Μεσαίωνας ονομάζεται η χρονική περίοδος της Ευρωπαϊκής ιστορίας, από τον 5ο μέχρι το 15ο αιώνα μ.Χ.. Ξεκίνησε με την κατάλυση του Δυτικού Ρωμαϊκού Κράτους (476 μ.Χ.).
Πού στηριζόταν η οικονομία τον Μεσαίωνα;
Κατά το Μεσαίωνα η οικονομία ήταν αγροτική, δηλ. στηριζόταν στη γεωργική παραγωγή. Επομένως, όσο περισσότερη γη κατείχε κάποιος, τόσο πιο πλούσιος και ισχυρός ήταν.
Ποιοι παράγοντες συντέλεσαν στην καθιέρωση της φεουδαρχίας;
α) Η ανασφάλεια που κυριαρχούσε στην Ευρώπη μετά τις βαρβαρικές επιδρομές και την κατάλυση του ρωμαϊκού κράτους συντέλεσε, ώστε πολλοί ελεύθεροι άνθρωποι που δεν είχαν τα αναγκαία για την επιβίωση τους να επιζητούν την προστασία των αρχόντων, δηλ. των ισχυρών γαιοκτημόνων. Οι τελευταίοι ζητούσαν ως αντάλλαγμα από τους πρώτους διάφορες υπηρεσίες και την αφοσίωσή τους.
β) Παρόμοια πρακτική ακολούθησαν και οι μικροϊδιοκτήτες, οι οποίοι παραχωρούσαν τη γη τους στον άρχοντα, διατηρώντας όμως το δικαίωμα να την καλλιεργούν καταβάλλοντας του και ορισμένα τέλη. Ο άρχοντας με τη σειρά του εξασφάλιζε την παραγωγή τους από σκόπιμη καταστροφή, αρπαγή ή λεηλασία.
γ) Εξάλλου, ο βασιλιάς και άλλοι ισχυροί άνδρες, κάτοχοι μεγάλων εκτάσεων γης, είχαν αποκτήσει τη συνήθεια να συγκεντρώνουν γύρω τους ομάδες πιστών και ελεύθερων ανθρώπων, δηλ. υποτελών, τους οποίους αντάμειβαν για τις υπηρεσίες τους με παραχωρήσεις γης και προνόμια.
δ)Τις παραπάνω τάσεις ενίσχυε η εξασθένηση της κρατικής εξουσίας κατά τον 8ο αιώνα.
Τι ήταν η φεουδαρχία; Τι ήταν το φέουδο; Τι ήταν η τελετή περιβολής;
Φεουδαρχία ήταν το κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό σύστημα που επικράτησε στην Ευρώπη ανάμεσα στον 8ο και 13ο αιώνα. Στο σύστημα αυτό οι ιεραρχικά ανώτεροι άρχοντες παραχωρούσαν σε άλλους ευνοούμενους υποτελείς τους (βασάλους) εκτάσεις γης, για τις οποίες απαιτούσαν ως αντάλλαγμα πίστη, υποτέλεια και διάφορες υπηρεσίες, ενώ ανέλαβαν την υποχρέωση να τους παρέχουν προστασία και κάθε είδους βοήθεια.
Η γη που παραχωρούνταν ονομαζόταν φέουδο και από τη λέξη αυτή ολόκληρη η ευρωπαϊκή μεσαιωνική κοινωνία αποκλήθηκε φεουδαρχικήκαι οι άρχοντές της φεουδάρχες.
Η επίσημη αναγνώριση ενός άρχοντα ως υποτελούς ενός άλλου ισχυρότερου άρχοντα γινόταν με τη λεγόμενη τελετή της περιβολής. Μετά από αυτή άρχιζε να ισχύει το φεουδαρχικό συμβόλαιο που συνέδεε τον υποτελή με τον κύριό του και καθόριζε τις αμοιβαίες υποχρεώσεις τους. Η παραμέληση των υποχρεώσεων εκ μέρους των υποτελών συνεπαγόταν την αφαίρεση του φέουδου.
Ποιες κοινωνικές τάξεις διακρίνονται στη φεουδαρχική κοινωνία;
Η φεουδαρχική κοινωνία αναγνώριζε τρεις τάξεις: τους ανθρώπους της προσευχής (κληρικούς και μοναχούς), τους ανθρώπους του πολέμου (άρχοντες) και τους ανθρώπους της εργασίας. Στην ουσία, αυτές αντιστοιχούσαν σε δύο, στους προνομιούχους φεουδάρχες και στους χωρικούς, αφού οι άνθρωποι της Εκκλησίας ανήκαν στους πρώτους.
Ποια ήταν η πυραμίδα της φεουδαρχικής κοινωνίας;
α) Στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας ήταν ο βασιλιάς.
β) Οι άμεσοι υποτελείς του (δούκες, κομήτες, βαρώνοι, μαρκήσιοι κ.ά), που ήταν συγχρόνως και φεουδάρχες, αποτελούσαν την αριστοκρατία.
γ) Από αυτούς εξαρτιόνταν οι κατώτεροι υποτελείς, οι οποίοι έπαιρναν επίσης γη ως αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες τους. Κάτοχοι φέουδων μπορούσαν να είναι και οι εκκλησιαστικοί άρχοντες καθώς και οι έφιπποι μαχητές, οι λεγόμενοι ιππότες.
δ) Το υπόλοιπο τμήμα της κοινωνικής πυραμίδας συγκροτούσαν:
οι ελεύθεροι γεωργοί, που ήταν μικροϊδιοκτήτες,
οι πάροικοι που αποτελούσαν την πλειονότητα των αγροτών και απολάμβαναν μια περιορισμένη ελευθερία (ήταν δεμένοι με τη γη, κατέβαλλαν φόρο στο φεουδάρχη της περιοχής και δεν μπορούσαν να παντρευτούν χωρίς την άδειά του)
και, τέλος, οι δούλοι (κυρίως ξένοι αιχμάλωτοι πολέμου) που χαρακτηρίζονταν από νομική άποψη ως κινητά αντικείμενα.
Πότε επικράτησε το σύστημα της φεουδαρχίας; Τι αλλαγές έφερε η φεουδαρχία στον στρατό;
Το σύστημα της φεουδαρχίας αναπτύχθηκε στη διάρκεια του 8ου αιώνα και κράτησε ως τον 13ο αιώνα, οπότε και αρχίζει η παρακμή της.
Ο στρατός, τον οποίο παλαιότερα αποτελούσαν ελεύθεροι αγρότες υπό την ηγεσία του αυτοκράτορα, αλλάζει χαρακτήρα, γίνεται φεουδαρχικός. Τίθεται, δηλαδή, υπό την ηγεσία των φεουδαρχών, καθένας από τους οποίους συμμετέχει με τους υποτελείς του και τον οπλισμό τους.
Πώς από τη φεουδαρχία προέκυψαν τα σύγχρονα κράτη;
Το φεουδαρχικό σύστημα είχε ως συνέπεια τον κατακερματισμό της κρατικής εξουσίας σε μικρότερα ή μεγαλύτερα φέουδα που αποτελούσαν συχνά πραγματικές ηγεμονίες. Από τις ηγεμονίες αυτές συγκροτήθηκαν αργότερα ενιαίες επικράτειες που ως ένα βαθμό αντιστοιχούν στα σημερινά κράτη της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας. Επειδή κάθε φέουδο αποτελούσε ουσιαστικά ένα μικρό κράτος, αυτό είχε ως αποτέλεσμα αποτέλεσμα την πολυδιάσπαση της κρατικής εξουσίας και τους συνεχείς πολέμους μεταξύ των φεουδαρχών. Ωστόσο με την πάροδο του χρόνου τα κρατίδια αυτά συνενώθηκαν, αποτελώντας την αρχή των σύγχρονων κρατών της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Αγγλίας. Συγκεκριμένα:
α) Το 987 ένας Γάλλος δούκας, ο Ούγος Καπέτος, κυριάρχησε στη Γαλλία και στέφθηκε βασιλιάς.
β) Στη Γερμανία ο Όθων ο Α΄ στέφθηκε αυτοκράτορας το 962 και ίδρυσε την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους.
γ) Στην Αγγλία ο Γουλιέλμος, δούκας της Νορμανδίας, κατέκτησε τη χώρα και κατέλαβε το 1066 το θρόνο (Γουλιέλμος ο Κατακτητής).
Ποιο ήταν το μέλλον του Δυτικού και ποιο του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους;
Μετά τη διαίρεση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 395, το δυτικό τμήμα αποδιοργανώνεται και συρρικνώνεται κάτω από την πίεση των Βαρβάρων, όπως ονομάστηκαν τα γερμανικά φύλα και οι Ούννοι. Το δυτικό κράτος οδηγείται τελικά στην πτώση του το 476 και δημιουργούνται τα γερμανικά ή βαρβαρικά βασίλεια. Το ανατολικό κράτος, με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, αντιμετωπίζει επιτυχώς τους κινδύνους. Επιβιώνει με τη μορφή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, την εξέλιξη της οποίας παρακολουθήσαμε στα προηγούμενα κεφάλαια.
