Γνώση: ύβρις ή αρετή;
Γνώση: ύβρις ή αρετή;
Του Χάρη Ναξάκη*
«Ζω ολοένα και περισσότερο με τη συνειδητοποίηση και την αίσθηση της παρουσίας του άγνωστου μέσα στο γνωστό, του αινίγματος μέσα στο τετριμμένο, του μυστηρίου σε κάθε πράγμα και κυρίως των προόδων μιας νέας άγνοιας σε κάθε πρόοδο της γνώσης». Εντγκάρ Μορέν.
Γνώση, άγνοια, μυστήριο, στο βιβλίο με αυτόν τον τίτλο, εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, ο Εντγκάρ Μορέν μας εισάγει σε μια συζήτηση που σχεδόν έκλεισε πριν καν ξεκινήσει ο Γκέντελ. Την ισχυρότερη διάψευση της γνωσιακής παντοδυναμίας έδωσε μια κατεξοχήν ορθολογική επιστήμη, τα μαθηματικά. Ο Γκέντελ με το θεώρημα της μη-πληρότητας απέδειξε ότι «δεν υπάρχει τέλεια και οριστική εξήγηση».
Οι κάτοχοι της γνώσης βρίσκονται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας διότι εκτός των άλλων υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση ότι η γνώση είναι απελευθερωτική, γεγονός που στηρίζεται στην ορθολογική ματαιοδοξία ότι τίποτα στη φύση δεν είναι απρόσιτο στη γνώση. Η γνώση όμως είναι αέναα ατελής, οι εξηγήσεις έχουν όρια. Όταν ερμηνεύοντας ένα φαινόμενο σταματάμε την ερμηνεία, θεωρώντας ότι βρήκαμε την τελική αιτία, αυτό γίνεται με αυθαίρετο τρόπο. Μια άλλη εξήγηση θα δείξει στη συνέχεια ότι άλλη είναι η έσχατη αιτία και ούτω καθ’ εξής. Οι εξηγήσεις όπως σημειώνει ο Ε. Μορέν «θεμελιώνονται σε προτάσεις ανεξήγητες. Η εξήγηση που δώσαμε για το σύμπαν μας ότι προήλθε από ανάδυση, είναι η ίδια μη εξηγήσιμη… η επιστήμη μας κατέστησε γνώστες των γραναζιών της μηχανής, μα αδαείς όσον αφορά την μηχανή την ίδια».
Η διαλεκτική σχέση γνώσης-άγνοιας είναι ότι το άγνωστο βρίσκεται στο εσωτερικό του γνωστού, ό,τι δηλαδή διασαφηνίζεται καθίσταται σκοτεινό δίχως να σταματά να φωτίζεται, διότι «όποιος αυξάνει τη γνώση αυξάνει την άγνοιά του» (F. Schlegel). Έχοντας κατά νου τα παραπάνω εύκολα κανείς αντιλαμβάνεται την ρηχότητα του ιδεολογήματος των φιλελεύθερων περί αριστείας ή την ανεπάρκεια της αριστερής αντίληψης για ίση πρόσβαση στην αριστεία χωρίς ταξικούς φραγμούς. Η άγνοια μέσα στη γνώση χαρακτηρίζει τους άριστους της γνώσης με ή χωρίς ταξικούς φραγμούς. Γιατί όμως αυτή η επιμονή στη δημόσια συζήτηση για την αριστεία;
Για τους φιλελεύθερους ο νεωτερικός κόσμος είναι από τη φύση του ανταγωνιστικός και ατομοκεντρικός. Ο πιο ασφαλής δρόμος για το εξατομικευμένο άτομο του φιλελεύθερου κόσμου για να πραγματώσει την ύπαρξή του είναι να δημιουργήσει δια μέσου της αριστείας τις προϋποθέσεις κοινωνικής ανόδου στην ιεραρχία, στην εξουσία. Το ότι η πρόσβαση στη γνώση αποτελεί δύναμη και εισιτήριο για την αναρρίχηση στην πυραμίδα της κοινωνικής ιεραρχίας είναι γνωστό από αρχαιοτάτων χρόνων. Σύμφωνα με την πλούσια ελληνική γλώσσα ο άριστος σε μια ανταγωνιστική κοινωνία είναι ένα άτομο που εν δυνάμει επιδιώκει εξουσία, αξιώματα, είναι ένας αρχολίπαρος, σπουδάρχης, θεσιθήρας, φύλαρχος.
