός: αποστολή απειλητικού ή υβριστικού υλικού μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, των υπηρεσιών MMS και SMS που παρέχουν τα κινητά τηλέφωνα και των διαδικτυακών τόπων κοινωνικής δικτύωσης, χρήση ή παραποίηση των προσωπικών δεδομένων κάποιου ατόμου, αποκλεισμός του από μια δικτυακή ομάδα, κλήσεις στο κινητό του από άγνωστο νούμερο.
• Ρατσιστικός: διάδοση αρνητικών σχολίων εξαιτίας της καταγωγής, της κοινωνικής τάξης, της οικονομικής κατάστασης, της διαφορετικότητας.
• Σεξουαλικός: υβριστικά σχόλια, σκίτσα και γκράφιτι με σεξουαλικό περιεχόμενο, ανήθικες χειρονομίες, ανεπιθύμητο άγγιγμα, μέχρι και σοβαρές σεξουαλικές επιθέσεις.
ΤΡΟΠΟΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ
Στα πλαίσια της πρόληψης έχουν εφαρμοστεί κάποια προγράμματα κατά του εκφοβισμού και της ενδοσχολικής βίας (π.χ. Νορβηγικό μοντέλο Dan Olweus, φινλανδικό μοντέλο KIVAKOULOU, στην Ελλάδα το πρόγραμμα της Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. «Stop στην ενδοσχολική βία» κ.α.).
Η αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων αυτών οφείλεται κυρίως στην υιοθέτηση της Κοινωνικής-Οικολογικής προσέγγισης, μιας ολιστικής προσέγγισης, που στοχεύει στην αλλαγή του κλίματος του σχολείου, ώστε να μην αναπαράγει τη βία. Στα πλαίσια της ολιστικής προσέγγισης οι παρεμβάσεις αφορούν όλους: το σχολείο, την τάξη, τον εκπαιδευτικό, τους μαθητές, τους γονείς τους και ολόκληρη την τοπική κοινωνία.
Κάποιες αποτελεσματικές πρακτικές, σε επίπεδο σχολείου και τάξης, για εφαρμογή μιας στρατηγικής ενάντια στη βία, είναι:
• σε επίπεδο σχολείου:
Σύνταξη Σχολικής Επιτροπής ενάντια στον εκφοβισμό & την ενδοσχολική βία.
Σύνταξη Διακήρυξης του σχολείου ενάντια στη βία: δικαιώματα-υποχρεώσεις-καθήκοντα για όλα τα μέλη της σχολικής κοινότητας.
Αύξηση της επίβλεψης του σχολικού χώρου.
Ευαισθητοποίηση και συνεργασία με τους γονείς, προκειμένου να σταματήσει ο κύκλος αναπαραγωγής και ενθάρρυνσης της ενδοσχολικής βίας.
• σε επίπεδο τάξης:
Συζήτηση στην τάξη για τον ορισμό & τις μορφές της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού.
Συζήτηση για τις επιπτώσεις του εκφοβισμού.
Ενημέρωση σχετικά με το γιατί η ενδοσχολική βία και ο εκφοβισμός δεν είναι αποδεκτά από το σχολείο.
Τρόποι & προτάσεις για πρόληψη και αντιμετώπιση από τους μαθητές: σύνταξη των κανόνων της τάξης ενάντια στη βία.
Παροχή βοήθειας από μαθητές σε άλλους, για την επίλυση των συγκρούσεων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε εκφοβισμό.
Προαγωγή των συνεργατικών αλληλεπιδράσεων.
Παροχή ευκαιριών για θετική έκφραση της επιθετικότητας (π.χ. μέσω των αθλημάτων).
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ
Κάθε μέλος της σχολικής κοινότητας έχει ρόλο και ευθύνη για την αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού. Ο βαθμός εμπλοκής κάθε μέλους, σχετίζεται τόσο με την ιδιότητά του, όσο και με τη σοβαρότητα, τη συχνότητα και την ένταση του περιστατικού εκφοβισμού. Άλλος είναι ο ρόλος και η ευθύνη του διευθυντή του σχολείου, άλλος του δασκάλου, άλλος των συμμαθητών, άλλος των γονιών.
Ωστόσο, θα πρέπει όλοι να συνεργαστούν σε ένα πλαίσιο παράλληλων δράσεων, διότι, αφού η αιτιολογία του εκφοβισμού είναι πολυπαραγοντική και η αντιμετώπισή του θα πρέπει να είναι πολυεπίπεδη.
Άμεσες Δράσεις:
• Διευθυντής:
Καταγράψτε το περιστατικό, δίνοντας πληροφορίες για το πού και πότε συνέβη το περιστατικό, για το ποιοι συμμετείχαν, ποιοι παρατηρούσαν, τι μορφή εκφοβισμού ασκήθηκε και περιγράφοντας το τι ακριβώς έγινε.
Διατηρήστε αρχείο καταγραφής των περιστατικών, ώστε να μπορούν να έχουν εύκολη πρόσβαση σε αυτό και τα υπόλοιπα ενδιαφερόμενα μέρη.
Προσδιορίστε αν πρόκειται για επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά παραβίασης των κανόνων ενάντια στη βία.
Αν πρόκειται για επαναλαμβανόμενη εκφοβιστική συμπεριφορά, επικοινωνήστε με τους γονείς του παιδιού τηλεφωνικά και κανονίστε μια συνάντηση για να συζητήσετε.
Καθορίστε τις συνέπειες για το παιδί που εκφοβίζει, ύστερα από τη συζήτηση με τους γονείς, το παιδί που εκφοβίζει, τα παιδιά-υποστηρικτές του παιδιού που εκφοβίζει, και τη Σχολική Επιτροπή.
Σχεδιάστε τον τρόπο παρακολούθησης του προβλήματος ώστε να έχετε εποπτεία της εξέλιξης της κατάστασης.
• Εκπαιδευτικοί:
Μιλήστε στο παιδί που εκφοβίζεται και ακούστε με προσοχή και σοβαρότητα αυτά που έχει να σας πει. Διαβεβαιώστε το παιδί ότι θα ανταποκριθείτε άμεσα για να το προστατεύσετε και ότι είστε διαθέσιμος να παράσχετε κάθε δυνατή βοήθεια. Πείτε στο παιδί, να σας κρατά ενήμερο σχετικά με οποιαδήποτε εξέλιξη.
Συζητήστε με τους γονείς του παιδιού, εκφράστε τις ανησυχίες σας και δείξτε ότι είστε αποφασισμένος να αναλάβετε δράση.
Εξακριβώστε ποιο παιδί είναι αυτό που εκφοβίζεται ή αυτό που εκφοβίζει.
Εξακριβώστε αν υπάρχει ομάδα παιδιών η οποία ενθαρρύνει ή/και υποστηρίζει το παιδί που εκφοβίζει.
Οδηγήστε το παιδί που εκφοβίζει στο γραφείο του Διευθυντή και συζητήστε σοβαρά μαζί του για το περιστατικό.
Υποστηρίξτε το παιδί που εκφοβίζεται σε συνεργασία με τον Διευθυντή.
• Συμμαθητές μέσα στην τάξη:
Προσδιορίστε ποιοι συμμαθητές σας ήταν παρόντες στο περιστατικό εκφοβισμού.
Ξεκαθαρίστε αν συμμετείχαν ως ουδέτεροι παρατηρητές ή αν ενθάρρυναν το παιδί που εκφοβίζει.
Συζητήστε μαζί τους για το ποια θα ήταν η κατάλληλη συμπεριφορά σε μια τέτοια περίπτωση (π.χ. να μιλήσουν σε κάποιον ενήλικα για να βοηθήσει) και για το ποιες ευθύνες έχουν όταν παρατηρούν να συμβαίνει περιστατικό εκφοβισμού.
Συζητήστε σχετικά με το τι θα μπορούσαν να είχαν κάνει για να αποφευχθεί ο εκφοβισμός και να εξασφαλίσουν ένα ασφαλές περιβάλλον τόσο για τους ίδιους όσο και για τους συμμαθητές τους.
Κάποια μοντέλα συνομηλίκων, που αποτελούν στρατηγικές αντιμετώπισης των περιστατικών εκφοβισμού από μαθητές προς μαθητές στο πλαίσιο του σχολείου, είναι επιγραμματικά:
Η προσέγγιση που δεν εστιάζει στο φταίξιμο.
Προσεγγίσεις υποστήριξης μεταξύ των συνομηλίκων.
Το μοντέλο του «συνομηλίκου πρότυπο».
Το μοντέλο της «συμβουλευτικής μεταξύ συνομηλίκων».
Το μοντέλο της «Διαμεσολάβησης».
• Γονείς παιδιού που εκφοβίζεται:
Συνεργαστείτε στενά με το σχολείο για να πληροφορηθείτε για την έκταση και τη σοβαρότητα του περιστατικού καθώς και για τους τρόπους αντιμετώπισής του.
Παρέχετε στο παιδί σας υποστήριξη και ασφάλεια, χωρίς να το κατακρίνετε.
Ακούστε προσεκτικά τι έχει να σας πει το παιδί σας για τα συναισθήματά του και για τις ανάγκες του.
Παρακολουθείτε την εξέλιξη της κατάστασης αλλά και την υγεία του παιδιού σας.
Αν το παιδί σας παραπονιέται για μεγάλο χρονικό διάστημα ότι έχει σωματικούς πόνους, αν παρατηρείτε ότι έχει δυσκολίες στον ύπνο ή αν αρνείται επίμονα να πάει στο σχολείο, επισκεφτείτε έναν ειδικό ψυχικής υγείας για παιδιά.
• Γονείς παιδιού που εκφοβίζει:
Συζητήστε με τον Διευθυντή του σχολείου για το περιστατικό εκφοβισμού που προκλήθηκε από το παιδί σας.
Συνεργαστείτε με το σχολείο, για την αντιμετώπιση του προβλήματος του παιδιού σας σχετικά με τη βία.
Συνεργαστείτε με τον Διευθυντή και τον δάσκαλο του παιδιού σας για την εφαρμογή των κανόνων, των συνεπειών και την πρόληψη τέτοιων συμπεριφορών.
Παρακολουθήστε την εξέλιξη της κατάστασης και συνεργαστείτε στενά με το σχολείο.
Παρατηρήστε αν το παιδί σας εμπλέκεται συχνά σε καβγάδες ή εκδηλώνει εκφοβιστική συμπεριφορά και με τα παιδιά της γειτονιάς ή και με εσάς στο σπίτι.
Μιλήστε γι’ αυτά στο Διευθυντή και το δάσκαλο της τάξης και συνεργαστείτε μαζί τους για να πάρετε βοήθεια.
Όλα τα παραπάνω αποτελούν κάποιες άμεσες δράσεις σε επίπεδο πρόληψης και αντιμετώπισης στις οποίες μπορεί να προβεί το σχολείο, από μόνες τους όμως δε μπορούν να δώσουν λύση στο πρόβλημα του εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο.
Χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα παρέμβασης, στο οποίο να συμμετέχει το σύνολο της σχολικής κοινότητας αλλά και ευρύτεροι κοινωνικοί φορείς, προκειμένου να υπάρξει αποτελεσματική πρόληψη και αντιμετώπιση του φαινομένου.
ΣΥΧΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Για ποιούς λόγους ένα παιδί μπορεί να δέχεται επιθέσεις εκφοβισμού και βίας στο σχολείο;
Πάρα πολλοί μαθητές σε όλο τον κόσμο δέχονται επιθέσεις εκφοβισμού και βίας στο σχολείο. Το γεγονός, όμως, αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν κάνει κάτι λανθασμένο που να δικαιολογεί την εκδήλωση τέτοιου είδους συμπεριφορών εναντίον τους. Πολλές φορές στόχος γίνεται το «διαφορετικό», το οποίο μπορεί να αφορά σε οποιοδήποτε ανθρώπινο γνώρισμα, είτε εξωτερικό είτε εσωτερικό.
Για παράδειγμα το χρώμα του δέρματος, το θρήσκευμα, η εθνικότητα, το φύλο, το βάρος, η σχολική επίδοση, η κοινωνική συστολή. Με την έννοια αυτή ο καθένας μπορεί να γίνει στόχος εκφοβιστικών και βίαιων συμπεριφορών σε κάποια φάση της ζωής του και συνεπώς το συγκεκριμένο φαινόμενο μας αφορά όλους.
Εξάλλου, τα ιδιαίτερα γνωρίσματα που έχει το κάθε παιδί και γενικότερα ο κάθε άνθρωπος είναι και αυτά που τον κάνουν ξεχωριστό και μοναδικό μεταξύ δισεκατομμυρίων ανθρώπων.