Ποιος ήταν ο σημαντικότερος βασιλιάς της μεσαιωνικής Ευρώπης;
Ο Καρλομάγνος, βασιλιάς του Φραγκικού Κράτους (771-814), θεωρείται ως ο σπουδαιότερος βασιλιάς της μεσαιωνικής Ευρώπης. Στέφθηκε αυτοκράτορας το 800 και κατόρθωσε να συμπεριλάβει στο κράτος του μεγάλο μέρος του ευρωπαϊκού χώρου. Μετά το θάνατο του, όμως, η αυτοκρατορία του διαλύθηκε.
Ποιο νέο οικονομικό-πολιτικό σύστημα αναπτύσσεται;
Αναπτύσσεται το φεουδαρχικό σύστημα ή φεουδαρχία, που θα κυριαρχήσει στη δυτική Ευρώπη μέχρι το 13ο αιώνα. Μέσα στο πλαίσιο αυτό η Καθολική Εκκλησία διαδραματίζει αποφασιστικό ρόλο.
Ο ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ
Η αυτοκρατορία
Με ποιες ενέργειες του Καρλομάγνου επεκτάθηκε το Φραγκικό Βασίλειο; Γιατί ο Καρλομάγνος προξένησε διαμάχες μεταξύ Δύσης και Βυζαντινής Αυτοκρατορίας;
Ο Καρλομάγνος (768-814) με συνεχείς πολέμους κατόρθωσε να επεκτείνει το Φραγκικό Βασίλειο και να δημιουργήσει ένα πανίσχυρο χριστιανικό κράτος.
Την ημέρα των Χριστουγέννων του έτους 800 στέφθηκε στη Ρώμη από τον πάπααυτοκράτορας του Ρωμαϊκού Κράτους.
Το γεγονός αυτό υπήρξε αφετηρία διαμάχης μεταξύ της Δύσης και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, γιατί οι Βυζαντινοί θεωρούσαν τον αυτοκράτορά τους ως τον μοναδικό κληρονόμο και συνεχιστή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Πώς οργάνωσε το κράτος του ο Καρλομάγνος;
Ο Καρλομάγνος όρισε ως έδρα του τηνΑιξ- Λα-Σαπέλ (σημερινό Άαχεν), που αναδείχθηκε σε διοικητικό και πολιτιστικό κέντρο της αυτοκρατορίας.
Για να ασκεί τον έλεγχο ενός τόσο εκτεταμένου κράτους οργάνωσε τους πολιτικούς και διοικητικούς θεσμούς του βασιλείου, αξιοποιώντας τη ρωμαϊκή παράδοση αλλά και τα γερμανικά έθιμα.
H αποκατάσταση της τάξης και η οργάνωση του κράτους δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για οικονομική ανάκαμψη με την αύξηση της αγροτικής παραγωγής και την αναθέρμανση του εμπορίου.
Τι απέγινε το μεγάλο κράτος του Καρλομάγνου μετά τον θάνατό του;
Μετά το θάνατο του Καρλομάγνου, η ενότητα του Φραγκικού Κράτους άρχισε να κλονίζεται και οι διάδοχοι του μοίρασαν μεταξύ τους την αυτοκρατορική κληρονομιά με τη Συνθήκη του Βερντέν (843). Συγκεκριμένα, η αυτοκρατορία διαιρέθηκε σε τρία τμήματα που αντιστοιχούσαν περίπου στη σημερινή Γερμανία, στη σημερινή Γαλλία και στα εδάφη που περιλαμβάνουν το σημερινό Βέλγιο, την Ελβετία και την κεντρική Ιταλία, ως τη Ρώμη. Η συνθήκη αυτή, που χώρισε την Ευρώπη για πρώτη φορά γλωσσικά, αποτέλεσε την απαρχή της δημιουργίας της νεότερης Ευρώπης.
Η ΕΥΡΩΠΗ ΜΕΤΑ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ
Ποιες εισβολές δέχεται η Ευρώπη μετά τον θάνατο του Καρλομάγνου;
Την ίδια εποχή, που οι κληρονόμοι του Καρλομάγνου συγκρούονται μεταξύ τους για την κληρονομιά, η Ευρώπη δέχεται νέες εισβολές.
α)Από το νότο οι Σαρακηνοί επιτίθενται στα παράλια της Μεσογείου και
β)από τα ανατολικά οι Μαγυάροι(Ούγγροι) εξαπολύουν επιδρομές σε μεγάλο τμήματα της δυτικής Ευρώπης.
γ)Τέλος, από τις Σκανδιναβικές Χώρες φτάνουν οι Νορμανδοίή Βίκιγκς που αναστατώνουν την Ευρώπη με αιφνίδιες επιδρομές και εγκαθίστανται στα εδάφη της.
Η Καρολίδεια Αναγέννηση
Τι ονομάζουμε Καρολίδεια Αναγέννηση;
Η Καρολίδεια Αναγέννηση είναι μια σημαντική άνθηση των γραμμάτων και των τεχνών τα χρόνια της βασιλείας του Καρλομάγνου και των διαδόχων του.
Ποιο ρόλο έπαιξαν οι κληρικοί στη μεταρρύθμιση του Καρλομάγνου;
Η οργάνωση του κράτους απαιτούσε την ύπαρξη ικανών στελεχών που θα πλαισίωναν το διοικητικό μηχανισμό, δηλ. γραφέων, αντιγραφέων και δασκάλων.Φορείς αυτής της δραστηριότητας ήταν οι κληρικοί, γεγονός που εξηγεί τις εκκλησιαστικές μεταρρυθμίσεις του Καρλομάγνου καθώς και τις προσπάθειες για βελτίωση του μορφωτικού επιπέδου του κλήρου.
Με ποια μέτρα προσπάθησε ο Καρλομάγνος να ενισχύσει την παιδεία;
α)Προσκάλεσε διάσημους λογίους και δασκάλους από την Ιρλανδία και την Αγγλία στο αυτοκρατορικό ανάκτορο της Αιξ – λα- Σαπέλ, που αναδείχθηκε σε πραγματικό πολιτιστικό κέντρο.
β)Στη νεοσύστατη Ανακτορική Ακαδημία και στα μοναστήρια δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην αντιγραφή βιβλίων.
γ)Καθιερώθηκε μια γραφή με ευανάγνωστα πεζά γράμματα, που ονομάστηκε καρολίδεια γραφή.
δ)Ο αυτοκράτορας αποβλέποντας σε μια γενικότερη πνευματική ανανέωση, διέταξε να λειτουργούν σχολεία σε κάθε επισκοπή και μοναστήρι.
ε)Στα σχολεία αυτά διδάσκονταν εκτός από γραφή και ανάγνωση, γραμματική, ρητορική, αριθμητική και άλλα μαθήματα.
στ)Μεγάλη ανάπτυξη γνώρισαν και οι τέχνες με σαφείς βυζαντινές επιδράσεις. Η αρχιτεκτονική, η γλυπτική, η ζωγραφική κ.λπ..
Δείτε μια ωραία παρουσίαση της ενότητας πατώντας εδώ.
Αρχιτεκτονική
Ποιοι είναι οι βυζαντινοί αρχιτεκτονικοί ρυθμοί των ναών;
α)Με την Αγια Σοφία καθιερώθηκε μια νέα αρχιτεκτονική μορφή η βασιλική με τρούλο ή τρουλαία βασιλική, που εξελίχθηκε σταδιακά σε όλη τη διάρκεια της βυζαντινής ιστορίας.
β)Μετά την εικονομαχία, κατά την περίοδο της Μακεδονικής Δυναστείας, επικράτησε ο ρυθμός του σταυροειδούς με τρούλο, που είχε τη μορφή ενός σταυρού εγγεγραμμένου σε τετράγωνο.
γ)Παραλλαγές του ναού αυτού είναι αγιορείτικος τύπος με τρεις κόγχες και
δ)ο πεντάτρουλος ρυθμός.
δ)Ένας νέος τύπος ναού εμφανίζεται κατά τον 11ο αιώνα, ο οκταγωνικός.
Πώς διακοσμούνταν οι εσωτερικές και οι εξωτερικές επιφάνειες των ναών; Πού οφείλονται οι διαφορές;
Τις περισσότερες φορές οι εξωτερικές επιφάνειες των ναών δεν είναι ιδιαίτερα επιμελημένες και σε μερικές περιπτώσεις δίνουν την αίσθηση της πρόχειρης κατασκευής.
