Η χρήση της οθόνης μπορεί να έχει διάφορες επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των παιδιών:
- Ακαδημαϊκή επίδοση: Ο υπερβολικός χρόνος στην οθόνη μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τις ακαδημαϊκές επιδόσεις λόγω της μείωσης του χρόνου για εργασία και μελέτη, καθώς και της εξασθένησης των γνωστικών λειτουργιών
- Κοινωνικές δεξιότητες: Η υπερβολική χρήση των οθονών μπορεί να περιορίσει τις κοινωνικές και φιλικές αλληλεπιδράσεις, οι οποίες είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και συναισθηματικής νοημοσύνης
- Διαταραχές ύπνου και συγκέντρωσης: Η χρήση οθονών, ειδικά πριν από τον ύπνο, μπορεί να επηρεάσει τις συνήθειες του ύπνου, καταστέλλοντας την παραγωγή μελατονίνης, οδηγώντας σε δυσκολία κατά τον ύπνο και μειωμένη ποιότητα ύπνου
- Κυβερνοεκφοβισμός και online παρενόχληση
- Προβλήματα συμπεριφοράς: Η υψηλή χρήση της οθόνης έχει συνδεθεί με προβλήματα συμπεριφοράς, όπως αυξημένη επιθετικότητα και δυσκολία στην προσοχή και την αυτορρύθμιση
- Εικόνα σώματος και αυτοεκτίμηση: Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε καθιστική ζωή και συναφή προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως κατάθλιψη και άγχος
- Εθισμός και ψυχαναγκαστική χρήση: Ο μεγαλύτερος προβληματισμός γονέων και εκπαιδευτικών σχετικά με τις οθόνες είναι ο εθισμός. Πολλές διαδικτυακές πλατφόρμες είναι έτσι σχεδιασμένες ώστε να ενθαρρύνουν την εθιστική χρήση. Πότε όμως γίνεται προβληματική η χρήση και πότε μετατρέπεται σε ψηφιακό εθισμό; Ποια είναι τα προειδοποιητικά σημάδια και πώς μπορούν οι οικογένειες να προλάβουν την εθιστική χρήση και να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα εάν η χρήση του παιδιού τους ξεπεράσει αυτό το όριο; Σύμφωνα με τον Clifford Sussman, MD, ψυχίατρο παιδιών, εφήβων και ενηλίκων και ειδικό στον εθισμό στο διαδίκτυο και τα παιχνίδια, «η ντοπαμίνη είναι ο νευροδιαβιβαστής ανταμοιβής, μια χημική ουσία που απελευθερώνεται όταν παίρνουμε αυτό που θέλουμε, όταν το θέλουμε – η απελευθέρωση της ντοπαμίνης βασίζεται πολύ περισσότερο στην ταχύτητα με την οποία παίρνουμε αυτό που θέλουμε, παρά σε αυτό που πραγματικά παίρνουμε». Δυστυχώς, στα παιδιά και τους εφήβους δεν είναι ακόμη αρκετά αναπτυγμένες εκείνες οι δομές στον εγκέφαλο (στον προμετωπιαίο φλοιό), οι οποίες δίνουν το σήμα να σταματήσουμε μια δραστηριότητα που γρήγορα και συνεχόμενα οδηγεί στην απελευθέρωση της ντοπαμίνης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην παίρνουν κανένα σήμα για το πότε να σταματήσουν και τότε είναι που αρχίζουν τα προβλήματα. Αν κάποιος εξωτερικός παράγοντας (πχ. γονέας) επέμβει για να διακόψει τη δραστηριότητα, εξακολουθούν να τη λαχταρούν. Τα παιδιά μπορεί να αντιδράσουν σε αυτές τις έντονες επιθυμίες με ευερεθιστότητα, προκλητικότητα/επιθετικότητα και να κάνουν ακραίες ενέργειες για να επιστρέψουν στις οθόνες τους.