Για ποιους λόγους ένας μαθητής αναπτύσσει εκφοβιστικές και βίαιες συμπεριφορές;
Υπάρχουν πολλοί λόγοι που μπορεί να συμβάλλουν ώστε ένα παιδί να εκδηλώνει επιθετικές και βίαιες συμπεριφορές. Η εκδήλωση εκφοβιστικών συμπεριφορών είναι σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα πολυποίκιλων εμπειριών και ερεθισμάτων στα οποία έχει εκτεθεί, με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, το παιδί που εκφοβίζει κατά τη διάρκεια της αναπτυξιακής του πορείας.
Τα παιδιά που εκφοβίζουν μπορεί σε άλλο χώρο ή χρόνο να ήταν ή και να είναι ακόμα και τώρα αποδέκτες εκφοβιστικών και βίαιων συμπεριφορών. Οι μαθητές συχνά εκφοβίζουν για να νιώσουν ανώτεροι από τους άλλους καθώς αντλούν ισχύ και δύναμη από τη συγκεκριμένη μορφή συμπεριφοράς.
Επίσης, μέσα από την εκδήλωση εκφοβιστικών συμπεριφορών μπορεί να στοχεύουν στο να τραβήξουν την προσοχή, να τύχουν αποδοχής και να γίνουν περισσότερο δημοφιλείς από ότι ήταν στο παρελθόν. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν γίνονται περισσότερο δημοφιλείς, αλλά αντίθετα η πλειοψηφία της μαθητικής κοινότητας τους φοβάται και προσπαθεί να τους αποφύγει. Ακόμα, οι μαθητές που εκφοβίζουν σε αρκετές περιπτώσεις είναι δυστυχισμένοι και προσπαθούν να μεταφέρουν το έλλειμμα χαράς που νιώθουν στους άλλους.
Ένα άλλο στοιχείο που συνδέεται με την εκδήλωση εκφοβιστικών συμπεριφορών είναι και τα συναισθήματα ζήλιας που μπορεί να νιώθει το παιδί που εκφοβίζει για τον αποδέκτη της εκφοβιστικής συμπεριφοράς. Οι μαθητές που εκφοβίζουν στοχεύουν στη «διαφορετικότητα» του άλλου για να τον κάνουν να νιώσει άσχημα για τον εαυτό του και να τον απαξιώσουν.
Η εκδήλωση, όμως, εκφοβιστικών συμπεριφορών δεν έχει ως αίτιο τη «διαφορετικότητα» του παιδιού που εκφοβίζεται, αλλά αντίθετα έχει ως σημείο εκκίνησης τα παιδιά που εκφοβίζουν και τα οποία μπορεί να έχουν κακοποιηθεί, να έχουν συναισθήματα ζήλιας, ανασφάλειας, και δυστυχίας και να μεγαλώνουν σε ένα απορριπτικό και βίαιο περιβάλλον από το οποίο απουσιάζει η ενσυναίσθηση και η αποδοχή.
Ποια είναι η συχνότητα του προβλήματος;
Στην Ελλάδα, τα δεδομένα διαφορών ερευνών δείχνουν ότι:
• Το 10-15 % των μαθητών πέφτει θύμα διαφόρων μορφών εκφοβισμού και βίας στο σχολείο.
• Οι μαθητές που ασκούν εκφοβισμό και βία στο σχολείο υπολογίζεται ότι ξεπερνούν το 5% του συνόλου των μαθητών.
• Έχει παρατηρηθεί ότι τα αγόρια εμπλέκονται περισσότερο σε περιστατικά σωματικής βίας σε σύγκριση με τα κορίτσια, τα οποία φαίνεται να εμπλέκονται πιο συχνά σε περιστατικά λεκτικής βίας.
• Τα αγόρια σε σχέση με τα κορίτσια εμπλέκονται πιο συχνά σε περιστατικά βίας, σε αναλογία 3 προς 1.
• Τα περιστατικά ενδοσχολικής βίας και εκφοβισμού εκδηλώνονται με μεγαλύτερη συχνότητα στο δημοτικό και στο γυμνάσιο, ενώ στο λύκειο μειώνονται.
• Οι μισοί από τους μαθητές που δέχονται επιθέσεις εκφοβισμού και βίας στο σχολείο δεν αναφέρουν πουθενά το γεγονός, ενώ οι υπόλοιποι μισοί συνήθως το αναφέρουν σε φίλους τους και σπανιότερα στους εκπαιδευτικούς ή τους γονείς τους.
Ποια είναι τα βασικά γνωρίσματα των πράξεων εκφοβισμού και βίας στο σχολείο;
Το φαινόμενο του εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο αποτελεί ένα μείζον πρόβλημα που έχει σημαντικές και χρόνιες επιπτώσεις σε σημαντικό ποσοστό του μαθητικού πληθυσμού.
Είναι σημαντικό να διασαφηνιστεί πως το φαινόμενο του εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο δεν αποτελεί φυσιολογική φάση της αναπτυξιακής πορείας την οποία οι μαθητές είναι υποχρεωμένοι να διαβούν για να ωριμάσουν και να ανταποκριθούν με επάρκεια στις απαιτήσεις της ενήλικης ζωής. Κεντρικά γνωρίσματα, η παρουσία των οποίων οδηγεί στο να χαρακτηριστεί μια συμπεριφορά ως εκφοβιστική και βίαιη στο χώρο του σχολείου, είναι:
i) Η ανισορροπία της δύναμης: Οι μαθητές που εκφοβίζουν χρησιμοποιούν τη δύναμή τους για να ελέγξουν ή να προκαλέσουν πόνο, ενώ οι μαθητές που εκφοβίζονται έχουν μεγάλη δυσκολία να υπερασπιστούν αποτελεσματικά τους εαυτούς τους.
ii) Η πρόθεση πρόκλησης πόνου: ενέργειες που συμβαίνουν χωρίς να έχουν στόχο να προκαλέσουν σωματικό ή ψυχικό πόνο δεν αποτελούν εκφάνσεις του εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο.
iii) Επανάληψη: Τα περιστατικά εκφοβισμού και βίας στο σχολείο έχουν σταθερούς αποδέκτες, οι οποίοι εκφοβίζονται κατ’ εξακολούθηση από συγκεκριμένους συμμαθητές τους ή συγκεκριμένες ομάδες συμμαθητών τους.
Ποια σημάδια θα μπορούσαν να αποτελούν ενδείξεις ότι ένας μαθητής έχει εμπλοκή σε περιστατικά εκφοβισμού;
Υπάρχουν μια σειρά από σημάδια που θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένδειξη ότι ένας μαθητής έχει εμπλοκή σε περιστατικά εκφοβισμού και βίας στο σχολείο είτε ως εκφοβιζόμενος είτε ως εκφοβιστής. Παράλληλα όμως, χρειάζεται προσοχή ώστε να μην οδηγηθεί κανείς σε λανθασμένα συμπεράσματα, καθώς τα συγκεκριμένα σημάδια αποτελούν ενδείξεις και όχι αποδείξεις, μιας και δεν συνδέονται αποκλειστικά και μόνο με το φαινόμενο του εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο.
Ενδείξεις ότι ένας μαθητής εκφοβίζεται στο χώρο του σχολείου:
• Επιστρέφει στο σπίτι με σκισμένα ρούχα ή χωρίς να έχει μαζί όλα τα ρούχα του ή έχοντας χάσει κάποια από τα πράγματά του.
• Αναφέρει πως χάνει αντικείμενα όπως βιβλία, ηλεκτρονικές συσκευές, ρούχα και κοσμήματα.
• Έχει ανεξήγητους τραυματισμούς.
• Παραπονείται συχνά ότι έχει πονοκέφαλο ή στομαχόπονο ή ότι νιώθει άρρωστος.
• Έχει δυσκολία με τον ύπνο και βλέπει συχνά άσχημα όνειρα.
• Παρουσιάζει αλλαγές στις διατροφικές του συνήθειες.
• Προκαλεί αυτοτραυματισμούς.
• Δεν έχει διάθεση να επικοινωνήσει με συμμαθητές του.
• Δεν συμμετέχει σε κοινές δραστηριότητες με συμμαθητές του.
• Χάνει το ενδιαφέρον του για τα μαθήματα και εμφανίζει απότομη ή σταδιακή πτώση της επίδοσής ου στο σχολείο.
• Είναι λυπημένος, μελαγχολικός, θυμωμένος, αγχωμένος όταν βρίσκεται στο χώρο της κατοικίας του.
• Εκφράζει απαξιωτικές σκέψεις για τον εαυτό του.
• Έχει λιγότερους φίλους από ό,τι συνήθιζε να έχει στο παρελθόν.
• Αποφεύγει να πάει σε συγκεκριμένα μέρη.
• Αντιδρά με διαφορετικό τρόπο από ό,τι συνήθιζε στο παρελθόν.
Ενδείξεις ότι ένας μαθητής εκφοβίζει στο χώρο του σχολείου:
• Εκδηλώνει συχνά βίες συμπεριφορές.
• Εμπλέκεται σε σωματικούς ή λεκτικούς καυγάδες με άλλους.
• Έχει στην κατοχή του χρήματα ή νέα αντικείμενα, ο τρόπος απόκτησης των οποίων δεν είναι εύκολα εξηγήσιμος.
• Με ευκολία κατηγορεί άλλους.
• Δεν αποδέχεται τις ευθύνες που απορρέουν από τις πράξεις του.
• Έχει στενούς φίλους που εκδηλώνουν επιθετικές και βίαιες συμπεριφορές στο χώρο του σχολείου.
Ποιες μορφές μπορεί να πάρει ο εκφοβισμός και η βία στο σχολείο;
Υπάρχουν πολλές διαφορετικές μορφές εκφοβισμού και βίας στο σχολείο και όλες επιφέρουν σωματικό ή/και ψυχικό πόνο.
Ο εκφοβισμός μπορεί να εκδηλωθεί με χτυπήματα, κλωτσιές, σπρωξίματα, σπρωξίματα ή με το αναγκάζεις κάποιον να κάνει κάτι παρά την αντίθετη θέλησή του. Επίσης, ο εκφοβισμός μπορεί να εκφραστεί με βρισιές ή απειλές, με υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς, με τη διάδοση κακόβουλων φημών ή με ρατσιστικές συμπεριφορές οι οποίες στοχεύουν στο στιγματισμό της διαφορετικότητας.
Ο ρατσιστικός εκφοβισμός περιλαμβάνει τη διάδοση αρνητικών σχολίων εξαιτίας της καταγωγής, της κοινωνικής τάξης ή και της οικονομικής κατάστασης κάποιου μαθητή. Παιδιά που έχουν χρόνια νοσήματα ή κάποια σωματική αναπηρία, όπως επίσης και παιδιά παχύσαρκα έχουν αυξημένο κίνδυνο θυματοποίησης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ρατσιστικής συμπεριφοράς που παρατηρείται συχνά στις μέρες μας είναι ο εκφοβισμός παιδιών, εντός και εκτός σχολείου, που αποτελούν μέλη εθνικών μειονοτήτων. Ακόμα, εκφοβισμός μπορεί να σημαίνει το να νιώθει κάποιος ανασφαλής ή φοβισμένος, να αποκλείεται από παιχνίδια και να τον κάνεις να νιώθει πως είναι ασήμαντος.
Η πιο σύγχρονη μορφή εκφοβισμού είναι ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός, ο οποίος παίρνει εύκολα και γρήγορα διαστάσεις και εκτός σχολικού πλαισίου. O ηλεκτρονικός εκφοβισμός περιλαμβάνει την αποστολή απειλητικού ή υβριστικού υλικού μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, των υπηρεσιών που παρέχουν τα κινητά τηλέφωνα, όπως για παράδειγμα τα μηνύματα τύπου MMS και SMS, και των διαδικτυακών τόπων κοινωνικής δικτύωσης.
Επίσης, ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός μπορεί να στοχεύει στον κοινωνικό αποκλεισμό και την περιθωριοποίηση, ένα φαινόμενο που το τελευταίο χρονικό διάστημα αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο εξαιτίας της ιδιαίτερης δημοφιλίας που έχει μεταξύ των μαθητών η συμμετοχή σε διαδικτυακούς τόπους κοινωνικής δικτύωσης, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα το γνωστό σε όλους μας Facebook.
Οι δυσκολίες στο σχολείο είναι πολλές. Τα μαθήματα, τα πολλά παιδιά…. πολλά θέματα μπορεί να προκύψουν. Είμαστε στο σχολείο όμως και αυτό που μαθαίνουμε είναι ότι κάθε πρόβλημα έχει τη λύση του.
Απλά να θυμάσαι:
1. Για αυτό που συμβαίνει δεν φταις εσύ. Δεν υπάρχει καμία πραγματική αιτία για να σε χτυπήσει κάποιος ή για να μιλήσει άσχημα για σένα.
2. Πολλά παιδιά στα σχολεία βιώνουν τέτοιες καταστάσεις.
3. Είμαστε περήφανοι για τον εαυτό μας. Δεν ντρεπόμαστε εμείς για κάτι άσχημο που έκανε κάποιος άλλος.