Αντίθετα, οι εσωτερικοί χώροι κοσμούνται με τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, ανάγλυφες παραστάσεις, έργα ξυλογλυπτικής και φορητές εικόνες.
Η διαφοροποίηση αυτή εξηγείται από το γεγονός ότι η λατρεία της χριστιανικής θρησκείας, σε αντίθεση με την αρχαία θρησκεία, τελείται στο εσωτερικό των ναών.
Γλυπτική και ζωγραφική (τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, φορητές εικόνες)
Γιατί δεν αναπτύχθηκε η γλυπτική; Ποιες τέχνες την αντικατέστησαν;
Η γλυπτική δεν ευνοήθηκε από την Εκκλησία, καθώς θύμιζε στους χριστιανούς την αρχαία θρησκεία.
Τη θέση των γλυπτών πήρε ο αρχιτεκτονικός διάκοσμος και οι ανάγλυφες παραστάσεις με διακοσμητικά θέματα.
Αντίθετα, οι τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά αποτελούν τις κυριότερες μορφές έκφρασης στον εσωτερικό χώρο και κυριαρχούν σε όλη την περίοδο της βυζαντινής ιστορίας, με εξαίρεση την περίοδο της Εικονομαχίας.
Σε περιόδους οικονομικής κρίσης το βάρος της διακόσμησης δίνεται στις τοιχογραφίες και τις φορητές εικόνες, επειδή τα ψηφιδωτά είναι δαπανηρά.
Ποιο ήταν το τυπικό σχήμα της εικονογράφησης στους βυζαντινούς ναούς;
Κατά την εποχή της Μακεδονικής Δυναστείας, διαμορφώνεται ένα τυπικό σχήμα στην εικονογράφηση:
α)Στην κορυφή του τρούλου εικονογραφείται ο Παντοκράτορας, περιστοιχιζόμενος από αγγέλους και προφήτες.
β) Στην αψίδα του Ιερού εικονογραφείται η Θεοτόκος, ανάμεσα στους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ.
γ)Στα λοφία του τρούλου εικονίζονται οι τέσσερις Ευαγγελιστές.
δ)Στους τοίχους εικονίζονται οι δεσποτικές γιορτές, οι Άγιοι και οι Μάρτυρες.
Πώς απεικονίζονται οι μορφές στη βυζαντινή ζωγραφική;
α)Οι βυζαντινοί καλλιτέχνες δεν ενδιαφέρονται για τις σωστές αναλογίες, την προοπτική* και την κίνηση.
β)Οι μορφές παρουσιάζονται λιπόσαρκες (πολύ αδύνατες), σε όρθια και μετωπική στάση, με σκοπό να δώσουν την αίσθηση της πνευματικότητας, της αυστηρότητας και της επισημότητας.
γ)Επιδίωξη της τέχνης δεν είναι να προβάλει το μάταιο τούτο κόσμο, αλλά τη μετά θάνατο ζωή και την αιωνιότητα.
δ)Ωστόσο, δε είναι λίγες οι περιπτώσεις που ο βυζαντινός καλλιτέχνης ξεφεύγει από τους αυστηρούς κανόνες και χρησιμοποιεί στοιχεία της κλασικής τεχνοτροπίας.
Μικρογραφία, Νομισματική
Τι ήταν οι μικρογραφίες και ποιες ιστορικές πληροφορίες μας δίνουν;
Οι Βυζαντινοί, συνεχίζοντας την ελληνιστική παράδοση, διακοσμούν συνήθως τα χειρόγραφά τους με εικόνες, που ονομάζονται μικρογραφίες. Αυτές παριστάνουν διάφορα επεισόδια που περιγράφονται στο κείμενο, δημιουργώντας έτσι στενή σύνδεση μεταξύ λόγου και εικόνας.
Από τις μικρογραφίες αντλούμε πληροφορίες για τις καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής του χειρογράφου, ιδιαίτερα όταν τα έργα της μνημειακής ζωγραφικής* είναι λίγα. Τα έργα αυτά χαρακτηρίζονται από υψηλή τεχνική και καλλιτεχνική ποιότητα και προκαλούν εντύπωση για την ποικιλία τους.
Τι είδους πληροφορίες δίνουν τα νομίσματα;
Τα νομίσματα έχουν αισθητική αξία και μπορούμε να τα εξετάσουμε ως έργα μικροτεχνίας. Κυρίως, όμως, αποτελούν σημαντικές ιστορικές πηγές, γιατί απεικονίζονται σ’ αυτά ιστορικά πρόσωπα και παρέχουν ποικίλες πληροφορίες, για την πολιτική, την οικονομία, την κοινωνία, το πολίτευμα και τη θρησκεία. Οι απεικονίσεις των βυζαντινών αυτοκρατόρων με τα σύμβολα της εξουσίας τους είναι διαφωτιστικά για την ιδεολογία του Βυζαντίου.
Μουσική
Ποιος ήταν ο προορισμός της λειτουργικής ποίησης;
Η εκκλησιαστική λειτουργική ποίηση προοριζόταν, ύστερα από μελοποίησή της, για να ψέλνεται κατά τη Θεία Λειτουργία και άλλες λατρευτικές τελετές. Τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες η λειτουργική ποίηση και μουσική χαρακτηρίζονται από απλότητα. Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού γίνεται πιο σύνθετη.
Πώς ήταν η εκκλησιαστική μουσική;
Η εκκλησιαστική μουσική είναι μονοφωνική και φωνητική, δηλαδή εκτελείται από μια μόνο φωνή (ή και από περισσότερες σε ταυτοφωνία και χωρίς συνοδεία μουσικών οργάνων) και η μελωδία υποτάσσεται στο λόγο. Στην αρχή η μουσική γραφή είναιαλφαβητική δηλαδή οι νότες σημειώνονται με γράμματα της αρχαίας ελληνικής, ακολουθώντας τη μουσική παράδοση της αρχαιότητας. Στη συνέχεια, από τον 8ο αιώνα, αρχίζουν να χρησιμοποιούνται άλλοι τύποι μουσικής γραφής (σήμερα χρησιμοποιούμε το πεντάγραμμο).
Πώς ήταν η κοσμική μουσική;
Η κοσμική μουσική αποτελεί συνέχεια της αρχαίας ελληνικής παράδοσης. Όμως τώρα, τα επιτραπέζια, τα ερωτικά, τα γαμήλια και άλλα παρόμοια άσματα με κοινωνικό περιεχόμενο προσαρμόζονται στη νέα πίστη και λατρεία (τον χριστιανισμό). Οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούν μουσικά όργανα στις διασκεδάσεις τους. Ορχήστρες με κρουστά, πνευστά και έγχορδα όργανα συνοδεύουν τις λαϊκές και επίσημες τελετές.
Η κοσμική μουσική δεν ήταν αποκομμένη από τη θρησκευτική, αλλά υπήρχε αλληλεπίδραση. Συχνά, μαζί με τους δήμους του Ιπποδρόμου τραγουδούσαν οι ψάλτες τις καθιερωμένες επευφημίες προς τον αυτοκράτορα.
ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ
Προοπτική: Η τεχνική με την οποία οι ζωγράφοι δίνουν την ψευδαίσθηση της τρίτης διάστασης, δηλαδή του βάθους της σύνθεσης, πάνω στη δισδιάστατη επιφάνεια του πίνακα.
Μνημειακή ζωγραφική: Η μεγάλων διαστάσεων ζωγραφική σε ναούς και άλλα κτίρια.
Ο νόμος δεν επέτρεπε να παντρεύονται τα κορίτσια κάτω από δώδεκα χρονών και τα αγόρια κάτω από δεκατέσσερα. Πριν από το γάμο τελούνταν οι αρραβώνες και υπογραφόταν συμβόλαιο που καθόριζε την προίκα της νύφης και τα δώρα του γαμπρού. Μετά την τέλεση του μυστηρίου, οι συγγενείς και φίλοι γύριζαν στο σπίτι του γαμπρού, όπου ακολουθούσε το γαμήλιο γλέντι. Το κράτος, παρά την αντίθετη θέση της Εκκλησίας, επέτρεπε το διαζύγιο εφόσον συναινούσαν και τα δύο μέρη.
Ποια ήταν η θέση της γυναίκας στο Βυζάντιο;
Οι γυναίκες δεν είχαν τα ίδια δικαιώματα με τους άνδρες και η συμμετοχή τους στην κοινωνική ζωή ήταν περιορισμένη. Αν και γενικότερα έπαιζαν δευτερεύοντα ρόλο στα κοινά, πολλές φορές κυριαρχούσαν στην οικογενειακή ζωή. Όφειλαν να σκεπάζουν το πρόσωπο τους, όταν έβγαιναν έξω, και δεν είχαν το δικαίωμα να μετέχουν σε δημόσιες τελετές. Οι πλούσιες γυναίκες συνοδεύονταν από ένα δούλο κατά τις εξόδους τους. Ωστόσο, παρά τους περιορισμούς, οι γυναίκες μετά τον 11 ο αιώνα μπορούσαν να λάβουν μέρος στα κοινά και είχαν πρόσβαση στην παιδεία.
