• 

  Στους τρεις νεότερους χάρτες [1911 – 1922 – 1929 ] συναντάμε τις εξής ονομασίες: [1911-Sabdji Khane] – [1922-Chabhana] – [1929-Sapai].

  Από το Παρασκευά Κονόρτα, Συγγαρφέα
• Σαπχανέ Ναχιέ (1878 – 1912) (νεοελληνική εποχή)
  Sabhane Nahiyesi (1878 – 1912),
• Saphane Nahiyesi (1878 – 1912),
• Saphana Nahiyesi (1878 – 1912),
• Sapcihane Nahiesi (1878 – 1912),
• Sapci Nahiyesi (1878 – 1912)

• Πολίτευμα και πολιτικοί θεσμοί:
• Kατά την περίοδο 1878 – 1912, ο Kαζάς Σάπχανε υπαγόταν στον Kαζά Γκιουμουλτζίνας, περιελάμβανε 41 χωριά και είχε έδρα την πόλη Σάπχανε (Sabci, Sapci, Saphane, Saphana, Sabhane, Sapcihane, σημ. Σάππες). Σήμερα, ο τότε Nαχιέ Σάπχανε βρίσκεται εξ ολοκλήρου σε ελληνικό έδαφος (Nομός Pοδόπης).
• Συγγραφέας: Παρασκευάς Kονόρτας.

Η μετονομασία το 1920

 Η ονομασία «Σάππαι» (αργότερα Σάπες) δόθηκε επίσημα το 1920, αμέσως μετά την απελευθέρωση της Θράκης, από την ειδική τριμελή επιτροπή που συνέστησε η τότε Πολιτική Διοίκηση Θράκης.
  Συγκεκριμένα:
 Ο αρμόδιος φορέας: Η Διεύθυνση Εσωτερικών της Πολιτικής Διοικήσεως Θράκης, υπό την εποπτεία του τότε Υπουργού – Γενικού Διοικητή Θράκης, ανέθεσε το καλοκαίρι του 1920 σε μια 3μελή επιτροπή (αποτελούμενη από ιστορικούς και καθηγητές) τη γνωμοδότηση για τη μετονομασία των θρακικών τοπωνυμίων.
Η διαδικασία: Σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ελλάδα, όπου οι μετονομασίες γίνονταν σταδιακά, στη Θράκη αποφασίστηκε να γίνουν με κατεπείγουσα «πολιτική απόφαση». Τα νέα ονόματα (όπως το «Σάππαι») καθιερώθηκαν «λάθρα» (δηλαδή απευθείας στην πράξη) μέσω της απογραφής του 1920.
 Η προέλευση του ονόματος: Το όνομα επιλέχθηκε για να συνδέσει την περιοχή με το αρχαίο θρακικό φύλο των Σαππαίων, το οποίο αναφέρεται από τον Ηρόδοτο και τον Παυσανία. Η προηγούμενη τουρκική ονομασία (Σαπ-χανέ ή Σιαπτσί) σήμαινε «εργοστάσιο/ορυχείο στύψης» (σαπ = στύψη).
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών
 Η διοικητική αναγνώριση της περιοχής ως Κοινότητα Σαππών οριστικοποιήθηκε αργότερα με το Διάταγμα της 30/7/1924 (ΦΕΚ Α.194/1924).
Η διοικητική αναγνώριση της περιοχής ως Κοινότητα Σαππών οριστικοποιήθηκε αργότερα με το Διάταγμα της 30/7/1924 (ΦΕΚ Α.194/1924).

Περιγραφή από το βιβλίου του Χρ. Τιτσώνη : “Σαπαι”

[Νομίζουμε ότι το βιβλίο του Χρ. Τσιτσώνη, πρώην. δημάρχου Σαπών, είναι από τις λίγες πηγές που μπορεί κάποιος να αντλήσει πληροφορίες για την περίοδο πριν και μετά τον πόλεμο. Μεταφέρουμε στη δημοτική γλώσσα κάποια στοιχεία για τον τόπο μας].