4. Εάν μας συμβεί κάτι το μοιραζόμαστε με τους δασκάλους και τους γονείς μας. Αυτό δε σημαίνει ότι μαρτυράμε το άλλο παιδί αλλά ότι βοηθάμε τον εαυτό μας.
5. Οι δυσκολίες δεν εξαφανίζονται ποτέ από μόνες τους. Εάν συμβεί μια φορά είναι πολύ πιθανό να ξανασυμβεί.
6. Η απομόνωση δεν είναι η λύση. Και άλλα παιδιά μπορεί να έχουν ενοχληθεί από τη συμπεριφορά εκφοβισμού. Μοιράσου την εμπειρία σου.
7. Η αδιαφορία δεν είναι λύση. Η δράση ναι.
8. Το να απαντήσεις με τον ίδιο τρόπο, δεν θα σε βοηθήσει. Απλά θα κάνεις κάτι που έτσι και αλλιώς σε ενοχλεί.
9. Είσαι πολύ σημαντικός για πολλούς ανθρώπους. Εάν κοιτάξεις γύρω σου θα τους βρεις, και αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να σε βοηθήσουν.
10. Κάλεσε στην Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS 1056, δωρεάν και ανώνυμα, για να μιλήσεις με κάποιον ψυχολόγο.
Με την τάξη μας μελετήσαμε μέρος του οικοσυστήματος του κήπου του Σχολείου μας. Βρήκαμε άβια και έμβια στοιχεία και πολλές ανθρώπινες παρεμβάσεις. Διαπιστώσαμε την αξία και τη σπουδαιότητα του κήπου στο σχολείο και τη σχολική ζωή. Τα μεγάλα ερωτήματα που προέκυψαν από τη μελέτη αυτή είναι: 1) Πώς πρέπει να διαχειριζόμαστε το οικοσύστημα αυτό ώστε να είναι υγιές και να μας προσφέρει τα οφέλη του; 2) Πώς θα διδάξουμε όλους όσους ζουν μέσα στο σχολείο (μαθητές, δάσκαλοι) να το προσέχουν και να το αγαπούν περισσότερο αποφεύγοντας π.χ. να πετούν σκουπίδια ή να κόβουν τα φυτά;
Οικοσύστημα τμήματος κήπου του σχολείου μας
Στοιχεία του οικοσυστήματος που δεν έχουν ζωή (άβια):χώμα, φως, νερό, πετραδάκια, βρύσες, τσιμέντο, κάγκελα, λαστιχένιες σωλήνες νερού, χαρτιά, σάπια φύλλα δένδρων πεσμένα στο έδαφος, περιτύλιγμα τσίχλας, αλουμινόχαρτο, καλαμάκι πλαστικό, γυαλί, σπασμένος χάρακας, πλαστική ετικέτα, κομμάτια καθρέφτη, μεταλλικά κέρματα, μολύβι, πλαστικά αυτοκόλλητα, αποτσίγαρα, κουμπιά, σίδερα, πλαστικές μπαλίτσες, πλαστικό κουταλάκι, μεταλλικό φύλλο, τσίχλα, ξυλάκι παγωτό, φελιζόλ, κόκαλα νεκρών ζώων, κέλυφος από σαλιγκάρι, πλαστικά περιτυλίγματα, μικρά πλαστικά σφαιρίδια,… Στοιχεία του οικοσυστήματος που έχουν ζωή (έμβια):ελιά, πεύκο, δάφνη, μανταρινιά, περικοκλάδα, κυπαρίσσι, πυράκανθος (αγκαθωτό), κληματαριά, τριανταφυλλιά, φίκος, μικρά χόρτα, άνθρωποι, μυρμήγκια, σαλιγκάρια, πασχαλίτσες, σαρανταποδαρούσα, σπουργίτι, σπίνος, καρακάξα, δεκαοχτούρα… Ανθρώπινες παρεμβάσεις και δραστηριότητες:κατασκευή κήπου, φύτεμα δένδρων, βρύσες, μαρμάρινο παγκάκι, σιδερένια κάγκελα, τσιμεντένιος τοίχος, λαστιχένιες σωλήνες, μόλυνση και καταστροφή του οικοσυστήματος με διαφόρων ειδών σκουπίδια (βλ. παραπάνω)
Παρακολουθήστε το παρακάτω videoπου αναρτήσαμε στο YouTube
και θα καταλάβετε περισσότερα…
Τη γη, τον γαλάζιο ουρανό, το αχανές, μυστήριο σύμπαν. Έν’ άστρο παράξενο και μακρινό. Φτιάχνω αγίους ζωγραφιστούς, τον ίδιο τον άπειρο, απερινόητο Θεό.
Της θάλασσας τα βάθη, τον άγνωστο ωκεανό. Ψάρια παράξενα, πουλιά, ζουζούνια, ζώα μεγάλα και μικρά μάγισσες, πύργους, τέρατα, φρικιά.
Τον παγερό, βαρύ χειμώνα, κάτασπρο χιόνι στο βουνό, την ερημιά στο δρόμο, στο τζάκι ανθρώπους μες στο σπιτάκι το ζεστό.
Τη ζωηφόρο άνοιξη, την ξαναγεννημένη φύση. Άνθη πολύχρωμα, ευωδιαστά, με μύρια χρώματα και μαγικά αρώματα. Και τη χαρά της Πασχαλιάς.
Το γλυκό καλοκαιράκι, παιδιά στη θάλασσα να κολυμπούν, βαρκούλες ν’ αρμενίζουν, σπάρους, κοχύλια στο βυθό μαρίδες, καβουράκια, φάλαινες, φώκιες κι αχινούς, σουπιές, καλαμαράκια. Κύμα που παίζει απαλά με την ολόχρυση, καυτή αμμουδιά και σκάει στα βραχάκια.
Το φθινόπωρο, το μελαγχολικό, με τα κιτρινισμένα φύλλα να φτιάχνουν πέφτοντας χαλί κίτρινο, πράσινο, καφέ, πορτοκαλί. Τα γκρίζα σύννεφα στον ουρανό μαζί και πρωτοβρόχια. Σαλιγκαράκια στο βουνό, σταφύλια και αμπέλια. Παιδάκια πάλι στο σχολειό, τρεχαλητά, φωνές και γέλια.
Κι ένα σωρό άλλα πράγματα, με θέληση, μεράκι ζωγραφίζω. Ταιριάζω όλα τα χρώματα, κανένα δεν αφήνω.
Δίνω ομορφιά στον πίνακα, ζωντάνια, δύναμη, χαρά, μιλάει η ψυχή, μιλάει η καρδιά.
Αυτή είναι, φίλοι μου, η ζωγραφική!
Δημιουργείς και χαίρεσαι, επικοινωνείς και δένεσαι με όλους και με όλα. Με μια άλλη γλώσσα, θαυμαστή, τη γλώσσα των χρωμάτων.
Ελάτε, λοιπόν, τώρα κι εσείς πάρτε χαρτί, πιάστε μπογιές, χαρείτε, ζωγραφίστε, κάντε ωραίες πινελιές με χρώματα μιλήστε.
Δρομπόνης Σωτήριος
ΒυθόςΣτην ακροθαλασσιάΣπίτι στην εξοχή Το πατρικό σπίτι
Το μοναστήρι του Τιμίου Προδρόμου στη ΓορτυνίαΕξοχή (Μάζι Μεγάρων)
Οι πρωτόγονοι και οι πρώτες αθλητικές δραστηριότητες
Αν μελετήσουμε τη ζωή των πρωτόγονων ανθρώπων θα βρούμε την πηγή της αθλητικής δραστηριότητας στην ίδια την ανθρώπινη εργασία. Πολλοί επιστήμονες λένε πως ο αθλητισμός είναι προέκταση και συνέχεια του κυνηγιού της πρωτόγονης κοινωνίας.
Οι πρωτόγονοι άνθρωποι για να εξασφαλίσουν την τροφή τους, ήταν υποχρεωμένοι αφού δεν είχαν αναπτύξει σε μεγάλο βαθμό το πνεύμα τους, να τρέξουν ταχύτητα για να μπορέσουν να πιάσουν τα ταχύποδα ζώα, να έχουν μεγάλη αντοχή, να πηδήσουν χαντάκια, ρυάκια, θάμνους, ν’ ανεβούν σε δέντρα, για να πετύχουν το σκοπό τους.
Με τις σωματικές τους δυνάμεις και ικανότητες έπρεπε ν’ αμυνθούν όταν κάποτε δέχονταν επίθεση από άγρια ζώα ή ισχυρότερους συνανθρώπους τους ή ακόμη και ν’ αποφύγουν τις γρήγορες θεομηνίες που πλησίαζαν.
Αλλαγή στον τρόπο ζωής (από κυνηγοί, καλλιεργητές γης)
Οι πρόγονοί μας ζούσαν με το κυνήγι για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια κι αυτό τους βοήθησε να εξασκηθούν στο τρέξιμο, στο πήδημα, στη σκοποβολή, στις ρίψεις κλπ. Κατόπιν όμως εγκατέλειψαν αυτόν τον τρόπο ζωής. Άφησαν το κυνήγι που είχε τόσο κόπο, κινδύνους κι όχι σίγουρη τροφή και άρχισαν να καλλιεργούν τη γη. Έτσι έγιναν παραγωγοί της τροφής τους. Το κυνήγι έπαψε να είναι απαραίτητο για τη ζωή του ανθρωπίνου είδους. Αλλά όσο μεγάλη κι αν ήταν αυτή η αλλαγή του τρόπου ζωής δεν μπόρεσε να εξαφανίσει τις βαθιά ριζωμένες συνήθειες και ικανότητες. Γι’ αυτό, ακόμα κι όταν το κυνήγι έπαψε να είναι η κύρια μέθοδος εξασφάλισης τροφής, συνεχίστηκε για ευχαρίστηση, για διασκέδαση και για σπορ.
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
Η αγάπη των Ελλήνων για τον αθλητισμό
Δεν υπάρχει λαός σ’ ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο που ν’ αγάπησε τόσο πολύ τον αθλητισμό και ν’ ανέπτυξε το αγωνιστικό πνεύμα σε τόσο μεγάλο βαθμό, όσο οι Έλληνες. Ελληνική είναι η λέξη αθλητής που σήμερα χρησιμοποιούν όλες οι ευρωπαϊκές γλώσσες. Πρώτη η Ελλάδα, απ’ όλους τους λαούς της γης, δίδαξε τον τρόπο του αγώνα. Είναι γνωστή η απέραντη αγάπη των αρχαίων Ελλήνων για την άμιλλα δηλαδή τον τίμιο συναγωνισμό, που κυριαρχεί σε όλες τις εκδηλώσεις της ζωής και της τέχνης τους, στη μουσική, στην ποίηση, στο δράμα.
Οι αθλοπαιδιές ευχαριστούσαν εκείνους που έπαιρναν μέρος σ’ αυτές. Μόρφωναν και ψυχαγωγούσαν τους θεατές. Ταυτόχρονα όμως γύμναζαν το σώμα, έδιναν υγεία και ανέπτυσσαν τις απαραίτητες για την καθημερινή και προ παντός για την πολεμική ζωή, φυσικές και πνευματικές δυνάμεις: την ταχύτητα, τη σωματική δύναμη, την επιτηδειότητα, την εφευρετικότητα και τη φρόνηση, αρετές που τόσο εκτιμούσαν οι αρχαίοι Έλληνες. Οι συνθήκες του περιβάλλοντος και ο τρόπος ζωής δημιουργούν το αγωνιστικό πνεύμα.
Το πολύ καλό φυσικό περιβάλλον, το ήπιο κλίμα, η ανάγκη πολεμικής ετοιμότητας και οι συνθήκες ζωής που δεν ήταν εύκολη αλλά ούτε και πολύ δύσκολη, βοήθησαν στην ανάπτυξη του αγωνιστικού πνεύματος, δεμένου με το χαρακτήρα του Έλληνα.
Η συνεχής άσκηση, ανταγωνισμός, μεγαλύτερη αντοχή, η τιμή της νίκης
Άσκηση συνεχής και κοπιαστική των αθλητών για να αποκτηθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αντοχή. Ανταγωνισμός και προσπάθεια που προχωρεί ως την ολοκληρωτική εξάντληση καθώς ο αθλητής πλημμυρίζεται από τη σφοδρή επιθυμία να πειθαρχήσει τις δυνάμεις του, να ξεπεράσει κατά την άμιλλα τον αντίπαλο και να κατακτήσει την τιμή της νίκης.
Τα ατομικά αγωνίσματα
Οι αρχαίοι Έλληνες καλλιέργησαν τα πιο δημοφιλή ατομικά αγωνίσματα: τρέξιμο, άλματα, ακόντιο, δισκοβολία, σφαιροβολία. Έτσι έβαλαν τα θεμέλια του σύγχρονου αθλητισμού.