Τι προέβλεπε βυζαντινή νομοθεσία για τα παιδιά;
Όπως συμβαίνει σε όλες τις εποχές, η γέννηση ενός παιδιού ήταν οπωσδήποτε ένα ευχάριστο γεγονός. Για να το ξεχωρίζουν από τα άλλα παιδιά πρόσθεταν το όνομα του πατέρα του σε πτώση γενική, αργότερα όμως καθιερώθηκε και το επώνυμο, αρχικά στις αριστοκρατικές οικογένειες, όπως ήταν οι Κομνηνοί και οι Παλαιολόγοι. Η οικογένεια φρόντιζε το παιδί και η μητέρα του το καθησύχαζε με παραμύθια ή με αφηγήσεις από την Αγια Γραφή, όπως η παιδική ηλικία του Ισαάκ και του Ιακώβ. Η βυζαντινή νομοθεσία αντιμετώπιζε το παιδί, όπως και η μητέρα του, με μεγάλη συμπάθεια. Το παιδί, αφού περνούσε τα πρώτα χρόνια της ζωής του κοντά στην οικογένειά του, άρχιζε να μαθαίνει τα πρώτα γράμματα στο σχολείο.
Το σχολείο
Ποιες ήταν οι βαθμίδες της εκπαίδευσης στο Βυζάντιο και τι μαθήματα διδάσκονταν; Ποιοι χρηματοδοτούσαν την εκπαίδευση;
Το βυζαντινό εκπαιδευτικό σύστημα, συνεχίζοντας την ελληνιστική παράδοση, ακολουθούσε δύο κύκλους σπουδών, του γραμματιστή και του γραμματικού. Στον πρώτο κύκλο σπουδών φοιτούσαν παιδιά από την ηλικία των επτά περίπου ετών και στο δεύτερο από την ηλικία των δώδεκα. Τα παιδιά μάθαιναν σταδιακά ανάγνωση, γραφή, γραμματική, ρητορική και φιλοσοφία, αριθμητική, γεωμετρία, αστρονομία και μουσική. Μεταξύ άλλων διδάσκονταν τον Όμηρο, κλασικούς και μεταγενέστερους συγγραφείς.
Οι πόροι για τη λειτουργία των σχολείων προέρχονταν από τα δίδακτρα που κατέβαλλαν οι μαθητές, ενώ λειτουργούσαν και δωρεάν σχολεία για τα ορφανά. Παράλληλα προς τα λεγόμενα κοσμικά σχολεία λειτουργούσαν και εκκλησιαστικά.
Μετά τις βασικές σπουδές όσοι είχαν την έφεση και τις οικονομικές δυνατότητες μπορούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στο πανεπιστήμιο.
Η ασθένεια, η ιατρική και κοινωνική περίθαλψη, ο θάνατος
Ποιοι παρείχαν ιατρική περίθαλψη στο Βυζάντιο; Ποιος φορέας είχε την ευθύνη για τους απόρους;
Για την αντιμετώπιση των ασθενειών οι Βυζαντινοί είχαν οργανώσει ιατρικές υπηρεσίες. Κάθε πόλη διέθετε το νοσοκομείο της με αριθμό γιατρών ανάλογα με τον πληθυσμό της. Υπήρχαν, βέβαια, και γιατροί που δέχονταν τους ασθενείς στα ιατρεία τους ή επισκέπτονταν τους ασθενείς στα σπίτια τους.
Ωστόσο, οι δεισιδαιμονίες οδηγούσαν συχνά το λαό και στη μαγεία, παρά την αντίδραση της Εκκλησίας, προκειμένου να αντιμετωπίσει προβλήματα υγείας. Μάλιστα υπήρχε και ανταγωνισμός μεταξύ μαγείας και ιατρικής.
Σε κάθε πόλη υπήρχαν, επίσης, πτωχοκομεία και ορφανοτροφεία τα οποία ιδρύονταν και συντηρούνταν από την Εκκλησία.
Η κατοικία
Πώς ήταν οι κατοικίες των πλούσιων και πώς των φτωχών στις πόλεις και την επαρχία;
ΠΟΛΕΙΣ
Τα σπίτια στις πόλεις οικοδομούνταν γύρω από μια κεντρική αίθουσα που την χρησιμοποιούσαν για υποδοχή. Στο ισόγειο, τα σπίτια διέθεταν δωμάτιο με τζάκι, κουζίνα, πλυσταριό, λουτρό και ένα εικονοστάσιο ή παρεκκλήσι. Κολώνες πέτρινες ή ξύλινες στήριζαν τον επόμενο όροφο, όπου βρίσκονταν τα υπόλοιπα δωμάτια.
Αντίθετα, οι φτωχοί της Κωνσταντινούπολης και των άλλων πόλεων ζούσαν σε άθλιες κατοικίες με ελάχιστες έως ανύπαρκτες ανέσεις.
ΕΠΑΡΧΙΑ
Σε παρόμοιες τραγικές συνθήκες ζούσαν και οι χωρικοί. Τα σπίτια τους ήταν μικρά και αποτελούνταν από ένα μοναδικό στεγασμένο χώρο, που μερικές φορές ήταν διαιρεμένος σε δύο δωμάτια.
Οι πιο ευκατάστατοι ζούσαν σε διώροφα σπίτια. Το ισόγειο χρησίμευε για κοτέτσι, στάβλος και αποθήκες, ενώ στον πάνω όροφο βρίσκονταν τα δωμάτια της οικογένειας.
Οι μεγαλοκτηματίες που ζούσαν στην επαρχία έμεναν μακριά από τα χωριά σε πολυτελείς επαύλεις με εσωτερικούς κήπους και στοές.
Η ενδυμασία και η μόδα
Πώς ντύνονταν οι πλούσιοι και οι φτωχοί στο Βυζάντιο;
Οι Βυζαντινοί παρακολουθούν με ενδιαφέρον τη μόδα και αγαπούν τα κοσμήματα. Οι αστοί φορούν μακρύ χιτώνα με πολλές πτυχώσεις, μπότες δερμάτινες το χειμώνα και ανατολίτικα παπούτσια το καλοκαίρι.
Τα στιχάρια (χιτώνες) των χωρικών είναι χωρίς μανίκια μερικές φορές, αλλά πάντα ζωσμένα στη μέση. Οι βράκες είναι μακριές ως τον αστράγαλο και κυκλοφορούν ξυπόλυτοι ή με παπούτσια ανοιχτά στη φτέρνα. Οι γυναίκες φορούν πάνω από το στιχάριο ιμάτιο (μανδύα) με μακριά μανίκια που καλύπτει και το κεφάλι. Φροντίζουν τα μαλλιά τους με επιμέλεια και μακιγιάρονται. Οι πλούσιες φορούν πολυτελή ενδύματα, μεταξωτά και λινά.
Η διατροφή
Ποια ήταν η διατροφή των πλούσιων και ποια των φτωχών Βυζαντινών;
Οι Βυζαντινοί, με εξαίρεση τις περιόδους νηστείας, έχουν ιδιαίτερη αδυναμία στο φαγητό. Σ’ ένα ευκατάστατο σπίτι, το γεύμα και το δείπνο περιλαμβάνει ποικίλα φαγητά, όπως ορεκτικά, κρέατα, ψάρια, γλυκά και κρασί.
Βέβαια, ο μέσος βυζαντινός δεν έχει στη διάθεση του πολλές διατροφικές επιλογές αφού πρέπει να αντιμετωπίσει εχθρικές επιδρομές, αυθαιρεσίες των δυνατών και των αξιωματούχων καθώς και επιδημίες και θεομηνίες.
Η ψυχαγωγία
Πώς διασκέδαζαν οι Βυζαντινοί;
Ιεροτελεστίες, θρησκευτικές, κοινωνικές και λαϊκές γιορτές αποτελούσαν τους βασικούς τρόπους ψυχαγωγίας των Βυζαντινών.
ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ
Οι κάτοικοι της πρωτεύουσας διασκέδαζαν στον Ιππόδρομο, όπου εκτός από τις αρματοδρομίες γίνονταν και άλλες εκδηλώσεις, όπως θρησκευτικές πομπές, δημόσιες τελετές, θεατρικές παραστάσεις και διάφορα άλλα λαϊκά προγράμματα. Τις απόκριες μεταμφιέζονταν και έκαναν παρέλαση στους δρόμους, ενώ με αφορμή τη νέα σελήνη, άναβαν φωτιές στους δρόμους κι οι νέοι πηδούσαν πάνω από αυτές. Δεν έλειπαν, βέβαια, και οι ταβέρνες που πρόσφεραν φαγητό και άφθονο κρασί.
