Φωτογραφίες μιας άλλης εποχής
Από το βιβλίο του Χρ. Τσιτσώνη: “ΣΑΠΑΙ”. 1981- Άγνωστος ο κάτοχος της μοναδικής αυτής φωτογραφίας. Ο κεντρικός δρόμος των Σαπών, ημέρα Παρασκευή και παζάρι. Λίγους μήνες πριν το μεγάλο ξεριζωμό της Ελλήνων της Ανατ. Θράκης και Μικράς Ασίας! Δεν είχαν αρχίσει ακόμη τα δραματικά γεγονότα της καταστροφής. Στο Σαψί (Σαπ-Χανέ), ζουν στη μεγάλη πλειοψηφία τους οι Οθωμανοί και ακόμη λίγοι Έλληνες, κυρίως Ηπειρώτες, Βούλγαροι που απέμειναν μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και λίγοι Αρμένιοι και Εβραίοι! Φωτογραφία επεξεργασμένη με τη βοήθεια της ΑΙ.
25η Μαρτίου 1927: Από τις πρώτες παρελάσεις στον τόπο μας. Ακόμη το ελληνικό στοιχείο ήταν σχετικά μικρό. Συγκεντρωμένοι όλοι σε μια μοναδική φωτογράφιση λίγο πριν την παρέλαση. Ο λαός, οι επίσημοι, και τα τμήματα της παρέλασης. Μαθητές, δάσκαλοι, το έφιππο απόσπασμα και οι άνδρες της Χωροφυλακής έτοιμοι. Σίγουρα οι στιγμές ιστορικές και συγκινητικές που σήμερα εμείς δεν μπορούμε εύκολα να τα νιώσουμε! (Αρχείο Φωτό: Χρήστου Τσιτσώνη) – Ο Τσιτσώνης ήταν ο πρώτος γιατρός των Σαπών από το 1924.
«Θερισμός με τα χέρια και με την ψυχή»
Περί το 1952: Στο χρυσαφένιο χωράφι, τέσσερις μορφές στέκουν αγέρωχες, με τα δεμάτια του μόχθου σφιχτά στην αγκαλιά τους. Δεν ποζάρουν — απλώς υπάρχουν, όπως υπήρξαν χιλιάδες σαν κι αυτές, γυναίκες και άντρες που έσμιγαν με τη γη, με τον ιδρώτα και το φως. Τα πρόσωπά τους δεν είναι κουρασμένα· είναι ήρεμα, σχεδόν γαλήνια. Χαμογελούν, όχι γιατί δεν κουράστηκαν, αλλά γιατί ήξεραν το νόημα του κόπου τους.
Σήμερα, τα χωράφια θερίζονται με μηχανές, οι άνθρωποι σπάνια κοιτάζουν τον ουρανό. Ο μόχθος άλλαξε μορφή — έγινε άυλος, γρήγορος, συχνά σιωπηλός. Και τα χαμόγελα; Λείπουν. Όχι γιατί δεν υπάρχει δουλειά, αλλά γιατί χάθηκε η αίσθηση του «μαζί», του «ανήκω», του «προσφέρω». Αυτή η φωτογραφία δεν είναι απλώς ανάμνηση. Είναι υπενθύμιση πως η εργασία μπορεί να είναι ανθρώπινη, περήφανη, γεμάτη φως. Από το αρχείο του Κώστα Γιουφτσιάδη, του οποίου ο πατέρας Μιχάλης (ο επιστάτης της Επιμελητείας) δουλεύει με άλλες τρεις γυναίκες στα χωράφια της Επιμελητείας. Οι δυο γνωστές. Η Χαρίκλεια, η κόρη του και η Κεραμάρη Αναστασία.
Αγαπημένες κυρίες της φωτογραφίας — Αρτεμισία, Βασιλική, Αγγέλα, Ζωή, Νίτσα…
Και η Γεωργία που δεν ξεχνιέται.
Σας θυμόμαστε όπως σταθήκατε τότε: νέες, περήφανες, όμορφες, με τις στολές της “Αμαλίας”. Χορεύατε για τον τόπο, για τη χαρά, για τη στιγμή.
Σήμερα, σας στέλνουμε αυτή τη φωτογραφία σαν μια μικρή γέφυρα με το παρελθόν.
Για να θυμηθείτε, να χαμογελάσετε, να συγκινηθείτε
Σάπες 11 Αυγούστου 1955: Όργωμα με το αλέτρι. Ήταν η εποχή της πατόζας! Όμως μέχρι να φτάσει ο καρπός στο στάδιο του αλωνισμού, προηγούνταν πολλές άλλες εργασίες. Το όργωμα του χωραφιού ήταν η αρχή για την επόμενη σοδειά! Μηχανικά μέσα δεν είχαν οι γεωργοί. Όλα τα έφτιαχναν με την βοήθεια των ζώων και τα εργαλεία τους συνήθως από ξύλο ή σίδερο. Σκληρή δουλειά και επίπονη, μέσα στο λιοπύρι. Η εικόνα που βλέπουμε είναι πραγματική, αλλά η φωτογραφία βελτιωμένη σε έγχρωμη εμφάνιση με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, Η αρχική είναι ασπρόμαυρη τραβηγμένη από το φωτογράφο Αλέκο Χαρισιάδη, ίσως και από τον αδερφό του Ανέστη που ήταν κι αυτός ο πρώτος φωτογράφος της οικογένειας. Τα πρόσωπα της φωτογραφίας είναι μουσουλμάνοι γηγενείς κάτοικοι των Σαπών. Δεξιά ο Κιμπάρ Ιμπράμ Αχμέτ, ο πρώτος κηπουρός, αρχικά της κοινότητας Σαππών (πριν το 1941) και μεταπολεμικά του Δήμου Σαπών. Ο 2ος, που κρατά το αλέτρι, νεότερος στα χρόνια, ο Τσεσμετζή Αλή, που κι αυτός ήταν ο πρώτος υδραυλικός του Δήμου.