Οι αγώνες και οι Θεοί
Όλοι οι αγώνες γίνονταν για να τιμηθούν οι Θεοί. Τα Ολύμπια και τα Νέμεα για το θεό Δία. Τα Πύθια στους Δελφούς για τον Απόλλωνα και τα Ίσθμια για τον Ποσειδώνα. Οι ναοί και τα αγάλματα των θεών βρίσκονταν δίπλα στους αγωνιστικούς χώρους. Οι θυσίες, οι προσευχές και οι χορωδιακοί ύμνοι ήταν αναπόσπαστο μέρος αυτών των εκδηλώσεων. Οι μύθοι, οι θρύλοι, οι παραδόσεις και η λαογραφία που περισώθηκαν αναφέρουν ότι αρχικά εφευρέτες και προστάτες των αγώνων ήταν οι θεοί. Οι θεοί και οι θεές αγαπούσαν και αντιπροσώπευαν την άσκηση, τον αγώνα, την υγεία, το κάλλος, τη δύναμη, τις ψυχικές αρετές. Αυτό το πνεύμα και ο τρόπος σκέψεως που επικρατούσε, βοήθησε ώστε οι αγώνες να συνδέσουν περισσότερο τους θνητούς με τους θεούς.
Ποιοι έπαιρναν μέρος
Στους Ολυμπιακούς αγώνες της αρχαίας Ελλάδας έπαιρναν μέρος όλοι οι Έλληνες αλλά μόνο Έλληνες. Οι άλλοι λαοί αποκλείονταν. Οι αγώνες ήταν συγκέντρωση με χαρακτήρα ελληνικό, θρησκευτικό, πολιτικό, ειρηνικό, προχριστιανικό.
Η αρχαία Ολυμπία
Η Ολυμπία ήταν αρχικά το θρησκευτικό και αγωνιστικό κέντρο των Ηλείων, αργότερα των Πελοποννησίων και στη συνέχεια όλων των Ελλήνων. Εξελίχτηκε μέσα στο χρόνο σ’ ένα από τα μεγαλύτερα θρησκευτικά, αγωνιστικά και πολιτικά κέντρα ώστε οι Έλληνες να είναι έτοιμοι να σταματήσουν τις φιλονικίες και τους εμφύλιους πολέμους για να θυσιαστούν, αν χρειαζόταν, για τις ιδέες της πατρίδας και της ελευθερίας.
Η παραβίαση των κανονισμών των αγώνων
Η στενή σχέση μεταξύ αθλητή και θεού, μεταξύ αγώνων και θρησκείας, φανερώνεται και επιβραβεύεται από πολλά ιστορικά γεγονότα. Η παραβίαση των κανονισμών τη στιγμή που γινόταν το αγώνισμα, ήταν «κακούργημα», ασεβής πράξη που θύμωνε και δυσαρεστούσε τους θεούς, κατά την κρίση και τη συνείδηση των αρχαίων. Η Αγωνιστική ήταν θρησκεία για τους αρχαίους Έλληνες.
Τα ωφέλιμα αποτελέσματα της άσκησης και του αγώνα
Η άσκηση κι ο αγώνας καλλιεργήθηκαν συνειδητά στη δημόσια και ιδιωτική ζωή των αρχαίων γιατί είχαν καταλάβει πολύ καλά τα ευεργετικά τους αποτελέσματα στην ψυχή και το σώμα. Τα κυριότερα απ’ αυτά είναι: 1) Καλλιεργήθηκε σε βάθος μέσα στην παλαίστρα και το γυμνάσιο η ψυχή και η ανάπτυξη του σώματος. Με την άσκηση βελτιώθηκε και αναπτύχθηκε η οικογενειακή και κοινωνική υγεία, σφυρηλατήθηκε σταθερά η ελληνική φυλή, ο ελληνικός και παγκόσμιος πολιτισμός. 2) Βοήθησαν οι πανελλήνιοι αγώνες Ολύμπια, Νέμεα, Πύθια και Ίσθμια, στο να ανοίξουν οι πόλεις – κράτη τα προστατευτικά τους τείχη και να καλλιεργηθεί συνειδητά μεταξύ των Ελλήνων κλίμα φιλίας και φίλαθλο. Για πρώτη φορά στην ιστορία του παγκόσμιου πολιτισμού χρησιμοποιήθηκαν οι αγώνες από τους Έλληνες σαν μέσο για την εκπαίδευση των νέων και αποτέλεσαν εθνική ανάγκη για τη διαμόρφωση της ελληνικής ράτσας. 3) Προσπάθησαν οι αρμόδιοι – αγωνοθέτες των αγώνων, με τη συμμετοχή όλων των πολιτών στους αγώνες να καταπολεμήσουν σε βάθος την αντίληψη περί κοινωνικών τάξεων, απόδειξη ότι στους αγώνες πλούσιοι και φτωχοί συναγωνίζονταν τον περί « αρετής αγώνα ». 4) Τα αποτελέσματα από τη συνεχή άσκηση, από τη δοκιμασία του αγώνα επιδρούσαν στην ατομική προσωπικότητα του αθλητή – πολίτη ώστε αυτός να γινόταν περισσότερο νομοταγής, ηθικός, γενναίος, καρτερικός, δυναμικός.
Οι νικητές
Όταν ο αθλητής ανακηρυσσόταν Ολυμπιονίκης, στο στάδιο γινόταν σεισμός. Όλη η Ελλάδα χαιρόταν, οι θεατές σηκώνονταν και κινούσαν τα χέρια ψηλά πετώντας τα ενδύματά τους. Μερικοί μάλιστα πέθαιναν από τη χαρά και τη συγκίνηση. Σύμφωνα με όσα μας αναφέρει ο Πλούταρχος, στο Ολυμπιακό στάδιο, μετά την ανακήρυξη σε Ολυμπιονίκες, των Ροδίων αδελφών Δαμαγήτου και Ακουσίλαου, συνέβηκε να ανασηκώσουν στους ώμους το γέροντα πατέρα τους Διαγόρα και να τον περιφέρουν στεφανωμένο και ευτυχισμένο μέσα στον αγωνιστικό χώρο. Ήταν τόση η χαρά και η συγκίνηση του γέρου πατέρα που η καρδιά του δεν μπόρεσε ν’ αντέξει. Ο θάνατος τον αγκάλιασε μέσα σ’ αυτόν τον παράδεισο της ευτυχίας.
Ο νικητής λοιπόν στην Ολυμπία, ο ολυμπιονίκης, ο πρώτος, ο καλλίτερος, ο ασυναγώνιστος, ο άφθαστος, ήταν το επίκεντρο του πανελλήνιου θαυμασμού.
Κανένας θνητός της αρχαίας εποχής, στρατιωτικός, σοφός, ρήτορας, ποιητής ή πολιτικός, δεν αισθάνθηκε τόση ευτυχία και δόξα από το περιβάλλον του αλλά και την εσωτερική τελειότητα που γνώρισε ο νικητής στο στάδιο της Ολυμπίας.
Το στεφάνι του νικητή
Σύμφωνα με την παράδοση που διέσωσε ο Παυσανίας, το βραβείο της νίκης, δηλαδή το έπαθλο, στις έξι πρώτες Ολυμπιάδες ήταν ένα μήλο. Από την έβδομη Ολυμπιάδα, έπειτα από χρησμό του μαντείου των Δελφών, καθιερώνεται ως έπαθλο ο κότινος που ήταν ένα στεφάνι από κλαδί της « Καλλιστεφάνου ελιάς », της ιερής αγριελιάς που είχε βλαστήσει (στη νοτιοδυτική γωνία του οπισθόδομου) πίσω από το ναό του Δία στην Ολυμπία. Τα κλαδιά της, που προορίζονταν για στεφάνια, έκοβε με χρυσό δρεπάνι ένα παιδί που ζούσαν και οι δυο γονείς του.
Το στεφάνι του ολυμπιονίκη είχε συμβολική έννοια. Συμβόλιζε τον αγωνιστικό έρωτα και τον αθλητικό μόχθο του αθλητή – πολίτη για την αγωνιστική αξία.
Στα Ίσθμια στεφάνωναν τους νικητές με κλωνάρι πεύκου, στα Πύθια με κλωνάρι δάφνης και στα Νέμεα με στεφάνι από σέλινο.
Οργάνωση, προετοιμασία, έναρξη των Ολυμπιακών αγώνων
Την οργάνωση των Ολυμπιακών αγώνων είχαν αναλάβει οι Ηλείοι. Το έργο αυτό ήταν δύσκολο γιατί έπρεπε ν’ αντιμετωπισθεί πλήθος ζητημάτων που αφορούσαν τους αθλητές, τη μετακίνηση και διαμονή δεκάδων χιλιάδων εκπροσώπων πόλεων και επισκεπτών, καθώς και την ετοιμασία των αγωνιστικών χώρων και του ιερού.
Ανώτατοι άρχοντες των αγώνων ήταν οι Ελλανοδίκες ( αγωνοθέτες αρχαιότερα), που φορώντας πορφυρές ενδυμασίες θύμιζαν τη βασιλική καταγωγή του θεσμού. Ήταν υπεύθυνοι για την οργάνωση, την κρίση των αγώνων και την εφαρμογή των κανονισμών. Εκλέγονταν με κλήρο απ’ όλους τους Ηλείους. Είχαν πολλές υποχρεώσεις και μεγάλη δύναμη. Μπορούσαν ν’ αποκλείσουν από τους αγώνες αθλητές για παραπτώματα, να κρίνουν αν είχαν τα απαιτούμενα προσόντα, να επιβάλουν πρόστιμο, να τους τιμωρήσουν με διώξιμο ή και με δημόσιο μαστίγωμα. Κατά την άσκηση των καθηκόντων τους είχαν στη διάθεσή τους αστυνομική δύναμη από ραβδούχους ή μαστιγοφόρους με επικεφαλής τον αλυτάρχη. Τα κυριότερα παραπτώματα που τιμωρούσαν ήταν η μη έγκαιρη άφιξη, η ανυπακοή στις εντολές, η παραβίαση των κανόνων των αγώνων και η δωροδοκία. Στο τελευταίο αυτό αδίκημα έβαζαν μεγάλες χρηματικές ποινές τόσο στους ένοχους αθλητές, όσο και στις πόλεις τους. Στους Ελλανοδίκες ανήγγελλαν οι αθλητές τη συμμετοχή τους ένα χρόνο πριν για την εγγραφή των ονομάτων τους στους καταλόγους.
Όταν έφτανε ο καιρός για τους Ολυμπιακούς αγώνες σταματούσαν όλοι οι πόλεμοι μεταξύ των ελληνικών πόλεων και άρχιζαν να καταφθάνουν στην Ολυμπία πιστοί, αθλητές, προσωπικότητες και άλλοι Έλληνες, που συχνά έκαναν επίδειξη δυνάμεως και πλούτου με λαμπρές εκδηλώσεις, χρυσά σκεύη ή αναθήματα, με πολυτελείς κατασκηνώσεις, πλούσια γεύματα και πολυάριθμα αγωνιστικά άρματα. Οι αθλητές που θα έπαιρναν μέρος στους αγώνες έφθαναν πιθανόν ένα μήνα νωρίτερα για να προετοιμασθούν και να γίνει ο απαραίτητος έλεγχος. Τους συνόδευαν οι γυμναστές τους και τους νέους αθλητές οι πατέρες και οι αδελφοί τους. Ο έλεγχος της ελληνικής καταγωγής των αθλητών ήταν αυστηρός γιατί μόνο οι γεννημένοι ελεύθεροι Έλληνες από ελεύθερους γονείς μπορούσαν να συμμετάσχουν στους αγώνες. Αποκλείονταν οι δούλοι, οι βάρβαροι, οι παραβάτες της κατάπαυσης πολέμου (στη διάρκεια των αγώνων), οι ιερόσυλοι και οι Ελλανοδίκες. Οι αθλητές έπρεπε με όρκο να βεβαιώσουν, σύμφωνα με τον Παυσανία, ότι συμπλήρωσαν δέκα μήνες άσκηση. Από το διάστημα αυτό ο τελευταίος μήνας εντατικής άσκησης γινόταν στο παλαιό γυμνάσιο της Ήλιδος όπου με αυστηρή εποπτεία των Ελλανοδικών διδάσκονταν τους κανόνες του τιμίου αγώνος. Όταν πια ολοκληρωνόταν το προκαταρκτικό αυτό στάδιο, Ελλανοδίκες και αθλητές έπαιρναν την ιερά οδό που οδηγούσε στην Ολυμπία και καθώς περνούσαν από την πηγή Πιέρα, που συναντούσαν στο δρόμο τους, τελούσαν θυσία και καθαρτήριο τελετή. Τις μέρες των αγώνων απαγορευόταν με ποινή θανάτου η είσοδος των γυναικών και μάλιστα των εγγάμων, στην Άλτη. Μόνο στην ιέρεια της Δήμητρας Χαμύνης επιτρεπόταν να παρα-κολουθήσει τους αγώνες στο στάδιο, καθισμένη στο βωμό της Θεάς. Μοναδικό γνωστό παράδειγμα παραβιάσεως του απαγορευτικού νόμου παραδίδεται η περίπτωση της Καλλιπάτειρας, κόρης του Ροδίου Διαγόρα, που μπήκε στο στάδιο μεταμφιεσμένη σε γυμναστή για να παρασταθεί στον αθλητή γιο της. Στον ενθουσιασμό της για τη νίκη του στο αγώνισμα της πυγμής παίδων αποκαλύφθηκε, αλλά συγχωρήθηκε η απάτη της από σεβασμό στην αθλητική παράδοση των Διαγοριδών που ανέδειξαν τρεις γενιές Ολυμπιονικών. Το περιστατικό ωστόσο έγινε αφορμή να θεσπισθεί νόμος, που όριζε να προσέρχονται και οι γυμναστές γυμνοί στους αγώνες.