ΕΠΑΡΧΙΑ
Στην επαρχία, περίμεναν με ανυπομονησία τα ετήσια πανηγύρια που εξελίσσονταν σε λαϊκές γιορτές. Εκεί συγκεντρώνονταν μάγοι, αστρολόγοι, θεραπευτές, θαυματοποιοί που τραβούσαν την προσοχή του κόσμου, παρά τις απαγορεύσεις της Εκκλησίας.
Ο μοναχισμός
Τι ήταν ο μοναχισμός; Γιατί οι μοναχοί ονομάστηκαν και ασκητές;
Ο μοναχισμός ήταν η αναχώρηση σε κάποια έρημο ή κάποιο ακατοίκητο μέρος μακριά από τους άλλους ανθρώπους και τα εγκόσμια. Γι’ αυτό οι άνθρωποι αυτοί ονομάστηκαν μοναχοί, αναχωρητές, ερημίτες ή ασκητές, αφού υπέβαλλαν το σώμα τους σε δοκιμασίες, όπως νηστεία, συνεχή προσευχή, αϋπνία.
Από πού ξεκίνησε ο μοναχισμός και ποιες μορφές είχε;
Το μοναχικό κίνημα ξεκίνησε από την Αίγυπτο (4ος αι.), όπου και διαμορφώθηκαν οι δύο κλασικές του μορφές, η μοναχική (πρότυπο ο άγιος Αντώνιος) και η κοινοβιακή (από την ελληνική λέξη κοινόβιος, που σημαίνει κοινή ζωή). Στη συνέχεια ο μοναχισμός απλώθηκε στην Εγγύς Ανατολή και σε όλο το χριστιανικό κόσμο, προσαρμοζόμενος στις τοπικές συνθήκες.
Ο κοινοβιακός μοναχισμός οργανώθηκε καλύτερα με την ίδρυση μοναστηριών. Ο επικεφαλής του μοναστηριού ηγούμενος είναι υπεύθυνος για την τήρηση των κανόνων, τους οποίους οι μοναχοί πρέπει να τηρούν με μεγάλη ευλάβεια.
Πότε γνώρισε μεγάλη ακμή ο μοναχισμός;
Μεγάλη ακμή γνώρισε ο μοναχισμός μετά την αναστήλωση των εικόνων, οπότε αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμός των μοναστηριών. Περιοχές ολόκληρες στον Όλυμπο της Βιθυνίας, στην Καππαδοκία και αλλού καλύφθηκαν με μοναστήρια.
Πότε ιδρύθηκε το Άγιο Όρος και πώς ενισχύθηκε;
Το σημαντικότερo μοναστικό κέντρο είναι το Άγιο Όρος στη χερσόνησο του Άθω. Ήδη από τον 9ο αιώνα υπήρχε σημαντική μοναχική κοινότητα, η οποία στη συνέχεια εξελίχθηκε σε μοναστική πολιτεία με τη συνεχή ίδρυση νέων μοναστηριών και χάρη στα προνόμια που παραχώρησαν ο Βασίλειος Α΄, ο Νικηφόρος Φωκάς, ο Ιωάννης Τζιμισκής και άλλοι βυζαντινοί αυτοκράτορες.
Ποια κατάσταση επικράτησε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μετά τη μάχη της Άγκυρας;
Μετά τη μάχη της Άγκυρας (ήττα Οθωμανών από Μογγόλους το 1402), η Οθωμανική Αυτοκρατορία βυθίστηκε στην αναρχία.
Ποιος επανέφερε την τάξη και πώς προετοίμασε την πολιορκία της Πόλης;
Ο σουλτάνος Μουράτ Β΄ (1421-51) επανέφερε την τάξη και ανανέωσε την επιθετικότητά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας:
α) κατέλαβε τα Γιάννενα και τη Θεσσαλονίκη (1430) και β) κατανίκησε ένα σταυροφορικό στρατό στη Βάρνα (1444).
Έτσι προετοίμασε την πολιορκία της Πόλης, την οποία διεξήγαγε με επιτυχία ο διάδοχος του Μωάμεθ Β΄ Πορθητής (1451-81).
Ποιες ενέργειες έκανε ο διάδοχος του Μουράτ, Μωάμεθ Β΄ Πορθητής;
Προτού αρχίσει την πολιορκία, ο Πορθητής έχτισε στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου το φρούριο της Ρούμελης, για να εμποδίσει τον επισιτισμό της Πόλης από τον Εύξεινο. Η πολιορκία κράτησε 54 μέρες (6 Απριλίου ως 29 Μαΐου 1453).
Ποιες ήταν οι δυνάμεις των Βυζαντινών;
Ο γενναίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ΄ διέθετε ελάχιστες δυνάμεις. Η υπεροχή των Τούρκων σε στρατιώτες και οπλισμό ήταν συντριπτική. Οι Βυζαντινοί, αβοήθητοι από τα χριστιανικά κράτη, αγωνίστηκαν ηρωικά, αλλά ο αγώνας ήταν άνισος.
Πότε και πώς έγινε τελικά η πτώση της Πόλης;
Η τελική έφοδος έγινε τη νύχτα της 29ης Μαΐου. Κατόπιν σφοδρού βομβαρδισμού και συνεχών επιθέσεων, οι γενίτσαροι πέρασαν από τα ρήγματα των τειχών και έγιναν κύριοι της Πόλης. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ΄ έπεσε στο πεδίο της μάχης, κυκλωμένος από τους εισβολείς. Όπως προέβλεπε ο θρησκευτικός νόμος, η Πόλη παραδόθηκε στους μαχητές. Οι σφαγές και η λεηλασία διήρκεσαν τρεις ολόκληρες μέρες.
Τι ανήγγειλε ο Μωάμεθ μπαίνοντας στην Πόλη;
Από την πρώτη κιόλας μέρα ο Μωάμεθ μπήκε με πομπή στην κατακτημένη πόλη, προσευχήθηκε στην Αγία Σοφία και ανήγγειλε ότι εφεξής πρωτεύουσά του θα είναι η Πόλη.
β. Οι συνέπειες της άλωσης
Ποιες ήταν οι συνέπειες της άλωσης;
α)Η Άλωση τραυμάτισε αρχικά την υπερηφάνεια των Ελλήνων που θρήνησαν τη μεγάλη συμφορά σε όλους τους τόνους. Ωστόσο, σύντομα άρχισε να διαμορφώνεται η ελπίδα της Ανάστασης του Γένους.
β)Το πνεύμα του Βυζαντίου μεταφέρθηκε από τους λογίους του (μορφωμένους ανθρώπους) στη Δύση.
γ)Οι Οθωμανοί έκλεισαν τους δρόμους της Ανατολής, ωθώντας τους Ευρωπαίους στις μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις.
γ. Η βυζαντινή πνευματική κληρονομιά
Ποιους λαούς επηρέασε η Βυζαντινή πνευματική κληρονομιά* και με ποιο τρόπο;
α)Η βυζαντινή ιδεολογία επηρέασε έντονα την ιδεολογία του Μοσχοβίτικου Κράτους. Οι Ρώσοι θεώρησαν ότι ήταν οι μοναδικοί κληρονόμοι της βυζαντινής πνευματικής και πολιτικής παράδοσης και διατύπωσαν στις αρχές του 16ου αι. τη θεωρία ότι η Μόσχα ήταν η Τρίτη Ρώμη*, δηλαδή η πόλη που έμελλε να ανασυστήσει τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
β)Επιπλέον και οι ορθόδοξοι βαλκανικοί λαοί επηρεάστηκαν βαθιά από το βυζαντινό πολιτισμό και η Ορθοδοξία συνέβαλε στη διατήρηση της πνευματικής τους ταυτότητας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
γ)Συνολικά η συνεισφορά του Βυζαντίου στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πολιτισμό ήταν πολύ σημαντική:
Η αυτοκρατορία διέσωσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό από την απειλή των αραβικών κατακτήσεων κατά τον 7ο και 8ο αι.
Ανέπτυξε μια μεγάλη και πρωτότυπη τέχνηπου επηρέασε Ανατολή και Δύση. Εκτός του ορθόδοξου σλαβικού κόσμου, χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η ιταλικήτέχνη (πριν την Αναγέννηση)και η οθωμανική αρχιτεκτονική.
Το Βυζάντιο διαφύλαξε, καλλιέργησε και μετέδωσε στην Ευρώπη την κλασική κληρονομιά, που περιελάμβανε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και τη ρωμαϊκή νομική παράδοση.
Ανέπτυξε νέα γραμματειακά είδη*, όπως τη χρονογραφία και τη λειτουργική ποίηση*.
Ανέπτυξε τις θετικές επιστήμες, όπως την αστρονομία και τα μαθηματικά.