 “Η κωμόπολη αυτή είναι πρωτεύουσα του Δήμου Σαπών, προπολεμικά της κοινότητας, καθώς και ολόκληρης της Επαρχίας Σαπών.
 Επί τουρκοκρατίας ήταν το κεντρικότερο και το εμπορικότερο χωριό. Είχε 2 τζαμιά. Ονομαζόταν Σιαπτσί ή Σαπ-Χανέ.
 1. Σιαπτσί: Ονομαζόταν έτσι γιατί στην περιφέρεια της κωμόπολης και σε διάφορα σημεία, κατά παραδοσιακή αφήγηση, υπήρχε μεταλλείο πετρωμάτων, που περιείχε στύψη (Σιάπ=τουρκικά), την οποία είχαν ανάγκη τα τότε βυρσοδεψεία των Σαπών, αλλά και άλλων περιοχών. (1920-1950). Μετά το 1950 απαγορεύτηκε η χρήση της. Είναι αλήθεια ότι 3-4 χλμ, βορειοανατολικά των Σαπών, στη θέση “Ασάρ” υπήρξε ένα παλιό έργο με διάφορες στοές που χαρακτηριζόταν ως ορυχείο. Στη θέση “Οντούν Γιουλού” ή “Μαγαράδες”, υπήρχαν δύο ανοίγματα, τα οποία είδε και ο γράφων. Επίσης υπήρχαν και διάφορες πηγές που έβγαζαν στυφό νερό, “ξυνόνερο”, όπως το έλεγαν οι ντόπιοι, στην αριστερή όχθη του χειμάρρου Σιάπ-Ντερέ, από όπου και το όνομα.
Σε σχετική έρευνά μου, πληροφορήθηκα από μουσουλμάνο (Αμέτ) ηλικίας 85 χρονών, ότι παλιά υπήρχε φούρνος ή εργαστήριο, Β.Α. των Σαπών, στον οποίο επεξεργαζόταν τα πετρώματα της στύψης για τον καθαρισμό της. Τα υπολείμματα αυτής της επεξεργασίας τα έριχναν στην περιοχή του φούρνου. Αργότερα, στην περιοχή αυτή φυτεύτηκαν αμπέλια, όμως δεν απέδωσαν. Η θέση ονομαζόταν σταχτοάμπελος (κιουλ-μπαλαάρ). Από άλλο γνωστό μου μουσουλμάνο, δημοτικό σύμβουλο Μπαλτά Μεμέτ, έμαθα ότι στη θέση “Τρυφιλίτσα” και τη δεξιά θέση του χειμάρρου Σιάπ Ντερέ, υπήρχε μεγάλη πέτρα, πιθανώς κοίλη που την ονόμαζαν “νερολίθαρο – Σολούκαγια” γύρω από την οποία τα νερά του χειμάρρου άφηναν ένα υπόλειμμα. Αυτό έδινε στα δέρματα ένα μαύρο χρώμα.

 

Τμήμα χάρτη επί εποχής οθωμανικού κράτους. (1904). Εκτίμηση που συνάγεται από την ύπαρξη της σιδηροδρομικής γραμμής Αλεξ/πολης-Θεσσαλονίκης που ολοκληρώθηκε γύρω στα 1895. (η μαύρη γραμμή). Οι Σάπες αναγράφονται με δυο ονόματα: “Saphane” και “Sapdzi”. Άλλα ονόματα με τις τουρκικές ονομασίες: :Kalaidzidere (Κασσιτερά), Cobankoj (Συκορράχη), Gajbikoj (Xαμηλό), Bekirkoj (Βέλκιο), Asagimah (Αρσάκειο), ceribaskoj (Πρωτάτο), Refedziler (Λοφάριο), Kopekkoj (Μέστη), Sofilar (Ασκητές).