Η σειρά των Ολυμπιακών αγώνων ήταν η ακόλουθη: Η πανηγυρική έναρξη των Ολυμπίων γινόταν το πρωΐ της πρώτης ημέρας με ιεροτελεστίες και ορκωμοσία στο Βουλευτήριο, μπροστά στο άγαλμα του Ορκίου Διός. Ορκίζονταν οι αθλητές , οι γυμναστές, οι πατέρες ή οι αδελφοί των νέων αθλητών, πως ασκήθηκαν δέκα μήνες και πως θ’ αγωνιστούν τίμια. Οι Ελλανοδίκες ότι θα είναι αμερόληπτοι (δηλαδή δε θα πάρουν το μέρος κανενός) και ότι δε θ’ αποκαλύψουν τους λόγους των αποφάσεών τους. Ακολουθούσαν την ίδια μέρα αγώνες κηρύκων και σαλπιγκτών, που θα προσέφεραν τις υπηρεσίες τους στην Ολυμπιάδα. Το απόγευμα της ίδιας μέρας γίνονταν τα αγωνίσματα των παίδων.
Η δεύτερη μέρα άρχιζε με τους πολύ θεαματικούς αγώνες, τις ιπποδρομίες και αρματοδρομίες στον ιππόδρομο. Ακολουθούσαν το απόγευμα τα αγωνίσματα του Πένταθλου και η μέρα έκλεινε με νυκτερινές νεκρικές ιεροτελεστίες, χοές και θρηνωδίες, αφιερωμένες στον Πέλοπα.
Η τρίτη μέρα, που συνέπιπτε με την επομένη της πανσελήνου, ήταν η σπουδαιότερη μέρα των αγώνων, αφιερωμένη στη λατρεία του Διός. Το πρωΐ προσφερόταν η κύρια θυσία, η εκατόμβη των Ηλείων. Η πανηγυρική πομπή με τη συμμετοχή των αρχόντων, των θεωρών όλων των πόλεων και του πλήθους σχηματιζόταν στο Πρυτανείο και κατευθυνόταν στο μεγάλο βωμό του Διός. Εκεί θυσιάζονταν 100 ταύροι και μόνο οι μηροί τους καίγονταν σε φωτιά από ξύλα λεύκης, που άναβε στην κορυφή του βωμού. Το απόγευμα γίνονταν τα αγωνίσματα του δρόμου, οι προκριματικοί του σταδίου, κατά τετράδες αθλητών, και οι τελικοί του δολίχου σταδίου και του διαύλου.
Η τέταρτη μέρα περιελάμβανε βαριά αγωνίσματα, πάλη, πυγμή, παγκράτιο, και οπλίτη δρόμο.
Οι Ολυμπιακοί αγώνες τελείωναν την πέμπτη μέρα με την πανηγυρική τελετή της ανακήρυξης των Ολυμπιονικών και της στεφανώσεως στον πρόναο του ναού του Διός, μπροστά στο άγαλμα του Ολυμπιονίκη Θεού, την ώρα που οι θεατές τους έραιναν με άνθη και φύλλα (φυλλοβολία). Στην αρχή τα στεφάνια (κότινοι) τοποθετούνταν σε χάλκινο τρίποδα, αργότερα όμως στη χρυσελεφάντινη τράπεζα του Κολώτη, που φυλασσόταν στο ναό της Ήρας. Μετά τη στεφάνωση των νικητών η τελετή έκλεινε με επίσημο γεύμα σ’ αυτούς στο Πρυτανείο.
Καθώς η νύχτα έπεφτε σιγά σιγά και το φεγγάρι έβγαινε, η γραφική κοιλάδα, το Κρόνιο και οι μακρινοί λόφοι αντιλαλούσαν από τα επινίκια τραγούδια και τους ύμνους των ολυμπιονικών και των συντρόφων τους και τους ολονύκτιους πανηγυρισμούς της λαμπρής ομηγύρεως.
Τη μοναδική αυτή σε μεγαλείο και ομορφιά νυκτερινή εορταστική ατμόσφαιρα μας περιγράφουν οι στίχοι του Πινδάρου: «Αλλά να που το όμορφο πρόσωπο του φεγγαριού, με την ερατεινή διαύγεια, φώτισε τη νύκτα. Και ολόκληρο το ιερό αντηχούσε από χαρούμενη ευτυχία και θριαμβευτικά τραγούδια».
Τα αθλήματα
1) Ιππόδρομος: Στον ιππόδρομο γίνονταν οι αρματοδρομίες και οι ιπποδρομίες. Το μήκος του ήταν πιθανόν δυο στάδια (384,56 μ.) Μια πλήρης διαδρομή από την άφεση ως το τέρμα ήταν τέσσερα στάδια (769,12 μ.) και , ανάλογα με το αγώνισμα, η διαδρομή αυτή έπρεπε να γίνει περισσότερες φορές.
2) Δρόμος: Είναι το πιο παλιό και συνηθισμένο αγώνισμα και αναφέρεται από τον Όμηρο σε όλους τους αγώνες των Αχαιών. Ο δρομέας ασκείται γυμνός και ξυπόλυτος και έχει το σώμα του αλειμμένο με λάδι. Οι αγώνες δρόμου γίνονταν στο στάδιο αφού προηγούνταν οι προκριματικοί εξ’ αιτίας της μεγάλης συμμετοχής, και ιδιαίτερα στην Ολυμπία. Τα γνωστά είδη δρόμου είναι: α) Δρόμος ή στάδιο (192 μ.) β) Δίαυλος, δρόμος ταχύτητας δυο σταδίων (384 μ.) γ) Ίππιος, αγώνας δρόμου τεσσάρων σταδίων (769 μ.) δ) Δόλιχος, αγώνας δρόμου αντοχής (4.608 μ.) ε) Οπλίτης δρόμος, πολεμικό αγώνισμα, που οι δρομείς έτρεχαν φορώντας πανοπλία. στ) Λαμπαδηδρομία ή λαμπαδηφορία, δρόμος με αναμμένη λαμπάδα, την οποία ο ένας δρομέας έδινε στον άλλο. Η λαμπάδα έπρεπε να φτάσει άσβηστη στο βωμό του τιμώμενου Θεού. Ήταν ομαδικό αγώνισμα, όπως η σκυταλοδρομία.
3) Άλμα: Αγώνισμα πηδήματος σε μήκος και όχι σε ύψος.
6) Πάλη: Γινόταν στο στάδιο σε ειδικό « σκάμμα ». Οι παλαιστές αγωνίζονταν όρθιοι και χρησιμοποιούσαν κάθε είδους χτυπήματα και λαβές, για να νικήσουν τον αντίπαλο ρίχνοντάς τον τρεις φορές στο έδαφος.
7) Πένταθλο: Αγώνισμα πενταπλό, που συνδυάζει δρόμο σταδίου, άλμα, δίσκο, ακόντιο και πάλη.
8) Πυγμή: Το αγώνισμα της πυγμής ήταν από τα πιο δημοφιλή και αρχαία. Οι πύκτες τυλίγουν τις πυγμές τους με απλούς ιμάντες από δέρμα βοδιού, που προφυλάσσουν και κάνουν ισχυρότερα τα χτυπήματα. Κατά την πυγμαχία νικητής ανακηρύσσεται ο πύκτης που θα θέσει τον αντίπαλό του εκτός αγώνος ή θα τον εξαναγκάσει να αναγνωρίσει την ήττα του.
9) Παγκράτιο: Ήταν αγώνισμα ανεξάρτητο που συνδύαζε πυγμή και πάλη. Ο παγκριατιστής χρησιμοποιεί όλα τα τεχνάσματα και τα κτυπήματα της πυγμής – με γυμνά όμως τα χέρια- όλες τις λαβές και τους συνδυασμούς της όρθιας πάλης και ακόμη με την « κύλισιν » συνεχίζει τον αγώνα και στο έδαφος, ως τη στιγμή που ο αντίπαλός του « απαγορεύει », αναγνωρίζει δηλαδή την ήττα του.
10) Ιππικοί αγώνες: Από τα πιο παλιά αγωνίσματα είναι οι αρματοδρομίες. Στο άρμα βρίσκεται μόνο ο ηνίοχος. Το επικίνδυνο για ατυχήματα σημείο ήταν η «νύσσα» όπου τα άρματα έπαιρναν τη στροφή.
11) Άλλα αγωνίσματα: Το 396 π.Χ. εισάγονται στην Ολυμπία αγώνες σαλπιγκτών και κηρύκων. Οι νικητές προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στη διάρκεια των αγώνων. Περίφημος σαλπιγκτής ήταν ο Μεγαρίτης Ηρόδωρος Ολυμπιονίκης σε 10 συνεχείς Ολυμπιάδες (328-292 π.Χ.). Επίσης γίνονταν κολυμβητικοί αγώνες, αγώνες κατάδυσης στη θάλασσα, κωπηλασίας και αγώνες πλοίων (Ίσθμια).
Μεγαρίτες αθλητές και Ολυμπιονίκες
720 π.Χ. -15η Ολ. – Όρσιππος – Δρόμος (στάδιο)
704 π.Χ. – 19η Ολ. – Μένος – Δρόμος (στάδιο)
652 π.Χ. – 32η Ολ. – Κρατίνος – Δρόμος (στάδιο)
……… _ ……… – Κομαίος – Σαλπιγκτής
328 έως 292 π.Χ. – 113η έως122η Ολ. Ηρόδωρος – Σαλπιγκτής
172 π.Χ. – 152η Ολ. – Δημόκριτος – Στάδιο
Από το 776 π.Χ. μέχρι το 393 μ.Χ. πέρασαν 1169 χρόνια και οι Ολυμπιακοί αγώνες γίνονταν συνέχεια χωρίς διακοπή και ήταν στις δόξες τους κάθε φορά.
Το 393 μ.Χ. καταργούνται με διαταγή του αυτοκράτορα του Βυζαντίου, Θεοδοσίου. Από τότε, ως το 1894 μ.Χ., δεν ξανάγιναν ποτέ. Λησμονήθηκαν, ξεχάστηκαν τελείως.
Με τις ανασκαφές και τα αριστουργηματικά ευρήματα των αρχαιολόγων, η ανάμνηση της παλιάς δόξας ξαναζωντάνεψε το πνεύμα των Ολυμπιακών αγώνων και τον πόθο να ξαναγίνουν και πάλι.
Το έτος 1894 μ.Χ. έγινε στο Παρίσι, στη Γαλλία, ένα αθλητικό συνέδριο. Στο συνέδριο αυτό ο Γάλλος βαρόνος Πέτρος ντε Κουμπερτέν υποστήριξε πως η άθληση του σώματος είναι αναγκαία για την πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου. Ακόμα μίλησε για την επανάληψη των Ολυμπιακών αγώνων. Οι ιδέες και οι σκέψεις του Κουμπερτέν εγκρίθηκαν απ’ όλες τις χώρες που πήραν μέρος στο συνέδριο. Τότε ο Έλληνας Δημήτριος Βικέλας πρότεινε οι πρώτοι Ολυμπιακοί αγώνες της σύγχρονης εποχής να γίνουν στην Αθήνα. Πράγματι το 1896 μ.Χ. ξανάγιναν οι Ολυμπιακοί αγώνες μετά από διακοπή 1500 χρόνων, στην Αθήνα. Τώρα όμως δεν πήραν μέρος μόνο Έλληνες, όπως γινόταν στην αρχαία Ελλάδα, αλλά και αθλητές από άλλα κράτη απ’ όλον τον κόσμο. Από το 1896 μ.Χ. γίνονται συνέχεια, κάθε τέσσερα χρόνια, σε διαφορετικό κράτος.
ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ
Η Ολυμπιακή φλόγα
Από το 1896 μ.Χ., κάθε τέσσερα χρόνια, έφηβοι δρομείς οι κήρυκες των Ολυμπιακών αγώνων, ξεκινούν από την Ολυμπία για να φέρουν με πόδι φτερωτό το Ολυμπιακό φως μέχρι την πρωτεύουσα της χώρας που θα γίνουν οι αγώνες. Εκεί, θ’ αναφτεί στο Ολυμπιακό στάδιο και θα παραμείνει αναμμένη μέχρι το τέλος των αγώνων. Η Ολυμπιακή φλόγα συμβολίζει την αναγέννηση του Ολυμπιακού πνεύματος, του συναγωνισμού και της διατήρησης των αρχαίων ελληνικών αθλητικών ιδανικών.
Η Ολυμπιακή σημαία
Το 1913 ο Γάλλος Βαρόνος Πέτρος ντε Κουμπερτέν σχεδίασε την Ολυμπιακή σημαία, που συμβολίζει την ενότητα των πέντε ηπείρων κάτω από το Ολυμπιακό πνεύμα. Η σημαία αποτελείται από πέντε συμπλεγμένους κύκλους σε άσπρο φόντο. Τα χρώματα των κύκλων είναι: μπλε, κίτρινο, μαύρο, πράσινο και κόκκινο. Αυτά είναι τα χρώματα που χρησιμοποιούνται και για τις σημαίες όλου του κόσμου.
Η έναρξη των αγώνων
Η Ολυμπιάδα αρχίζει με παρέλαση των αθλητών που θ’ αγωνιστούν στο Ολυμπιακό στάδιο στο οποίο καταφθάνει ο δρομέας που φέρνει την Ολυμπιακή φλόγα. Πρώτοι στην παρέλαση πηγαίνουν οι Έλληνες αθλητές προς τιμή της αρχαίας Ελλάδας. Την έναρξη των αγώνων κάνει ο αρχηγός του κράτους που γίνονται οι αγώνες. Αμέσως υψώνεται η Ολυμπιακή σημαία.
Η συμμετοχή
Οι Ολυμπιακοί αγώνες διεξάγονται κάθε τέσσερα χρόνια και αποτελούν το σημαντικότερο αθλητικό γεγονός του κόσμου. Σ’ αυτούς παίρνουν μέρος αθλητές όσων χωρών δηλώσουν συμμετοχή, συναγωνιζόμενοι στα ποικίλα αγωνίσματα της θερινής και χειμερινής Ολυμπιάδας. Οι αγώνες γίνονται σε διαφορετική πόλη κάθε φορά.
Κανονισμοί των σύγχρονων Ολυμπιακών αγώνων
Η συμμετοχή στους Ολυμπιακούς αγώνες έχει αυστηρούς κανονισμούς. Οι αθλητές πρέπει να είναι ερασιτέχνες (να μην έχουν δηλαδή τον αθλητισμό σαν επάγγελμα) και η συμμετοχή τους πρέπει να εγκρίνεται από την επιτροπή Ολυμπιακών αγώνων της χώρας τους. Από τους Ολυμπιακούς αγώνες αποκλείονται όσοι αθλητές: α) Έχουν τιμηθεί με βραβείο αξίας μεγαλύτερης των 50 δολαρίων, β) όσοι έχουν χρησιμοποιήσει την αθλητική τους ιδιότητα για να κερδίσουν χρήματα ή για να επιτύχουν διορισμό σε κάποια θέση χωρίς να κατέχουν τα απαραίτητα προσόντα, γ) έχουν εκφράσει πρόθεση να γίνουν επαγγελματίες, δ) έχουν χρησιμοποιηθεί με αμοιβή για διδασκαλία του αγωνίσματός τους και ε) έχουν πάρει υποτροφία με κριτήριο την αθλητική ικανότητά τους.
Τα έπαθλα των νικητών
Τα έπαθλα δίνονται μετά από κάθε αγώνισμα. Τιμώνται οι τρεις πρώτοι νικητές οι οποίοι στέκονται πάνω σε ειδικό βάθρο. Κατά την τελετή της απονομής ακούγεται ο εθνικός ύμνος της χώρας του πρώτου νικητή και γίνεται η έπαρση των σημαιών των τριών πρώτων νικητών. Ο πρώτος νικητής παίρνει χρυσό μετάλλιο, ο δεύτερος αργυρό και ο τρίτος χάλκινο. Επίσης δίνονται τιμητικά διπλώματα για τους πρώτους έξι αθλητές και αναμνηστικά μετάλλια για όλους όσους πήραν μέρος στους αγώνες μ’ οποιονδήποτε τρόπο.
Η θερινή Ολυμπιάδα
Η θερινή Ολυμπιάδα περιλαμβάνει 22 αθλήματα. Κατατάσσονται στις εξής κατηγορίες:
Αθλητικά: Αγωνίσματα στίβου ( βάδην, δρόμου, άλματα και ρίψεις ). Ομαδικά αγωνίσματα ( ποδόσφαιρο, μπάσκετ, χόκεϊ, βόλεϊ και η ποδηλασία ).
Μαχητικά: Οπλομαχία, πυγμαχία, τζούντο, πάλη (ελληνορωμαϊκή και ελεύθερη), σκοποβολή.
Γυμναστικά: Γυμναστικές ασκήσεις και άρση βαρών.
Αγωνίσματα υγρού στίβου: κολύμβηση, καταδύσεις, αγώνες με μονόξυλα, κωπηλασία, υδατοσφαίριση.
Η χειμερινή Ολυμπιάδα καθιερώθηκε το 1924. Γίνεται σε διαφορετική εποχή και διαφορετικό τόπο από τη θερινή, αλλά πάντα στο ίδιο ημερολογιακό έτος. Τα αγωνίσματα της χειμερινής Ολυμπιάδας είναι εφτά.
Αγώνες ταχύτητας πάνω στον πάγο.
Καλλιτεχνικό πατινάζ.
Σκι στον πάγο.
Δίαθλο ( αγώνες ανωμάλου εδάφους και σκοποβολή ).
Αγώνες με μικρά και μεγάλα έλκηθρα.
Χόκεϊ στον πάγο.
Λήξη των Ολυμπιακών αγώνων
Η λήξη των Ολυμπιακών αγώνων κηρύσσεται από Ελλανοδίκη ο οποίος και προσκαλεί τους αθλητές στους αγώνες της επόμενης Ολυμπιάδας. Οι αθλητές προσέρχονται και πάλι στο στάδιο για τη σχετική τελετή κατά την οποία γίνεται η υποστολή της Ολυμπιακής σημαίας. Οι αθλητές τώρα δεν είναι παρατεταγμένοι κατά εθνικές ομάδες αλλά είναι ενωμένοι σε ένδειξη δεσμών φιλίας μεταξύ των χωρών τους.
Θέατρο: Είναι η τέχνη της παράστασης επί σκηνής μιας υπόθεσης δραματοποιημένης. Από πρώτη άποψη θέατρο είναι ό,τι “παρίσταται” ως γεγονός, μέσα σε μια σύμβαση, της οποίας είτε γνωρίζουμε τους κανόνες της, είτε δεν τους γνωρίζουμε και συμμετέχουμε, από ένστικτο, οπότε τους δημιουργούμε ως θεώμενα και θεατές.
Θεώμενα και θεατές: Μεταξύ τους υπάρχει μια σύμβαση αποδοχής που βασίζεται στην επικοινωνία μέσω της εικόνας και του λόγου. Η σχέση αυτή εξελίσσεται σε έκφραση συμπάθεια ή αντιπάθειας.
Το Θέατρο είναι σύνθετο είδος τέχνης που υπηρετεί και υπηρετείται συνάμα, από το λόγο και την εικόνα. Ο άνθρωπος μέσα από το θέατρο προσπαθεί διαχρονικά να δώσει μια πειστική απάντηση στα διαχρονικά ερωτήματα: «Ποιος είμαι;», «Ποιος είναι ο προορισμός μου;», «Τι γίνεται όταν πεθάνω;» κι έτσι ξεκινάει ο πρώτος υπαρξιακός, θεατρικός, «καλλιτεχνικός διάλογος» του ανθρώπου. Αιτία και αποτέλεσμα αυτού του διαλόγου είναι το θέατρο…
Το αρχαίο ελληνικό θέατρο, θεσμός της αρχαιοελληνικής πόλης κράτους αναπτύχθηκε στα τέλη της αρχαϊκής περιόδου (Αρχαϊκή περίοδος: 750 π.Χ.- 480 π.Χ.) και διαμορφώθηκε πλήρως κατά την κλασική περίοδο (480π.Χ – 323π.Χ.) κυρίως στην Αθήνα. Έχει τις ρίζες του στις λατρευτικές γιορτές του Διονύσου.
Ο Διόνυσος ήταν θεός της γονιμότητας και της βλάστησης και προς τιμήν του οι αρχαίοι Έλληνες διοργά-νωναν πολλές γιορτές μέσα στις οποίες παίζονταν θεατρικές παραστάσεις (τραγωδίες και κωμωδίες).
Η πρώτη θεατρική πράξη ήταν ο διθύραμβοςπου ήταν χορική ποίηση με θέμα τη ζωή και τη λατρεία του θεού Διονύσου. Τραγουδιόταν γύρω απ’ το βωμό του θεού του κρασιού. Ερμηνευόταν από ένα χορόπενήντα ανδρών (πέντε άνδρες για κάθε μια απ’ τις δέκα φυλές της Αττικής). Αργότερα ο διθύραμβος άρχισε να διαπραγματεύεται και άλλα θέματα με ιστορίες για τους ημίθεους και τους ήρωες, τους μυθολογικούς προγόνους των Ελλήνων και των συγγενικών λαών.
Ο Θέσπις, αρχηγός ενός διθυραμβικού χορού, έκανε μια καινοτομία. Απέσπασε τον εαυτό του από το σύ-νολο του χορού και, παίρνοντας τη μορφή του θεού ή του ήρωα του οποίου τα κατορθώματα εξυμνούνται, ανοίγει διάλογο με το χορό. Έτσι γίνεται ο πρώτος “θιασάρχης” και ο πρώτος “ηθοποιός”.
Το αρχαίο ελληνικό θέατρο κατείχε από νωρίς σημαντική θέση στην κοινωνική ζωή. Από τη θεματο-γραφία των έργων και τη κατασκευή των θεάτρων μέχρι την οργάνωση των παραστάσεων, οι παραστάσεις διοργανώνονται από το κράτος με δαπάνες ευπόρων πολιτών (χορηγών). Το θέατρο ήταν δωρεάν για όλους τους πολίτες, γεγονός το οποίο μαρτυρά τη σημασία του. Ο χαρακτήρας των θεατρικών παραστάσεων είναι διαγωνιστικός. Οι ρόλοι δίνονται αυστηρά μόνο σε άντρες οι οποίοι φορούσαν μάσκες. Τις μάσκες αυτές ορισμένες φορές τις άλλαζαν ακόμη και για τον ίδιο ρόλο ανάλογα με τις ανάγκες της παράστασης. Προκειμένου, να φαίνονται πιο επιβλητικοί, φορούσαν ειδικά παπούτσια με ψηλά χοντρά πέλματα (τους κοθόρνους).
Τα πρώτα θέατρα της Ελλάδας ήταν πάντοτε χτισμένα κοντά σε κάποιο ναό. Οι θεατές εξακολουθούσαν βέβαια να έχουν συνείδηση της θρησκευτικής σημασίας του έργου, έμαθαν όμως σιγά σιγά και να αντιμετωπίζουν τα δρώμενα σαν έργο τέχνης και κάποτε σαν ψυχαγωγία.
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ (χώροι του θεάτρου)
Οι πρώτες παραστάσεις στην Αγορά της Αθήνας δίνονταν με κατασκευή ικριωμάτων (ικρίων). Σταδιακά το θέατρο αποκτά την μορφή του, συντιθέμενο από τρία διακριτά μέρη, το κοίλον, την ορχήστρα και την σκηνή. H αναζήτηση χώρων καλής ακουστικής οδήγησε, σε πλαγιές λόφων. Συχνά γινόταν συμπλήρωση χωμάτων, ακόμη και πλήρης επίχωση (Δίο, Mαντίνεια).
Η ορχήστρα: Πρόκειται για έναν ισοπεδωµένο, υπαίθριο, κυκλικό χώρο µε ένα βωµό στο κέντρο (αφιερωµένο στο θεό), γνωστό ως θυµέλη. Στην πρώτη αυτή φάση, ο κόσµος συγκεντρωνόταν όρθιος γύρω από την ορχήστρα.