Πηγή: “Digital Addictions: A Family Guide to Prevention, Signs, and Treatment”, στο “Children and Screens”, Institute of Digital Media and Child Development
Πώς μπορούν οι γονείς να διακρίνουν αν η έντονη χρήση διαδικτυακών πλατφορμών ή περιεχομένου από το παιδί τους έχει γίνει προβληματική ή εθιστική;
Μερικές χρήσιμες οδηγίες και συμβουλές μάς δίνει ο Edward Luker, σύμβουλος ψυχιατρικής και ψυχολογίας, από τη σελίδα της Mayo Clinic:
Όπως ακριβώς και με το κάπνισμα, το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά, ο χρόνος στην οθόνη ή τα βιντεοπαιχνίδια μπορεί να γίνει εθισμός αν βλάπτει την υγεία και τις σχέσεις του ατόμου με τρόπο που να μην μπορεί πλέον να το ελέγξει.
Ο γονείς πρέπει ν’ ανησυχήσουν όταν το παιδί:
- Έχει έντονη παρόρμηση για χρόνο στην οθόνη ή για να παίξει βιντεοπαιχνίδια και αυτή η επιθυμία επικρατεί εναντι οποιασδήποτε άλλης σκέψης ή επιθυμίας
- Ζητά διαρκώς χρήματα για βιντεοπαιχνίδια ή οθόνες, ακόμη και αν γνωρίζει ότι δεν έχετε την οικονομική δυνατότητα
- Μειώνει στο ελάχιστο τις κοινωνικές ή ψυχαγωγικές του δραστηριοτήτες λόγω της επιθυμίας του για χρόνο στην οθόνη ή τα βιντεοπαιχνίδια
- Επιμένει να παίζει βιντεοπαιχνίδια ή να περνά πολύ χρόνο στην οθόνη ακόμα και όταν αυτό προκαλεί προβλήματα στη ζωή και την καθημερινότητά του, όπως κακές επιδόσεις στο σχολείο
- Εμφανίζει σημάδια ευερεθιστότητας, άγχους ή θυμού όταν αναγκάζεται να σταματήσει να παίζει, ακόμη και για σύντομο χρονικό διάστημα
- Λέει ψέματα σχετικά με το χρόνο που περνάει μπροστά στην οθόνη
- Χρειάζεται ολοένα και περισσότερο χρόνο οθόνης για να έχει το ίδιο επίπεδο ικανοποίησης και ευχαρίστησης
- Παραμελεί την εμφάνισή του
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς:
Δεν είναι όλα τα παιδιά ίδια. Ορισμένα παιδιά μπορεί να έχουν μεγαλύτερη ικανότητα αυτορύθμισης και να μπορούν σχετικά εύκολα να αφήσουν την οθόνη και να βγουν έξω να παίξουν χωρίς να χρειαστεί οι γονείς να προσπαθήσουν ιδιαίτερα. Άλλα παιδιά γίνονται αισθητά πιο ανήσυχα και χάνουν πιο γρήγορα την ψυχραιμία τους όταν περνούν πολύ χρόνο στις οθόνες. Θα πρέπει να αποφασίσετε πόση ώρα θα αφήνετε το παιδί σας στις οθόνες κάθε μέρα και ποια μέσα είναι τα κατάλληλα. Ένας πολύ καλός τρόπος είναι να εφαρμόσετε τους ίδιους κανόνες τόσο στο πραγματικό όσο και στο εικονικό περιβάλλον του παιδιού σας. Και στα δύο, παίξτε με το παιδί σας, διδάξτε ευγένεια, ασχοληθείτε και μάθετε ποιοι είναι οι φίλοι του παιδιού σας και τι κάνει το παιδί σας μαζί τους. Επίσης, να θυμάστε ότι η ποιότητα των μέσων στα οποία εκτίθεται το παιδί σας είναι πιο σημαντική από τον τύπο της τεχνολογίας ή τον χρόνο που αφιερώνει. Ενθαρρύνετε τον ενεργητικό χρόνο στην οθόνη έναντι του παθητικού. Ενεργός χρόνος οθόνης είναι όταν αλληλεπιδράτε με άλλους ανθρώπους που γνωρίζετε ή όταν ασχολείστε γνωστικά ή σωματικά. Για παράδειγμα, παίξτε εκπαιδευτικά παιχνίδια ή παιχνίδια που απαιτούν από τους παίκτες να κατασκευάσουν κάτι μαζί. Άλλες επιλογές είναι τα παιχνίδια τύπου γυμναστικής που απαιτούν κίνηση κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού. Ο παθητικός χρόνος παραμονής στην οθόνη περιλαμβάνει την παρακολούθηση οθονών με ελάχιστη γνωστική εμπλοκή, όπως η περιήγηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η παρακολούθηση διαδικτυακών βίντεο ή το παίξιμο απλών παιχνιδιών. Θέστε λογικά όρια για τον χρόνο που περνάει το παιδί σας στην οθόνη και τους τύπους βιντεοπαιχνιδιών, ειδικά αν η χρήση των οθονών από το παιδί σας εμποδίζει τη συμμετοχή του σε άλλες δραστηριότητες.