Μοναδική φωτογραφία που στην αρχή δεν κατάλαβα την αξία της. Η πληροφορία από παλιούς ντόπιους ανθρώπους ήταν ότι από τα καλάμια έβγαζαν ζάχαρη! Δεν το ήξερα και μου φάνηκε περίεργο. Το έψαξα όμως και με τη βοήθεια της Τ.Ν. αποκόμισα σημαντικές πληροφορίες!
• Τα κοινά καλάμια (Arundo donax) έχουν χυμό με κάποια περιεκτικότητα σε σάκχαρα, αλλά πολύ χαμηλότερη από το ζαχαροκάλαμο. Σε πολλές περιοχές της Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένης της Θράκης, έβγαζαν χυμό από καλάμια για: ◦ παρασκευή σιροπιού, ◦ ζύμωση για αλκοολούχα ποτά, ◦ ζωοτροφή, ◦ παραδοσιακές γλυκαντικές ύλες χαμηλής απόδοσης. Δεν ήταν βιομηχανική παραγωγή ζάχαρης, αλλά λαϊκή πρακτική εξαγωγής γλυκού χυμού.
Τι βλέπουμε στη φωτογραφία; Αυτό που χρησιμοποιούν είναι ένας περιστροφικός χειρόμυλος /πιεστήριο (animal-powered cane press). Το ζώο γυρίζει γύρω από τον άξονα → περιστρέφει τα γρανάζια → τα καλάμια συνθλίβονται → ο χυμός πέφτει σε μια λεκάνη.
Αυτή η τεχνολογία: • χρησιμοποιήθηκε σε όλη τη Μεσόγειο, • ήταν κοινή σε αγροτικές μουσουλμανικές κοινότητες, • δεν απαιτούσε εξειδικευμένα μέταλλα ή βιομηχανικά εξαρτήματα.
Άρα: η διαδικασία ταιριάζει απόλυτα με την εποχή 1955–1960 και με την περιοχή των Σαπών.
Σάπες: περί το 1959: Όχι, δεν πρόκειται για πίνακα ζωγραφικής! Θα μπορούσε να ήταν όμως ένα αριστούργημα καλλιτεχνικής δημιουργίας μεγάλου ζωγράφου! Η φωτογραφία είναι μετατροπή με τη βοήθεια της ΑΙ. Και για να βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους! Η μαμά η μαυροφορεμένη είναι η Ελένη Καραμπατζάκη/Τζιερτζή. Ο μικρός καβαλάρης ο Αντώνης, ο μικρός της γιος. Κάθε πρωί πήγαινε το γάλα σε κοντινό τυροκομείο της περιοχής. Αν θυμάμαι καλά στο Αρσάκειο! Ο καθημερινός μόχθος απλών και τίμιων ανθρώπων! Πώς να συγκρίνεις το ήθος και την αξιοπρέπειά τους με τη σημερινή πραγματικότητα! Τη φωτογραφία έλαβα πριν από χρόνια από την παλιά γειτόνισσά μου Καλλιρόη και την ευχαριστώ…
Φθινόπωρο 1973: Άλλη μια παρόμοια φωτογραφία αλλά μεταγενέστερης εποχής. Τα ζώα χρησιμοποιούνται ακόμη από αρκετούς ανθρώπους και κυρίως όταν οι αγροί είναι δύσβατοι ή μικρής έκτασης. Μεγάλα ζώα είχε ακόμη ένα μεγάλο μέρος των κατοίκων. Οι οικονομικές ανάγκες συνηγορούσαν στη χρήση τους στις γεωργικές ασχολίες τους. Και για τη φωτογραφία αυτή έχω αρκετές πληροφορίες από το γιατρό Χουσεΐν Μασίρ, ο οποίος ήταν και ο φωτογράφος με την πρώτη δική μηχανή. Τον ευχαριστώ. Στο αλέτρι ο Μαντατζή Ισμαήλ και βοηθός του ο Δερβίς Γιουσούφ, ο γαμπρός του!
“Σάπες, γύρω στο 1970” — Φθινόπωρο στα βουνά. Οι άνθρωποι και τα ζώα σε αρμονία, σε μια εποχή όπου το ξύλο ήταν ζεστασιά και τα γαϊδουράκια σύντροφοι στο μόχθο. Τα πρόβατα, οι πέτρες, οι λόφοι, όλα μιλούν για μια ζωή απλή, αυτάρκη και γεμάτη αξιοπρέπεια. Θυμάμαι αυτή την εικόνα με τα γαϊδουράκια φορτωμένα με τα ξύλα. Με την παραγγελία του πατέρα μου, άδειαζαν 3-4 φορτία καυσόξυλα. Πόσα από αυτά έκοβα κι εγώ γύρω στα ’61-’62, μαθητής γυμνασίου, με το τσεκούρι, για να τα κάψουμε στη σόμπα! Κι όταν τέλειωναν… από την αρχή… Τη φωτογραφία έλαβα από το γιατρό Χουσεΐν Μπεκήρ, ο οποίος μου είπε ότι η τοποθεσία ήταν στην η ανατολική είσοδο των Σαπών προς το βουνό. Οι άνθρωποι με τα γαϊδουράκια ήταν γείτονες από το “μαχαλά” οι οποίοι πολλές φορές δεν είχαν δικά τους ζώα και όταν δανείζονταν από αυτούς που είχαν έδιναν τα μισά ξύλα στους ιδιοκτήτες των ζώων. (άγραφος κανόνας)…