Τελειοποίησε την οργάνωση των κρατικών υπηρεσιών, από την οποία επηρεάστηκαν το Χαλιφάτο, τα μεσαιωνικά βαλκανικά κράτη, η Ρωσία και το Οθωμανικό Κράτος.
Συνέβαλε, τέλος, στη διαμόρφωση τηςθρησκευτικής μουσικής, του μοναστισμού, των ουμανιστικών* ή ανθρωπιστικών σπουδών* και άλλων εκφάνσεων του πολιτισμού στη δυτική Ευρώπη.
ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ
Τρίτη Ρώμη* οι Ρώσοι θεώρησαν η Μόσχα. Η πρώτη ήταν η κανονική Ρώμη και η δεύτερη η Κωνσταντινούπολη.
Βυζαντινή πνευματική κληρονομιά είναι ο βυζαντινός πολιτισμός.
Γραμματειακά είδη: είδη συγγραμμάτων.
Λειτουργική ποίηση είναι η εκκλησιαστική ποίηση.
Χρονογραφία: μορφή ιστοριογραφίας που αφηγείται σε λαϊκή γλώσσα και με χρονική σειρά γεγονότα.
Ουμανισμός είναι ο ανθρωπισμός, δηλαδή η στροφή προς τον άνθρωπο.
Ανθρωπιστικές σπουδές είναι οι σπουδές που σχετίζονται με τον άνθρωπο, όπως η νομική, η ιστορία, η λογοτεχνία, η θεολογία κ.λπ.
Ποια ήταν η κατάσταση στο βυζαντινό κράτος που ανασυστήθηκε από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο;
α)Το Βυζαντινό Κράτος που ανασυστήθηκε από τον Μιχαήλ Η’ γνώρισε, κυρίως χάρη στην ευφυή διπλωματία του αυτοκράτορα, μια τελευταία αναλαμπή που διήρκεσε ως τα μέσα του 14ου αι.
β) Ωστόσο, οι εμφύλιοι πόλεμοι έφεραν γρήγορα την οικονομική και στρατιωτική κατάρρευση.
γ) Το νόμισμα υποτιμήθηκε.
δ) Η βαριά φορολογία και η εξαθλίωση προκάλεσαν επαναστάσεις του λαού και της μεσαίας τάξης κατά των ευγενών στη Θεσσαλονίκη και την Αδριανούπολη.
δ) Ο Ανδρόνικος Β΄ (1282-1328) μείωσε τη δύναμη του στρατού και του στόλου και οι ξένοι μισθοφόροι κυριάρχησαν.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ:Η άλλοτε κραταιά (ισχυρή) αυτοκρατορία έγινε τώρα μια αδύναμη αυτοκρατορία των Στενών, που εύκολα καταλύθηκε από τους Οθωμανούς.
β. Οθωμανοί και οι κατακτήσεις τους
Ποια ήταν η προέλευση των Οθωμανών; Γιατί ονομάστηκαν έτσι;
Οι Οθωμανοί ήταν μια τουρκική φυλή διαφορετική από τους Σελτζούκους. Ήταν ασιάτες νομάδες που μετανάστευσαν σε μια περιοχή κοντά στην Προύσα.
Οι Οθωμανοί οργανώθηκαν αρχικά από το σουλτάνο (ηγεμόνα) Οθμάν ή Οσμάν, στον οποίο οφείλουν και το όνομά τους.
Ποιοι παράγοντες συντέλεσαν στην αύξηση της δύναμης και την επέκταση των Οθωμανών;
Οι Οθωμανοί ισχυροποιήθηκαν πολύ γιατί:
α)Εκμεταλλεύτηκαν την κατάργηση των βυζαντινών ακριτών μετά το 1261.
β) Αξιοποίησαν τον ισλαμικό θεσμό των γαζήδων (δηλ. των φανατικών μαχητών του Ισλάμ), για να αποκλείσουν και να εξαναγκάσουν, μετά από μακρόχρονη πολιορκία, τις ελληνικές πόλεις σε παράδοση. Έτσι κατέκτησαν βαθμιαία όλη τη Μ. Ασία.
γ) Στρατολογούσαν χριστιανόπαιδα (παιδομάζωμα) για να ενισχύσουν τον στρατό τους. Έτσι συγκρότησαν ένα επίλεκτο τάγμα, τους γενίτσαρους(«νέος στρατός»).
ε) Οι βαλκανικοί λαοί ήταν διαιρεμένοι και στα μέσα του 14ου αι., όταν οι Οθωμανοί πέρασαν στην Ευρώπη καικατέκτησαν την οχυρή Καλλίπολη(1354), ηττήθηκαν από τις υπέρτερες δυνάμεις των Οθωμανών. Στη μάχη του Κοσσυφοπεδίου (1389) οι Σέρβοι νικήθηκαν και αναγνώρισαν την οθωμανική επικυριαρχία.
γ. Προσπάθειες ανάσχεσης των Οθωμανών
Ποιοι λόγοι απέτρεψαν προσωρινά τη κατάληψη του αδύναμου βυζαντινού κράτους από τους Οθωμανούς;
Στις αρχές του 15ου αι. οι Μογγόλοι εισέβαλαν στη Μ. Ασία και κατανίκησαν το σουλτάνο Βαγιαζίτ στη μάχη της Άγκυρας (1402). Η ήττα προκάλεσε βαθιά κρίση στο Οθωμανικό Κράτος και έδωσε παράταση ζωής στο ετοιμόρροπο Βυζάντιο.
Ποια ήταν η τελευταία προσπάθεια που έκαναν οι βυζαντινοί αυτοκράτορες (Παλαιολόγοι) να σώσουν την Κων/πολη; Πέτυχε;
Κατά τον τελευταίο αιώνα πριν την Άλωση (14ος) οι βυζαντινοί αυτοκράτορες ταξίδεψαν για βοήθεια στη Δύση. Ο Ιωάννης Η΄ ανανέωσε στη σύνοδο της Φερράρας-Φλωρεντίαςτην «ένωση», δηλ. την υποταγή της Ορθόδοξης στη Ρωμαϊκή Εκκλησία (1438-9), που είχε πρώτος αποδεχτεί ο Μιχαήλ Η’ στη σύνοδοτης Λυών(1274).
Η υποχώρηση αυτή δεν έγινε δεκτή από το λαό και αποδείχτηκε μάταιη, καθώς το Βυζάντιο έμεινε απροστάτευτο στα κατακτητικά σχέδια των Οθωμανών.
1207: Η Πάρος προσαρτάται στο Δουκάτο του Αρχιπελάγους που ιδρύει ο Μάρκος Σανούδος, ανιψιός του δόγη της Βενετίας.
1207-1260:Ιδρύεται η πόλη της Παροικιάς.
1260: Κτίζεται το Κάστρο της Παροικιάς.
1262: Ο βυζαντινός στόλος έκανε επιδρομή και ερήμωσε μεταξύ άλλων νησιών και την Πάρο.
1263: Επίθεση του βυζαντινού στόλου για απελευθέρωση της ενετοκρατούμενης Πάρου.
1302: Συνθήκες ειρήνης μεταξύ Βυζαντινών και Ενετών. Κανείς πια δεν αμφισβητεί την ενετική κυριαρχία στο Αιγαίο.
1341: Επιδρομή μουσουλμανικού στόλου από τον εμίρη του Αϊδινίου της Μ. Ασίας ερημώνει το νησί.
1383-1518:Η Πάρος περνά στη Δυναστεία Σωμαρίπα και γίνεται αυτόνομη.
1500: Κτίζεται το κάστρο του Κέφαλου.
1416: Τουρκικός στόλος επιτίθεται και προκαλεί φοβερές καταστροφές στην Πάρο και άλλα νησιά με αφορμή το ότι ο δούκας της Νάξου Ιάκωβος Κρίσπος δεν πήγε να χαιρετήσει τον Μωάμεθ, όταν βρίσκονταν στη Σμύρνη.
1420: Οι κάτοικοι της Πάρου ζούν μέσα στην εξαθλίωση λόγω των τουρκικών επιδρομών καιτης πειρατείας. Οι κάτοικοι της Αντιπάρου έρχονται στην Πάρο και όλοι ζούν με τον φόβο μην αιχμαλωτιστούν. Η Νάουσα γίνεται καταφύγιο των πειρατών.
1426: Η Πάρος συνθηκολογεί με τους Τούρκους.
1440-1462: Το νησί μαζί με την Άνδρο έχει άρχοντα τον Κρουσίνο Σωμαρίπα που έχει καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα. Στο νησί γίνονται ανασκαφές και καλούνται πνευματικοί άνθρωποι. Εξακολουθούν να λειτουργούν τα αρχαία λατομεία στο Μαράθι και εξάγεται μάρμαρο στη Βενετία.