Οι γονείς θα μπορούσαν ν’ ακολουθήσουν τις κατευθυντήριες γραμμές για τον χρόνο παραμονής στην οθόνη που προτείνει η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής:
- Μέχρι την ηλικία των 18 μηνών περιορίστε τη χρήση της οθόνης σε συνομιλίες μέσω βίντεο με έναν ενήλικα (για παράδειγμα, με κάποιον συγγενή που μένει μακριά)
- Μεταξύ 18 και 24 μηνών ο χρόνος παρακολούθησης θα πρέπει να περιορίζεται στην παρακολούθηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων μαζί με έναν ενήλικα
- Για τα παιδιά 2-5 ετών, περιορίστε τον μη εκπαιδευτικό χρόνο στην οθόνη σε περίπου 1 ώρα τις καθημερινές και σε 3 ώρες συνολικά το Σαββατοκύριακο
- Για ηλικίες 6 ετών και άνω, ενθαρρύνετε τις καλές συνήθειες και περιορίστε τις δραστηριότητες που περιλαμβάνουν οθόνες
- Κλείστε όλες τις οθόνες κατά τη διάρκεια των οικογενειακών γευμάτων και των εξόδων
- Μάθετε και χρησιμοποιήστε τον γονικό έλεγχο
- Αποφύγετε τη χρήση οθονών ως πιπίλες, μπέιμπι σίτερ ή για να σταματήσετε τα ξεσπάσματα
- Κλείστε τις οθόνες και απομακρύνετέ τες από τα υπνοδωμάτια 30-60 λεπτά πριν από τον ύπνο
Ορισμένες πρόσθετες συμβουλές που πρέπει να έχετε κατά νου είναι οι εξής:
- Μιλήστε στο παιδί σας για όσα βλέπει. Επισημάνετε την καλή συμπεριφορά, όπως η συνεργασία, η φιλία και το ενδιαφέρον για τους άλλους. Κάντε συνδέσεις με σημαντικά γεγονότα ή τόπους
- Να έχετε επίγνωση των διαφημίσεων και του τρόπου με τον οποίο επηρεάζουν τις επιλογές σας
- Ενθαρρύνετε το παιδί σας να επιδοθεί σε άλλες δραστηριότητες, όπως αθλήματα, μουσική, τέχνη και χόμπι που δεν περιλαμβάνουν οθόνες
- Δώστε το καλό παράδειγμα με τις δικές σας ασφαλείς και υγειείς συνήθειες στην οθόνη
- Διδάξτε στα παιδιά την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια στο διαδίκτυο
- Αποφασίστε με σύνεση πότε το παιδί σας είναι έτοιμο για μια δική του συσκευή
- Ενθαρρύνετε τη χρήση των οθονών με τρόπους που ενισχύουν τη δημιουργικότητα και τη σύνδεση με την οικογένεια και τους φίλους
- Λάβετε υπόψη τον βαθμό ωριμότητας και τις συνήθειες του παιδιού σας, ένα πρόγραμμα που είναι σωστό για μια οικογένεια μπορεί να μην είναι κατάλληλο για μια άλλη
(Προσαρμογή – Μετάφραση: Σταγιά Πεφκούλα)