Μαρτυρίες από το παρελθόν
Η πιο παλιά μαρτυρία που υπάρχει για τον τόπο μας, προέρχεται από τον Τούρκο περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή:
” Εκτισμένη εις τους πρόποδας όρους αυτή έχει εν τζαμίον, εν χανίον και 200 κεραμοσκεπείς οικίας. Όλοι οι κάτοικοι της πόλης, Μωαμεθανοί τε και μη, είναι ασύδοτοι από φόρους στρατιωτικής καταστάσεως., υποχρεωμένοι να μετέχουν μόνον εις πολέμους. Οι μη μουσουλμάνοι κάτοικοι, όλοι ασχολούνται με την εκσκαφήν στυπτηρίας του Δημοσίου και παράδοσιν ταύτης εις τον Εμίνην των φόρων. Το ποσόν της εργολαβικής αναλήψεως της εκσκαφής της στυπτηρίας του Δημοσίου και παράδοσιν ταύτης εις τον Εμίνην των φόρων. Το ποσόν είναι μέγα ανερχόμενον εις το ποσόν των οκτακοσίων χιλιάδων γροσίων.”
Νεώτερη μαρτυρία Γάλλου περιηγητή του 19ου αιώνα Α. Viquesquel “Σιαπτσιλάρ, 7-8 λεύγες νοτιοανατολικώς της Γιομουρτζίνας, βρίσκεται το Σαπ Χανά ή Σιαπτσί (ή Σιαπτσιλάρ στον πληθυντικό). Σαπ, σημαίνει στύψη, Χανά είναι το πανδοχείο ή εργοστάσιο. Το χωρίον πήρε το όνομα από τα πετρώματα της στύψης, των οποίων η εκμετάλλευσις γίνεται εις απόστασιν ενός τετάρτου της μισής λεύγας και των οποίων χρησίμευαν εις την κατασκευήν στύψης.”
Το όνομα αυτό περιέχει την τουρκική ρίζα “Σιάπ” (στύψη=διπλό θεϊκό άλας του αργιλίου και του καλίου) και Χανά ή χάνα (πανδοχείο=χάνι). Δηλαδή υπήρχαν εργαστήρια όπου γινόταν η επεξεργασία των πετρωμάτων της στύψης με τα οποία χρωμάτιζαν τα δέρματα. Ακόμη η λέξη Χάνα σημαίνει πανδοχείο, για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών και ταξιδιωτών.
Τα πανδοχεία αυτά, από παλιά, αλλά και κατά το 1922-1935, ήταν πολύ απαραίτητα για την εξυπηρέτηση των ταξιδιωτών, που ήταν αναγκασμένοι να διανυκτερεύσουν εδώ, αφού δεν υπήρχαν δρόμοι και συγκοινωνίες. Είχαν επίσης και όλες τις υποδομές για να ταΐσουν και να ξεκουράσουν τα ζώα, που ήταν γαϊδούρια, βόδια, βουβάλια, άλογα και καμήλες. Στα χάνια και στα πανδοχεία όμως ερχόταν και οι κάτοικοι των γύρω περιοχών, προς εξυπηρέτηση βιοτικών ή άλλων αναγκών στις Σάπες και ήταν υποχρεωμένοι, ιδιαίτερα τους χειμερινούς μήνες, να διανυκτερεύουν.

ΣΗΝΑΝΤΙΚΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΤΣΙΤΣΩΝΗ

Κατά την περίοδο 1920-1935 δύο ήταν τα οργανωμένα χάνια στις Σάπες.

1) Του Ντερτλή Αμέτ. Ήταν ευρύχωρο και βρισκόταν επάνω στον κεντρικό δρόμο. Για πολλά χρόνια χρησιμοποιούνταν από το γιο του Ιδρίζ και του εγγονού του Αμέτ ως υφασματοπωλείο. Tο παλιό αυτό κτίσμα γκρεμίστηκε το Φεβρουάριο του 2011.

2) Του Χατζηχουσεΐν και των παιδιών του. Ήταν κι αυτό ευρύχωρο κα κεντρικό με μεγάλη είσοδο. Η προς τον κεντρικό δρόμο πλευρά χρησιμοποιούνταν ως στήριγμα (τοίχος) για τη δημιουργία με ξύλινες προσθήκες μικρών, μαγαζιών του ενός δωματίου. 

Εκτός από αυτούς όμως και άλλοι ελεύθεροι επαγγελματίες, ιδιαίτερα παντοπώλες, για την αύξηση ή τη συγκράτηση πελατών τους, διέθεταν μικρά χάνια για την εξυπηρέτηση ανθρώπων και ζώων και κυρίως των γαϊδουριών, που τότε ήταν τα βασικό μέσο μεταφοράς. Τέτοια εμπορικά ήταν του Μ. και Κων. Ποάλα, του Χριστόδουλου Χαδόλια κλπ.