1440-1460: Κτίζεται το κάστρο της Αντιπάρου την οποία πήρε ως προίκα ο Ιωάννη Loredano, γιος του ναυάρχου της Βενετίας, όταν παντρεύτηκε τη Μαρία Σωμαρίπα.
1500: Ιδρύεται το κάστρο Κεφάλου και στο κέντρο του κτίζεται ο ναός των καθολικών.
1518: Πεθαίνει χωρίς απόγονο ο τελευταίος Σωμαρίπα και η Βενετία παντρεύει την αδερφή του με τον Τζιοβάννη Βενιέρη. Με τον γιο τους αρχίζει η δυναστεία των Βενιέρη.
1537: Ο αρχιναύαρχος Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα, Έλληνας αρνησίθρησκος από τη Λέσβο, κάνει επίθεση στο κάστρο του Κεφάλου όπου κρατούσαν άμυνα οι τελευταίοι Βενετοί οι οποίοι, παρά την αντίστασή τους, αναγκάστηκαν να παραδοθούν, επειδή τους τελείωσε το μπαρούτι.
Ακολουθεί μια παρουσίαση με μια ιστορική διαδρομή στην Πάρο της Ενετοκρατίας.
Με τη διανομή των βυζαντινών εδαφών αρχίζει η περίοδος της Λατινοκρατίας.
Πώς μοίρασαν τα βυζαντινά εδάφη οι Λατίνοι μετά την άλωση της Πόλης και ποια λατινικά κράτη δημιουργήθηκαν;
α)Η μερίδα του λέοντος περιήλθε στους Βενετούς, που έλαβαν το μεγαλύτερο μέρος της Βασιλεύουσας και τα σημαντικότερα λιμάνια και νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου Πελάγους.
β)Ο κόμης Βαλδουίνος της Φλάνδρας πήρε την αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης, από την οποία εξαρτιόταν και
γ) το βασίλειο της Θεσσαλονίκης(περιλάμβανε θρακικά και μακεδονικά εδάφη).
δ) Το δουκάτο των Αθηνών και
ε) η ηγεμονία της Αχαΐας ήταν δύο λατινικά κράτη στη Ν. Ελλάδα, εξαρτημένα από το Βασίλειο Θεσσαλονίκης, κατά το σύστημα της αλυσιδωτής εξάρτησης. Από το δεύτερο γεννήθηκε το Δεσποτάτο του Μυστρά.
β. Τα ελληνικά κράτη
Ποια ήταν τα τρία ελληνικά κράτη που διατηρήθηκαν;
Μετά την πτώση της Πόλης (1204) οι δυνάμεις του Ελληνισμού βρήκαν καταφύγιο σε τρία ελληνικά κράτη:
α)Το πρώτο από αυτά ήταν η αυτοκρατορία της Τραπεζούντας που εκτεινόταν στις ΝΑ ακτές του Ευξείνου Πόντου.
β)Το δεύτερο και ισχυρότερο, όπως αποδείχτηκε στη συνέχεια, κράτος ήταν η αυτοκρατορία της Νίκαιας στο ΒΔ τμήμα της Μ. Ασίας, και
γ)το τρίτο ήταν το κράτος της Ηπείρου, που περιλάμβανε την Ήπειρο και την Αιτωλοακαρνανία.
Πώς δημιουργήθηκε το δεσποτάτο του Μυστρά; Ποιος το κυβερνούσε; Τι απομένει από αυτό σήμερα;
Μετά τη μάχη της Πελαγονίας (1259) τα κάστρα Μάνη, Γεράκι, Μονεμβασία και Μυστράς παραχωρήθηκαν από τους Φράγκους στο Βυζάντιο και αποτέλεσαν τον πυρήνα ενός μικρού κράτους που απορρόφησε βαθμιαία τις φραγκικές κτήσεις και εξελίχτηκε στο δεσποτάτο του Μυστρά. Αυτό κυβερνιόταν από ένα δεσπότη, αδελφό του βυζαντινού αυτοκράτορα. Πρωτεύουσα του δεσποτάτου ήταν ο Μυστράς. Η πόλη, που έχει σήμερα εγκαταλειφθεί, αποτελεί με τα παλάτια, τα αρχοντικά και τις εκκλησίες της ζωντανή μαρτυρία για το μεγαλείο του πολιτισμού και της τέχνης του δεσποτάτου.
γ. Λατίνοι και Έλληνες
Πώς ήταν οι σχέσεις Ελλήνων και Λατίνων;
Τα τέσσερα ελληνικά κράτη συσπείρωσαν τις δυνάμεις του Ελληνισμού κατά των Λατίνων και αποτέλεσαν το φιλόξενο καταφύγιο των Ελλήνων, αποκρούοντας τις επιθέσεις των Λατίνων.
Οι κατακτητές έδειξαν υπεροψία και περιφρόνηση προς τους «σχισματικούς» Έλληνες, οι οποίοι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, αντιστάθηκαν αποφασιστικά στους Λατίνους.
δ. Νέα ιδεολογία και ανάκτηση της Πόλης
Πότε αρχίζει να διαμορφώνεται η ελληνική εθνική συνείδηση;
Ήδη από το 1071 (ήττα στο Ματζικέρτ) και ιδίως όμως μετά την Άλωση της Πόλης (1204), ο Βυζαντινός άρχισε να συνδέεται με το ιστορικό του παρελθόν. Αρχαία ελληνική κληρονομιά και χριστιανική πίστη αρχίζουν να συμβιβάζονται στη συνείδησή του και να γίνονται τα συστατικά της στοιχεία. Η νέα αυτή ιδεολογία ισοδυναμεί με το ξύπνημα ενός εθνικού αισθήματος στον Ελληνισμό που αποτελεί πλέον το μοναδικό στήριγμα του Βυζαντίου.
Πώς εξελίχθηκαν τα ελληνικά κράτη; Ποιο από αυτά ανέκτησε την Πόλη;
Τα ελληνικά κράτη εδραίωσαν τη θέση τους, οργανώθηκαν στρατιωτικά και πολιτικά, πρόκοψαν στην οικονομία και τον πολιτισμό και επιδόθηκαν σε έναν αγώνα δρόμου για την ανάκτηση της Πόλης και την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το έργο αυτό πραγματοποιήθηκε τελικά από τον αυτοκράτορα της Νίκαιας Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγο (1261).
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗΣ
Δείτε τα παρακάτω βίντεο για τη Μονή Φιλανθρωπινών στο νησί των Ιωαννίνων, τη μονή Τσούκας και την Παναγία Παρηγορήτισσα της Άρτας
Πατήστε εδώ για μια διαδραστική προσομοίωση της Τραπεζούντας.
Πατήστε εδώ για να δείτε μια διαδραστική χρονογραμμή της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας.
Πατήστε εδώ για να δείτε μια διαδραστική χρονογραμμή ταυτόχρονα του δεσποτάτου της Ηπείρου, του δεσποτάτου του Μυστρά, της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας και της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.
Πατήστε εδώ για να δείτε ένα διαδραστικό χρονολόγιο της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.
Πατήστε εδώ για να γνωρίσετε την καστροπολιτεία του Μυστρά.
Οι σταυροφορίες ήταν μια κίνηση που εκδηλώθηκε στη Δύση τον 11ο αι., προήλθε από πρωτοβουλία των παπών και στόχευε στην απελευθέρωση του Παναγίου Τάφου και των Αγίων Τόπων που είχαν κατακτήσει οι Σελτζούκοι (1077).
Ποιοι ήταν οι βασικοί λόγοι για τους οποίους έγιναν οι σταυροφορίες;
Α) Η φημολογία για τις ωμότητες Αράβων και Τούρκων κατά των προσκυνητών,
Β) τα οικονομικά προβλήματα της Δύσης και
Γ) το κάλεσμα για βοήθεια που απηύθυνε ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός στους ηγεμόνες της Δύσης.
Β. ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ
Από ποιον και πότε κηρύχθηκε η πρώτη σταυροφορία; Ποιες ήταν οι αιτίες;
Η πρώτη σταυροφορία (1096-1099) κηρύχτηκε από τον πάπα Ουρβανό Β΄ στην Κλερμόν της Γαλλίας (1095).
Αν και τα οικονομικά προβλήματα (υπερπληθυσμός και έλλειψη γης) έπαιξαν κάποιο ρόλο, η πρώτη σταυροφορία είχε κυρίως θρησκευτικό χαρακτήρα.
Η πρώτη σταυροφορίας διακρίνεται σε δύο μέρη. Ποια είναι αυτά; Ποιο αποτέλεσμα είχε η πρώτη σταυροφορία;
Διακρίνεται σε μια λαϊκή και μια φεουδαρχική σταυροφορία. Οι ανοργάνωτες λαϊκές μάζες προηγήθηκαν, αλλά εξολοθρεύτηκαν από τους Τούρκους. Ακολούθησε η εκστρατεία των φεουδαρχών* που νίκησαν τους Τούρκους και έτσι ανέκτησαν και παραχώρησαν στο Βυζάντιο βάσει συμφωνίας τα εδάφη της δυτικής Μ. Ασίας.