Το κοίλον: Σχηματίστηκε σκάβοντας την πλαγιά ενός λόφου και χρησίμευε για να κάθονται οι θεατές, αποτελεί δηµιούργηµα του 5ου αι. π.Χ. Οι αρχικές συµπληρώσεις µε ξύλινες κατασκευές (ικρία) εξέλιπαν οριστικά, ύστερα από τα θανατηφόρα ατυχήµατα που προξένησε η πτώση των ξύλινων εδωλίων στην Αθήνα (5ος αι. π.Χ.) Οι οµόκεντρες σειρές των εδωλίων του κοίλου χωρίζονται κάθετα µε στενές κλίµακες , τις κερκίδες. Το κοίλο χωρίζεται καθ. ύψος από ένα οµόκεντρο διάδροµο, το διάζωµα. Το ανώτερο µέρος του κοίλου καλείται επιθέατρον. Προνοµιούχα θεωρούνται τα εδώλια της πρώτης σειράς του κάτω µέρους του κοίλου και του επιθεάτρου, τα οποία ξεχώριζαν ως προς την κατασκευή τους. Στο θέατρο του Διονύσου τα πολυτελή καθίσµατα φέρουν επιγραφές µε τα ονόµατα των διακεκριµένων προσώπων για τα οποία προορίζονται και ονοµάζονται προεδρίαι.
Η σκηνή: Ήταν ο χώρος των υποκριτών (ηθοποιών). Ήταν στην παρυφή της ορχήστρας, στον άξονα του κοίλου, κατασκευασµένη πρόχειρα από ξύλα και ύφασµα. Χρησίµευε ως αποδυτήριο και ως αποθήκη για τη θεατρική σκευή. Ο κύριος χώρος δράσης των υποκριτών ήταν το λογείον, υπερυψωµένη εξέδρα ανάµεσα στη σκηνή και την ορχήστρα. Μεταξύ της σκηνής και των πλαγίων αναληµατικών τοίχων σχηµατίζονται δύο προσβάσεις του χορού στην ορχήστρα, οι πάροδοι. Μπροστά από τον τοίχο της πρόχειρης σκηνής προστέθηκε µια ελαφρά κιονοστοιχία που ονοµάστηκε προσκήνιον. Το προσκήνιον άρχισε να αποκτά ειδική σηµασία στην παρουσίαση κάθε έργου µε τους ζωγραφικούς πίνακες που κοσµούσαν τα µετακιόνια διαστήµατά του και τις τρεις θύρες-πύλες που έφεραν ανάλογο γραπτό διάκοσµο και επιπλέον είχαν µια ιδιαίτερη συµβολική σηµασία. Δύο µικρές πτέρυγες στις άκρες ονοµάζονται παρασκήνια. Σκηνή και παρασκήνιο στον 5ο αι. π.Χ. ήταν πρόχειρες κατασκευές. Τον 4ο αι. π.Χ. εµφανίζονται τα πρώτα λίθινα σκηνικά συγκροτήµατα. Στους ελληνιστικούς χρόνους το λογείον στο οποίο κινούνται οι υποκριτές είναι ένα υπερυψωµένο πάτωµα. Στο χώρο µεταξύ σκηνής και ορχήστρας έχει δηµιουργηθεί σε ορισµένες περιπτώσεις µια υπόγεια διάβαση, γνωστή ως Χαρώνειος Κλίµαξ , που χρησίµευε για την εµφάνιση του Χάροντα.
Το κτήριο του θεάτρου ήταν πάντοτε υπαίθριο και αρµονικά ενταγµένο στο γύρω τοπίο. H ακουστική του µαρµάρινου θεάτρου είναι εξαιρετική. Το σκηνικό υλικό δεν είχε καµία σχέση µε το σηµερινό. Καταρχήν, αφού οι παραστάσεις γίνονταν σε εξωτερικό χώρο, πολύ συχνά είχαν ως φόντο την θάλασσα, το ηλιοβασίλεµα ή ένα βουνό. Γενικά υπήρχε απλούστερο σκηνικό υλικό και δεν υπήρχαν τεχνητοί φωτισµοί. Τέλος η δυνατότητα αλλαγής ενός σκηνικού ήταν περιορισµένη. Έτσι οι ζωγραφικοί πίνακες ήταν σταθεροί και προσαρτηµένοι πάνω σε δυο ξύλινους περιστρεφόµενους άξονες, τους περίακτους και οι αλλαγές σκηνικού στη διάρκεια της παράστασης µηδαµινές.
ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΙΑ – ΘΕΑΤΡΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ
Η ανακάλυψη της πραγµατικής σκηνογραφίας αποδίδεται από τον Αριστοτέλη στο Σοφοκλή ενώ η ζωγραφική σαν µέσο διαµόρφωσης του σκηνικού χώρου είχε χρησιµοποιηθεί και από τον Αισχύλο. Τόσο στον κάτω όροφο της ελληνιστικής σκηνής, στα µεσοδιαστήµατα των ηµικιόνων που συνέθεταν τη στοά του προσκηνίου όσο και στον πάνω όροφο, στα κενά που δηµιουργούσαν µεγάλα ανοίγµατα, γνωστά ως θυρώµατα, υπήρχε η δυνατότητα παρεµβολής ελαφρών σκηνογραφικών στοιχείων. Τέτοια ήταν τα καταβλήµατα, µε µορφή είτε υφασµάτινων παραπετασµάτων είτε ζωγραφικών πινάκων. Ίχνη στερέωσης των τελευταίων έχουν αποκαλυφθεί σε πολλά µνηµεία της ελληνιστικής περιόδου. Η εµφάνιση ενός θεού ή ενός προσώπου του εξωσκηνικού χώρου ή η θεατρική αναπαράσταση ενός φυσικού φαινοµένου ήταν δυνατά µόνο µε τη βοήθεια ειδικών µηχανισµών. Πολύτιµες πληροφορίες λαµβάνουµε από αναπαραστάσεις θεατρικών σκηνών σε αγγεία. Η διαπίστωση ότι στις περιγραφές των αρχαίων θεατρικών µηχανισµών αναγνωρίζεται σήµερα η κεντρική ιδέα πολλών στοιχείων της σύγχρονης σκηνικής τεχνολογίας, είναι οπωσδήποτε ιδιαιτέρου ενδιαφέροντος. Το εκκύκληµα αποτελούσε ένα χαµηλό τροχοφόρο όχηµα επί του οποίου εµφανιζόταν ή εξαφανιζόταν, από την κεντρική είσοδο της σκηνής, πρόσωπα ή και το εσωτερικό ενός χώρου. Πιθανή ήταν και η περιστροφική κίνηση του εκκυκλήµατος, ανάλογη µε τη σηµερινή χρήση της περιστροφικής σκηνής πάνω σε βαγονέτο. Παρόµοιος µηχανισµός ήταν και η εξώστρα, για την αλλαγή του εσωτερικού σκηνικού. Ένας άλλος σηµαντικός και εύχρηστος µηχανισµός ήταν η µηχανή, ένα ανυψωτικό µηχάνηµα για τη µεταφορά στη σκηνή καθοριστικών για τη δράση προσώπων, όπως οι ήρωες και οι θεοί, γνωστό ως ο «από µηχανής θεός». Η µηχανή µπορεί να θεωρηθεί ο πρόδροµος των ανυψωτικών µηχανισµών υψηλής τεχνολογίας του σηµερινού θεάτρου και λειτουργούσε ως γερανός µε σχοινί που ονοµαζόταν αιώρα. Για την άµεση εµφάνιση και αποµάκρυνση προσώπων ή αντικειµένων στο αρχαίο θέατρο χρησιµοποιούνταν επίσης και τα λεγόµενα αναπιέσµατα, ένα είδος καταπακτών που λειτουργούσαν όπως οι αντίστοιχες καταπακτές των σύγχρονων θεατρικών σκηνών. Ένας ιδιαίτερα συνήθης θεατρικός µηχανισµός για την άµεση αλλαγή σκηνικών εικονογραφικών στοιχείων αποτελούσαν οι περίακτοι, πρισµατικής µορφής περιστρεφόµενες κατασκευές, που τοποθετούνταν σε κατάλληλα σηµεία του σκηνικού οικοδοµήµατος. Η σκηνική παρουσίαση εντόνων φυσικών φαινοµένων επιτυγχανόταν µε τη βοήθεια του κεραυνοσκοπείου, ενός τύπου περιάκτου που διέθετε είτε πλευρές µε σχέδια κεραυνών, είτε µια γυαλιστερή επιφάνεια πάνω στην οποία αντανακλούσε το φως του ήλιου. Για την παραγωγή του χαρακτηριστικού ήχου της βροντής χρησιµοποιούσαν το βροντείον, µεταλλικό δοχείο µε χαλίκια για την παραγωγή θορύβου.
ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ
Η ακουστική ποιότητα των αρχαίων ελληνικών θεάτρων είναι τόσο γνωστή όσο και αξιοθαύµαστη. Γνωρίζουµε ότι η ακουστική δεν υπήρχε ως επιστήµη στο αρχαίο θέατρο, οι πρόγονοί µας όµως, ως φιλόσοφοι, είχαν την ικανότητα να παρατηρούν το περιβάλλον τους, να βγάζουν συµπεράσµατα , να τα µεταφέρουν και να τα εφαρµόζουν στη ζωή τους. Έτσι διαπίστωσαν ότι ο κύκλος αποτελεί το καλύτερο σχήµα για να µπορεί να βλέπει και να ακούει άνετα ένας µεγαλύτερος αριθµός θεατών και αυτό γιατί επιβάλλει σχεδόν οµοιόµορφη κατανοµή της ηχητικής ενέργειας της φωνής γύρω από ένα οµιλητή. Παράλληλα αυτή η κυκλική διάταξη του θεάτρου υποχρεώνει σε µια απόλυτη συγκέντρωση όλου του θεάτρου στα δρώµενα, απαραίτητη για τη µεταφορά των θεατών από τον πραγµατικό στο θεατρικό χώρο. Απ’ την άλλη η σκηνή στην οποία έπαιζαν οι υποκριτές υψωνόταν µπροστά από την ορχήστρα, ενίσχυε την ανάκλαση της φωνής και την καθιστούσε ικανή να ακουστεί σε µεγάλες αποστάσεις. Τέλος, σηµαντικός παράγοντας ήταν και η σωστή επιλογή χώρου του αρχαίου θεάτρου ώστε η ησυχία και η ηρεµία του τοπίου να συµβάλλει τα µέγιστα στον τοµέα της ακουστικής. Συµπερασµατικά, το αρχαίο θέατρο, παρά τα πενιχρά µέσα που διέθετε, κατάφερε να αναδειχθεί σε δάσκαλο της σύγχρονης ακουστικής επιστήµης, υποδεικνύοντας τρόπους και µεθόδους που για άλλη µια φορά αναδεικνύουν το µεγαλείο του αρχαίου ελληνικού πνεύµατος.
ΤΑ ΕΝΔΥΜΑΤΑ
Η παρουσίαση και η σκηνική ολοκλήρωση ενός έργου στο αρχαίο ελληνικό θέατρο περιελάµβανε και τη σκευή των υποκριτών (κοστούµι, µάσκα, υπόδηµα), απαραίτητο στοιχείο της διδασκαλίας που ανάγεται στη λατρεία του Διονύσου και ενσωµατώθηκε στην παράσταση ως σηµασιολογικό και λειτουργικό στοιχείο της. Η πατρότητα της ουσιαστικής αναβάθµισης της σκευής στην αρχαία τραγωδία ανήκει στον Αισχύλο, που πιστεύεται ότι διακόσµησε µε µεγαλοπρεπή τρόπο το θέατρο και προσδιόρισε συγκεκριµένα κοστούµια στους ηθοποιούς. Το χαρακτηριστικό είναι ότι ενώ τα τραγικά έργα αναφέρονταν σε προηγούµενες εποχές και σε µυθολογικά κατά βάση θέµατα, η θεατρική σκευή ήταν κατά κανόνα σύγχρονη της εποχής που παίχτηκαν οι τραγωδίες. Τα βασικότερα κοστούµια της τραγωδίας ήταν τα επιβλήµατα (ιµάτιον, χλαµύς κλπ.) και οι πολύχρωµοι χιτώνες. Τα κυριότερα αρχαιοελληνικά ενδύµατα ήταν τα εξής: ΠΕΠΛΟΣ: Ένδυµα από µάλλινο συνήθως ύφασµα που φορούσαν γυναίκες. Πριν το τυλίξουν γύρω από το σώµα τους, το αναδίπλωναν στο πάνω µέρος σχηµατίζοντας το απόπτυγµα. Το ρούχο στερεωνόταν στους ώµους µε περόνες ή πόρπες. Μερικές φορές φόραγαν και ζώνη στη µέση. Επίσης δηµιουργούνται πτυχές πάνω από τη µέση, από το ζώσιµο του ρούχου, και ονοµάζονται κόλπος. Ο Δωρικός πέπλος φοριόταν χωρίς ζώνη, ήταν ανοιχτός στο πλάι και γι’ αυτό ονοµαζόταν «φαινοµηρίς ». ΧΙΤΩΝΑΣ: Ένδυµα από λεπτό ύφασµα, λινό ή µάλλινο, που φορούσαν άνδρες ή γυναίκες κατάσαρκα. Ήταν ραµµένος στο ένα πλάι και γι’ αυτό τον φορούσαν από το κεφάλι και τον συγκρατούσαν στους ώµους µε κουµπιά ή πόρπες, ώστε να σχηµατίζονται µακριά ή κοντά µανίκια. Στην πρώτη περίπτωση ονοµαζόταν χειριδωτός και στη δεύτερη αχειρίδωτος. Μπορεί να ήταν κοντός ή µακρύς και συνήθως τον φορούσαν µε ζώνη. Στο αρχαίο θέατρο οι χιτώνες είχαν χρωµατιστές κατακόρυφες ραβδώσεις και οι µανδύες ήταν στολισµένοι µε κεντήµατα και ταινίες. ΙΜΑΤΙΟ: Ένδυµα από, συνήθως, µάλλινο ή χοντρό ύφασµα. Οι γυναίκες το φορούσαν πάνω από το χιτώνα και οι άντρες είτε πάνω από το χιτώνα είτε κατάσαρκα. Το Ιωνικό ιµάτιο ήταν ένα στενό ορθογώνιο ύφασµα, που τυλιγόταν κατά µήκος του πάνω µέρους του κορµού, περνούσε κάτω από το αριστερό χέρι σχηµατίζοντας µια αναδίπλωση και στερεωνόταν πάνω από τον δεξιό ώµο µε κουµπιά ή πόρπες. Οι γυναίκες συχνά κάλυπταν το κεφάλι τους µ’ αυτό. Οι άντρες συχνά το έβαζαν πάνω από το χιτώνα και το τύλιγαν γύρω από τους ώµους έτσι ώστε να πέφτει το ίδιο κι απ’ τις δύο πλευρές. ΧΙΤΩΝΙΣΚΟΣ: Κοντός χιτώνας που φορούσαν κυρίως οι στρατιώτες κάτω από την πανοπλία τους. (µε χιτωνίσκο απεικονίζονται συχνά η Άρτεµις και οι Αµαζόνες ) ΧΛΑΜΥΔΑ: Κοντό ιµάτιο στερεωµένο στον ένα ώµο µε πόρπη. Τη χλαµύδα φορούσαν κυρίως οι έφηβοι, οι ιππείς, οι αγγελιοφόροι και γενικά όσοι χρειάζονταν ελευθερία κινήσεων. ΕΞΩΜΙΣ: Είδος κοντού χιτώνα που άφηνε τον δεξιό ώµο ελεύθερο. Την εξωµίδα φορούσαν όσοι χρειάζονταν ελευθερία κινήσεων όπως οι αναβάτες, οι τεχνίτες κ. ά.