Ο περιηγητής Έβλια Τσελεμπή και το πέρασμά του από τις Σάπες “

  O Τούρκς Έβλια Τσελεμπή κυριαρχεί σε ολόκληρο τον 12ο αιώνα με τον όγκο, την ποικιλία και την ποιότητα του έργου του.
  Τα ταξίδια του κράτησαν σαράντα χρόνια και οι αφηγήσεις και περιπλανήσεις του καλύπτουν δέκα τόμους, με τον γενικό τίτλο «ΣΕΓΙΑ- ΧΑΤΝΑΜΕ. (οδοιπορικό).
  Τον ονόμασαν Παυσανία των νέων χρόνων, πολύτιμη πηγή πληροφοριών, μέγιστο όλων των εποχών, αξιόπιστο περιηγητή και ανεκτίμητο θησαυρό.
  Περιηγήθηκε όλη τη Οθωμανική αυτοκρατορία. Ταξίδευσε στη Συρία, Αίγυπτο, Μεσοποταμία Περσία. Πήγε στον Καύκασο και στην Κριμαία, έφθασε στην Ουγγαρία, Αυστρία, Ολλανδία, Δανία και Σουηδία.
  Ο όγδοος τόμος του έργου του είναι αφιερωμένος στην Ελλάδα. Περιγράφει το ταξίδι του από την Κωνσταντινούπολη στην Κρήτη. Το δρομολόγιο του είναι: Θράκη, Μακεδονία, Θεσσαλία, Στερεά, Εύβοια, Αττική, Πελοπόννησο, Κρήτη.
  Γράφει για ό,τι βλέπει και ό,τι αγγίζει με ακρίβεια. Γράφει για πολιτείες και χωριά, για κτίσματα και για ανθρώπους για μνημεία, συνήθειες, μύθους, παροιμίες. Τα κείμενα του είναι μια απέραντη συλλογή θρησκευτικών, κοινωνικών, ιστορικών, αρχαιολογικών, γλωσσικών, τοπογραφικών και στατιστικών στοιχείων. Περιγράφει τους τόπους που είδε, τα πρόσωπα και τα πράγματα με ζωηράδα, με γοητευτικό και παραμυθένιο ύφος. Είναι λοιπόν ένας παραμυθάς, ένα ράθυμος ανατολίτης παραμυθάς.
  Η οικογένεια του ήταν οικογένεια «εκ Πατρίδων» δηλαδή μια οικογένεια που ξεχωρίζει μέσα στις οικονομικοκοινωνικές συνθήκες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το ταξίδι του στην Ελλάδα έγινε γύρω στα 1667, όταν ο Τσελεμπή πήγε στην Κρήτη για να πάρει μέρος στην εκστρατεία κατά των Βενετσιάνων. Πηγαίνοντας στην Κρήτη και επιστρέφοντας μετά το τέλος της εκστρατείας, θα περιηγηθεί την Ελλάδα από την μία άκρη έως την άλλη.
  Το όγδοο βιβλίο του (από τα δέκα που είναι όλο του το έργο του) είναι το πιο σημαντικό για μας τους Έλληνες. Γεννήθηκε γύρω στο 1604, πέθανε λίγο μετά το 1682.
 Η περιήγηση στην Θράκη αρχίζει: Από το Μπαλά Ντιμοντούκα (Διδυμότειχο), στο Εσκή Φερεντζίκ (παλαιές Φέρες) και στη συνέχεια ο Κασαμπάς Σαπτσιλάρ και η περιπέτεια με το δούλο.
  Γράφει σχετικά:  Η Κωμόπολη είναι χτισμένη στους πρόποδες του βουνού και έχει τζαμί, χάνι και διακόσια σπίτια όλα κεραμωτά. Οι κάτοικοι, μωαμεθανοί και χριστιανοί, είναι απαλλαγμένοι από κάθε φόρο και πολεμική εισφορά, άλλοι με υποχρέωση τη στρατιωτική θητεία, όταν η πατρίδα τους καλεί στα όπλα. Οι μη μουσουλμάνοι ασχολούνται με την εξόρυξη στυπτηρίας (στίψης) για λογαριασμό του Δημοσίου. Την παραγωγή της την παραλαμβάνει όλη ο Εμίρης. Πρόκειται για μεγάλη επιχείρηση. Δηλαδή μιλάμε για ορυκτό που αγγίζει τις οκτακόσιες χιλιάδες γρόσια το χρόνο!
Κατά τη παραμονή του στην πόλη το έσκασε ένας από τους δούλους του. Για το περιστατικό γράφει ο ίδιος: «Μόλις το έμαθα μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι. Ψάξαμε παντού αλλά λες και άνοιξε η γη και τον κατάπιε. Έτσι αναγκάστηκα να πάω με το άλογο μου πίσω στην Φερεντζίκ (Φέρες), από όπου εφοδιάστηκα με ειδικό ένταλμα από τον κατή.
  Εν συνέχεια ξεκινήσαμε μαζί με έφιππους άνδρες σε αναζήτησή του. Για μια εβδομάδα κάναμε άνω κάτω τα χωριά του Καζά της Φερέντζικ, φτάνοντας μέχρι επάνω στο βουνό του Σιτσανλίκ (Ποντικοβούνι). Όταν τελικά τον ξετρύπωσα τον έφερα πίσω δεμένο χειροπόδαρα και τον έριξα ένα γερό μπερντάκι για να μάθει την θαυματουργή δύναμη που έχει το βροντερό χέρι του Έβλια.
  Συνέχισα το ταξίδι μου προς νότο. Πέρασα από το χωριό Σαχινλί (Γερακοχώρι) και ύστερα στο Τεκέ Βεφές Σουλτάν. Εν συνέχεια περιγράφει τη Δράμα (με τα πολλά νερά της), τη Ζίχνη, συνεχίζοντας προς το Άγιο Όρος και τη Θεσσαλονίκη.
  Αναφέρθηκα στην περιήγηση της Ελλάδας, διαβάζοντας το βιβλίο «ΤΑΞΙΔΙ, στην Ελλάδα» κατά την περιγραφή του Εβλιά Τσελεμπί, έκδοση του οίκου ΕΚΑΤΗ, χωρίς χρονολογία εκδόσεως. (Εκδόθηκε γύρω στο 1992).
  Από την όλη περιγραφή εμφανίζεται ότι η πατρίδα μας οι Σάπες (το ΣΑΨΙ), υπήρχε το έτος 1667 και είχε ως πλουτοπαραγωγική πηγή την εξόρυξη της στύψης με έσοδα 800.000 γρόσια ή 8.000 τούρκικες χρυσές λύρες ποσό μυθικό για την εποχή εκείνη.
Αυτά προς ενημέρωση όλων των Σαπαίων.
Αθήνα Δεκέμβριος 2012