Οι φεουδάρχες ίδρυσαν ακολούθως μια σειρά από ηγεμονίες και αυτοτελή κρατίδια στη Συρία και την Παλαιστίνη. Οι στρατιώτες τους έδειξαν σ’ όλη τη διάρκεια των συγκρούσεων μαχητικότητα μέχρις αυταπάρνησης και γνήσιο θρησκευτικό πάθος.
Οι επόμενες δύο σταυροφορίες (12ος αι.) δεν στέφθηκαν από επιτυχία. Σημαντική για το Βυζάντιο ήταν η απώλεια της Κύπρου, έμμεση συνέπεια της τρίτης σταυροφορίας. Η μεγαλόνησος καταλήφθηκε από τον άγγλο βασιλιά Ριχάρδο Λεοντόκαρδο και παραδόθηκε στο φράγκο Γουίδο Λουζινιάν (1192). Έκτοτε το νησί παρέμεινε στην εξουσία των Δυτικών για τέσσερις σχεδόν αιώνες.
Γ. Η ΤΕΤΑΡΤΗ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΑ
Στις σταυροφορίες που διαδέχτηκαν την πρώτη σταυροφορία υποχώρησαν βαθμιαία τα θρησκευτικά και κυριάρχησαν τα υλικά κίνητρα. Το αποκορύφωμα της εξέλιξης σημειώθηκε με την τέταρτη σταυροφορία. Οι σταυροφόροι, αυτοί οι υποτιθέμενοι στρατιώτες του Χριστού, που είχαν αρχικό στόχο την Αίγυπτο και τη Συρία, παρεξέκλιναν από αυτόν και κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη (1204).
ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ
Φεουδαρχία: το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα που επικράτησε στη Δυτική Ευρώπη κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα· ο όρος χαρακτηρίζει το πλέγμα σχέσεων μεταξύ των διάφορων βαθμίδων της στρατιωτικής αριστοκρατίας, σύμφωνα με το οποίο ο ισχυρότερος στην τάξη ευγενής παραχωρούσε ένα τμήμα γης (το φέουδο) σε κάποιον υποτελή του σε αντάλλαγμα των στρατιωτικών υπηρεσιών του.
Γιατί ο Αλέξιος Α΄ ο Κομνηνός παραχώρησε προνόμια στους Βενετούς το 1082; Ποια ήταν αυτά τα προνόμια;
Για να αποκρούσει τους Νορμανδούς της Ιταλίας που είχαν αποβιβαστεί στα παράλια της Ηπείρου και ήταν έτοιμοι να βαδίσουν κατά της βυζαντινής πρωτεύουσας, ο Αλέξιος Α΄ ζήτησε τη συνδρομή των Βενετών. Με τη βοήθεια του πανίσχυρου βενετικού στόλου, το Βυζάντιο κατανίκησε τους Νορμανδούς. Για να ανταμείψει τους συμμάχους του, ο Αλέξιος A’ τους έδωσε, με το χρυσόβουλο (δηλ. επίσημη έγγραφη συμφωνία, υπογεγραμμένη από τον αυτοκράτορα και σφραγισμένη με τη χρυσή του βούλα) του 1082,τα ακόλουθα προνόμια:
Παραχώρησε τίτλους και χρηματικές χορηγίες στους κοσμικούς και εκκλησιαστικούς άρχοντες της Βενετίας.
Παραχώρησε στους εμπόρους της Βενετίας σκάλες (δηλ. αποβάθρες) και εμπορικά καταστήματα στην προκυμαία της πρωτεύουσας.
Επέτρεψε στους Βενετούς να εμπορεύονται ελεύθερα και χωρίς να πληρώνουν δασμούς σε όλα τα σημαντικά βυζαντινά λιμάνια.
Ποιες οικονομικές συνέπειες είχε η παραχώρηση προνομίων στους Βενετούς;
Με τη διμερή αυτή συνθήκη το Βυζάντιο παραιτήθηκε εκούσια (με τη θέλησή του) από τα φορολογικά, ναυτιλιακά και οικονομικά δικαιώματά του, τα οποία τώρα δόθηκαν στους Βενετούς ως προνόμια. Έτσι οι Βενετοί διείσδυσαν οικονομικά και ίδρυσαν μια πανίσχυρη αποικιακή αυτοκρατορία* στην Ανατολή, ενώ το Βυζάντιο έχασε το ρόλο του μεσάζοντα μεταξύ Αράβων και Δυτικής Ευρώπης και την κυρίαρχη θέση του στο εμπόριο της Μεσογείου.
Ποιες ενέργειες έκαναν οι αυτοκράτορες για να περιορίσουν την οικονομική δύναμη των Βενετών;
Οι αυτοκράτορες επιχείρησαν αργότερα να αντιδράσουν α) δημεύοντας τις περιουσίες Βενετών ή β) υποκινώντας βιαιότητες του πληθυσμού της πρωτεύουσας εναντίον τους ή γ)παραχωρώντας προνόμια και στις άλλες ιταλικές ναυτικές πόλεις (Πίζα και Γένουα). Το τελευταίο μέτρο εφαρμόστηκε κυρίως από τον Μανουήλ Κομνηνό, ο οποίος πέτυχε να διχάσει τους αντιπάλους του και να παρέμβει στρατιωτικά στην Ιταλία, επαναφέροντας στη ζωή τη φιλόδοξη πολιτική του Ιουστινιανού Α΄.
Β. ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ
Τι ήταν το σχίσμα;
Στα χρόνια του Κωνσταντίνου Θ’ (1042-1055) η παλιά αντιπαράθεση Ανατολής-Δύσης, που αφορούσε ουσιαστικά το ζήτημα της κυριαρχίας επί της χριστιανικής οικουμένης, οδηγήθηκε στη ρήξη. Οι σχέσεις μεταξύ των πατριαρχείων Ρώμης και Κωνσταντινούπολης, με το οποίο συμπαρατάχτηκαν τα πατριαρχεία Αντιοχείας, Ιεροσολύμων και Αλεξάνδρειας, διακόπηκαν πλήρως. Το γεγονός αυτό είναι γνωστό ως Σχίσμα των δύο Εκκλησιών.
Τι ήταν το Σχίσμα και κάτω από ποιες συνθήκες έγινε;;
Σχίσμα είναι η διακοπή των σχέσεων των δύο πατριαρχείων (Ρώμης –Κωνσταντινούπολης). Αυτό έγινε κάτω από ορισμένες συνθήκες. Συγκεκριμένα, παπική πρεσβεία με αρχηγό τον καρδινάλιο Ουμβέρτο επισκέφτηκε την Κωνσταντινούπολη, για να συζητήσει με τον πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο την επίλυση των λειτουργικών και δογματικών διαφορών που υπήρχαν ανάμεσα στα δύο πατριαρχεία. Οι διαφορές δεν ήταν αγεφύρωτες, αλλά η αλαζονεία των διαπραγματευτών οδήγησε σε οριστική ρήξη μεταξύ των δύο πατριαρχείων, τα οποία στο εξής αντιπροσωπεύουν δύο χωριστές χριστιανικές εκκλησίες (την Ορθόδοξη και τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία). Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε μεγάλη αντιπαλότητα και μίσος μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Τα γεγονότα αυτά έμελλε να έχουν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στις τύχες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ
ΑΠΟΙΚΙΑ χαρακτηρίζεται η μόνιμη εγκατάσταση ενός συνόλου ανθρώπων, υπηκόων ενός κράτους, σε μια άλλη χώρα με διοικητική ή συνταγματική σύνδεση μεταξύ της μητρόπολης και της νέας εγκατάστασης. Κατά παράδοση επίσης η σύνδεση αυτή “υποτάσσει” την αποικία στη μητρόπολη. Στη σύγχρονη εποχή με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η έννοια αποικία σημαίνει μια εδαφική περιοχή υποτελή, κατά διάφορους τρόπους (πολιτικούς, πολιτιστικούς ή οικονομικούς), σε κάποια άλλη περισσότερο ανεπτυγμένη Χώρα. Έτσι η ανώτατη νομοθετική εξουσία αλλά και μέγα μέρος της διακυβέρνησης παρέμεινε στη Χώρα που είχε επιβάλλει τον έλεγχό της και που συνήθως ήταν διαφορετική στην εθνική της συγκρότηση από την αποικία.
Χρησιμοποιούμε cookies για να σας προσφέρουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία στη σελίδα μας. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε τη σελίδα, θα υποθέσουμε πως είστε ικανοποιημένοι με αυτό.
Πρόσφατα σχόλια