Ο Σοφοκλής ακολούθησε τις βασικές ενδυµατολογικές αρχές του Αισχύλου, ενώ ο Ευριπίδης εισήγαγε το φτωχό, έως και εξαθλιωµένο, ένδυµα σε πολλά από τα έργα του. Στην αρχαία κωµωδία χρησιµοποιούνταν συνήθως το σωµάτιον, ένα εφαρµοστό µάλλινο ρούχο στο χρώµα του δέρµατος µε παραγεµίσµατα στην κοιλιά και στα οπίσθια και µε ενσωµατωµένο ένα δερµάτινο φαλλό. Σε άλλες περιπτώσεις φορούσαν ζωόµορφα ενδύµατα (όρνιθες, σφήκες, βάτραχοι κλπ.) ως κληρονοµιές από τις διονυσιακές γιορτές, ενώ σπανιότερα εµφανιζόταν ο κωµικός χιτών, η εξωµίς και τα κωµικά επιβλήµατα.
Τυπικό στοιχείο υπόδησης των ηθοποιών ήταν ο γνωστός κόθορνος. Αρχικά αποτελούσε ένα µαλακό υπόδηµα µε λεπτό τακούνι και κορδόνια που µπορούσε να φορεθεί αδιάκριτα είτε στο αριστερό είτε στο δεξί πόδι. Στην εξέλιξη του αποκτούσε όλο και ψηλότερη σόλα για να καταλήξει στη ρωµαϊκή περίοδο πανύψηλος. Με τον τρόπο αυτό οι χαρακτήρες των έργων φαίνονταν πιο µεγαλόσωµοι και εξέφραζαν την ανωτερότητά τους. Υπεύθυνος για την ενδυµασία των υποκριτών ήταν ο ποιητής, που αναλάµβανε και χρέη ενδυµατολόγου.
ΜΑΣΚΑ – ΠΡΟΣΩΠΕΙΟ
Η ιστορία της µάσκας µας πάει πολλούς αιώνες πίσω, σε µια φυλή της Νέας Γουινέας, τους Παπούα. Αυτοί ήταν οι πρώτοι που κατασκεύασαν µάσκα. Η µάσκα αυτή ή κάλυπτε όλο το κεφάλι ή πολλές φορές ήταν υπερυψωµένη και τόνιζε την επιβλητικότητα του προσώπου που τη φορούσε. Σε άλλες περιπτώσεις έβαφαν και τα πρόσωπά τους. Στην αρχή η µάσκα χρησιµοποιούνταν για θρησκευτικές τελετές και χορούς, όπως συνέβαινε µε τους αρχαίους Αιγύπτιους που κάλυπταν τις µούµιες µε µάσκες. Φαίνεται λοιπόν ότι η µάσκα είχε και µνηµειακή λειτουργία. Η χρήση της µάσκας εµφανίστηκε στην αρχαία Ελλάδα και συγκεκριµένα στις τελετές προς τιµή του θεού Διόνυσου. Οι θιασώτες του Διόνυσου έβαφαν το πρόσωπό τους µε το κατακάθι του κρασιού. Έβγαιναν από τον εαυτό τους, οδηγούνταν στην έκσταση και αυτοµάτως στη θεοληψία, στην κατάληψή τους από το πνεύµα του θεού. Στη συνέχεια η µάσκα έγινε αναπόσπαστο κοµµάτι του αρχαίου θεάτρου. Σύµφωνα µε την αρχαία παράδοση, πρώτος ο Θέσπης, το δεύτερο µισό του 6ου π.Χ. αι., έβαψε τα πρόσωπα των υποκριτών µε διάφορες χρωστικές ουσίες και πρώτος εισήγαγε τα προσωπεία από λινό ύφασµα. Με την αύξηση των απαιτήσεων του δράµατος κατά τον 5ο π. Χ. αι. το προσωπείο βοηθούσε τον ηθοποιό να υπερβεί την ατοµική του προσωπικότητα και να εναλλάσσει διαφορετικούς αντρικούς και γυναικείους χαρακτήρες στα δραµατικά είδη. Στο αρχαίο θέατρο τα προσωπεία (µάσκες) ήταν κατασκευασµένα ανάλογα µε το είδος του έργου, ώστε να δίνεται η κατάλληλη έκφραση (γελαστή, λυπηµένη, ειρωνική). Είχαν µεγάλα ανοίγµατα για το στόµα και τα µάτια και µε αδρές γραµµές ήταν ζωγραφισµένα τα χαρακτηριστικά των προσώπων του δράµατος. Την αναβίωση της µάσκας τη συναντάµε και στη σηµερινή εποχή να βρίσκει την πλήρη της έκφραση στα αποκριάτικα έθιµα, κατάλοιπα και αυτά της διονυσιακής λατρείας. Με τη µάσκα δίνεται η δυνατότητα αλλά και η ευκαιρία στο σύγχρονο άνθρωπο να βγει έξω από τον εαυτό του και να υποδυθεί ένα άλλο πρόσωπο.
Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ
Το αρχαίο θέατρο ήταν ένας χώρος κατάλληλα διαµορφωµένος για να δίνονται σ’ αυτόν παραστάσεις. Οι παραστάσεις άρχιζαν πολύ πρωί και κρατούσαν ως το βράδυ. Το εισιτήριο ήταν φτηνό αλλά και για όσους δεν είχαν να το πληρώσουν, το πλήρωνε η πολιτεία. Έπρεπε όλοι να βλέπουν θέατρο: άντρες, γυναίκες και παιδιά. Γιατί το θεωρούσαν όχι µόνο ευχαρίστηση και ψυχαγωγία αλλά ένα από τα καλύτερα µέσα διαπαιδαγώγησης, ένα αληθινό σχολείο. Από το θέατρο, µάθαιναν τη ζωή, τα πάθη και τα συναισθήµατα που θα βίωναν στη ζωή τους. Οι θεατές αισθάνονταν συµπάθεια ή ανησυχία για την τύχη των ηρώων. Ο ποιητής έδινε τέτοια τροπή στην εξέλιξη του µύθου ώστε ο ήρωας έπεφτε µε αξιοπρέπεια και υπέκυπτε στους νόµους της ηθικής τάξης. Έτσι η ψυχή του θεατή που άρχιζε να συγκλονίζεται από τον έλεο και τον φόβο, εξαγνιζόταν από τα παθήµατα ενώ µε τη δοκιµασία που είχε περάσει, ανακουφιζόταν. Τέλος πηγαίνοντας να δει θέατρο, ο αρχαίος θεατής πίστευε πως θα απαλλασσόταν από το ψυχικό βάρος που κουβαλούσε και ότι θα ελευθερωνόταν από τα αρνητικά συναισθήµατα που βίωνε, µε αποτέλεσµα να αποκτά ψυχική ευεξία και ηθική ισορροπία. Γενικά το θέατρο σε κάθε εποχή αποτελεί γέννηµα της ανάγκης που αισθάνονται οι άνθρωποι να βρίσκονται κοντά στους οµοίους τους και να επικοινωνούν µαζί τους. Αυτή η προσωπική και κοινωνική ανάγκη που είναι συνυφασµένη µε την ίδια υπόσταση του ανθρώπου σαν όντος και εµφανίστηκε µαζί του, εκδηλώνεται µε πολλές µορφές. Μια από αυτές είναι η ανάγκη που νιώθουν οι άνθρωποι, να εκφραστούν µε την υπόκριση ή να βλέπουν άλλους να εκφράζονται µε τον τρόπο αυτό. Όταν αυτή η ανάγκη ικανοποιείται, οι άνθρωποι νιώθουν απόλαυση. Η ίδια αυτή ανάγκη για έκφραση µέσω της υπόκρισης, σπρώχνει τα παιδιά να παρασταίνουν στα παιχνίδια τους διάφορα ζώα ή γνωστά τους πρόσωπα και ακόµα περισσότερο να παίζουν διάφορα παιχνίδια, όπως οι «κουµπάρες», ο «µπακάλης» κ.α. Παιχνίδια που χάνονται ίσως στις αστικές συνθήκες των σύγχρονων πόλεων και που «ανακαλύπτουµε» ξανά σήµερα µέσα από τα «παιχνίδια ρόλων» του θεατρικού παιχνιδιού αλλά και των σύγχρονων επικοινωνιακών τεχνικών. Βλέπουµε λοιπόν ότι το θέατρο έχει παίξει και παίζει ένα πολύ σηµαντικό ρόλο στη ζωή µας αφού όχι µόνο µας βοηθά να ξαναβρούµε τη χαµένη παιδικότητά µας αλλά και τον τρόπο να συνυπάρχουµε µε τους άλλους γύρω µας καθώς και να ερχόµαστε σε επαφή µε τις σηµαντικότερες ιδέες που γέννησε κάθε εποχή και βρήκαν την αµεσότερη έκφρασή τους στη θεατρική δράση.
Πηγές:
1) ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΑΤΡΟΥ: Εισαγωγική διάλεξη σε ακροατήριο εκπαιδευτικών στο σεμινάριο του ΙΝ.ΠΑΙ.ΘΕ.ΘΕ. σε συνεργασία με τον Δήμο Καισαριανής με θέμα “το θέατρο ως παιδαγωγικό εργαλείο” τον Δεκέμβριο 2002. Εισηγητής Τάκης Χρυσούλης 2) Εφημερίδα: «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», Επτά ημέρες, Κυριακή 25/7/1999. 3) ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΩΣ ΧΩΡΟΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ (από το πρόγραµµα της θεατρικής οµάδας Γυµν-Λυκ Καλλιµασιάς Χίου 2004 για τη παράσταση «Το µέγα δέος ο άνθρωπος γεννά» επιµέλεια Μαρία Ρεβελάκη 4) Η γένεση του θεάτρου (από τη μαθήτρια Έλενα Σεβαστοπούλου)
Η οικογένεια του Ναντίτο πήγε για πικ νικ στο δάσος. Έφαγαν και πέταξαν πολλά σκουπίδια. Τα δεντράκια διαμαρτυρήθηκαν γι’ αυτό. Η οικογένεια κατάλαβε το λάθος της. Ζήτησε συγγνώμη από τα δέντρα του δάσους και μάζεψε όλα τα σκουπίδια. Αγαπώ το δάσος σημαίνει καθαρό δάσος.
Χρησιμοποιούμε cookies για να σας προσφέρουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία στη σελίδα μας. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε τη σελίδα, θα υποθέσουμε πως είστε ικανοποιημένοι με αυτό.