Η ονομασία σε βάθος χρόνου…

Η έρευνά μου σχετικά με την ονομασία του τόπου ήταν η αναζήτηση χαρτών σε βάθος χρόνου, όσο πιο παλιά μπορούσα να φτάσω. Χρονικά η παλιότερη παρουσία του ονόματος θεωρώ ότι είναι αυτή σε χάρτη του 1742. Κατέληξα στο 1929!

 Νομίζω ότι τα ονόματα που βρήκα πρέπει να είναι σωστά, αν και παρουσιάζουν μερικές διαφοροποιήσεις.. Εντόπισα 15 περίπου χάρτες, όλες της εποχής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και μάλιστα δεν ήταν τοπικοί χάρτες, αλλά των Βαλκανιών, της Ιταλίας & Βαλκανίων μέχρι την Ουγγαρία κλπ.

Οι επόμενοι 3 χάρτες [1826 – 1853 – 1869] Έχουμε διαφοροποιημένες ονομασίες ως εξής:  [1826-CHAPDJILAR] – [1853-SCHABDSHYLAR] – [1869 – SAP – HANNA]

Οι Σάπες και ο Θουκιδίδης

Στη συνέχεια παρουσιάζω μια σειρά από φωτογραφίες τις οποίες μαζί με πληροφορίες αλίευσα από το διαδίκτυο. 

Ο χάρτης που αναρτώ είναι του 1814. Εδώ εντόπισα μια τοποθεσία με το όνομα Scapta hyla. Το όνομα αυτό δεν το συνάντησα άλλη φορά, αν και η θέση του ταίριαζε. Όταν συνέχισα την αναζήτησή μου για περισσότερα στοιχεία, βρήκα ένα βιβλίο, το οποίο εκδόθηκε στο Λονδίνο το 1837 από τον καθηγητή A. Walker. Ο τίτλος του βιβλίου: “Ένα σκίτσο αρχαίας γεωγραφίας με βιογραφικά και μυθολογικά σημειώματα”. κλπ.

Στη σελίδα 99 του βιβλίου εντόπισα μια παράγραφο, στην οποία ο συγγραφέας έγραφε για μια περιοχή (SCAPTE HYLE) η οποία έγραφε ότι τώρα (1837) λέγεται CHAPDJILAR και ήταν διάσημη για τα ορυχεία χρυσού και αργύρου. Αυτή η πληροφορία δεν μας ξαφνιάζει, γιατί γνωρίζουμε πόσο προσπαθούν εταιρείες χρυσού να ανοίξουν νέα ορυχεία! Εκείνο που με εντυπωσίασε ήταν η πληροφορία ότι εδώ έζησε κάποτε ο Θουκιδίδης και μάλιστα λέγεται ότι εδώ έγραψε για την ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Τώρα αν όλα αυτά είναι μια πραγματικότητα ή μυθολογικές υποθέσεις δεν το ξέρω. Πάντως είναι μια όμορφη και εντυπωσιακή πληροφορία που όλοι θέλουμε να την πιστέψουμε!

ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