Στον αντίποδα, αν δεν έχουν προσχωρήσει ήδη αρκετοί από την αριστερά στην παραπάνω αντίληψη, η αριστερά προβάλλει την πεποίθηση ότι η πρόσβαση στη γνώση χωρίς ταξικές διακρίσεις θα οδηγήσει σε ένα επίγειο παράδεισο, στην άρση των αδιαφανειών της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι άνθρωποι θα γίνουν καλύτεροι όσο είναι περισσότερο μορφωμένοι. Γι’ αυτό ο θεός της αριστεράς είναι ο Προμηθέας που έκλεψε τη φωτιά (γνώση) για να τη δώσει στους ανθρώπους. Την πίστη ότι η γνώση είναι το μέσο για ένα καλύτερο κόσμο εξέφρασε ο Πλάτωνας λέγοντας ότι «όταν η φιλόσοφοι βασιλέψουν και οι βασιλιάδες φιλοσοφήσουν, μόνο τότε θα ευτυχήσουν οι λαοί», ή ο Λ. Τρότσκι που φανταζόταν ότι στην άλλη κοινωνία ο άνθρωπος θα γίνει «απείρως σοφότερος και θα ανέλθει στα ύψη ενός Αριστοτέλη, ενός Γκέτε, ενός Μαρξ».
Το ερώτημα που προκύπτει είναι βέβαια αδυσώπητο και η απάντησή του δεν είναι η αφελής ρήση «ότι φταίει ο καπιταλισμός». Γιατί μετά τον Διαφωτισμό, στις σημερινές δηλαδή κοινωνίες των φώτων, παρ’ όλη την τεράστια ποσότητα γνώσης που έχει συσσωρευθεί, η οποία θα επέτρεπε στους ανθρώπους να κάνουν το σωστό, αυτοί συνεχίζουν να πράττουν με ιδιοτέλεια και βαρβαρότητα; Η απάντηση ότι φταίει η παιδεία μας, η ελλιπής γνώση είναι η εύκολη απάντηση. Η εκπαίδευση μας μαθαίνει να διαβάζουμε, να γράφουμε, να υπολογίζουμε, μας παρέχει τη δυνατότητα να έχουμε μια γενική παιδεία ( φυσικές επιστήμες, επιστήμες του ανθρώπου), μας εφοδιάζει με την δυνατότητα να ασκήσουμε ένα επάγγελμα, αλλά δεν μας μετατρέπει από εγωιστές σε αλτρουιστές -ο ορθολογικός ατομιστής χρησιμοποιεί τις πιο προχωρημένες γνώσεις για να υπηρετήσει το συμφέρον του- ούτε μας δίνει εργαλεία για να αντιμετωπίσουμε τις αυταπάτες μας, τα λάθη μας, που συνεχώς επαναλαμβάνουμε. Αν όμως ισχύει ότι η πραγματικότητα αποκαλύπτεται όταν ρίχνουμε φως στο σκοτάδι αλλά ταυτόχρονα όταν φωτίζεται σκοτεινιάζει, γιατί να ασχολούμαστε με την πραγματικότητα, με το μυστήριο της ζωής, με τον άνθρωπο; Ίσως την απάντηση την έδωσε ο Ντοστογιέφσκι : «Ο άνθρωπος είναι ένα μυστήριο. Αν περάσουμε όλη μας τη ζωή να το διαλευκάνουμε ο χρόνος μας δεν θα πάει χαμένος. Ασχολούμαι με αυτό το μυστήριο γιατί θέλω να είμαι άνθρωπος».
Περισσότερο όμως από τη γνώση, για να χτίσουμε ένα καλύτερο κόσμο, χρειαζόμαστε να ενθαρρύνουμε ένα σύνολο ανθρωπίνων αρετών, που δεν έχουν ευθεία σχέση με τη γνώση, όπως η ευθύτητα, η τιμιότητα, η ηθική, η καλοσύνη, η ανιδιοτέλεια και η γενναιοδωρία, η αλληλεγγύη. Ίσως μια κρητική μαντινάδα είναι η απάντηση: «βρείτε μου έναν άνθρωπο να τά ‘χει μάθει όλα γιατί εγώ δεν τα ‘μαθα μα δε με νοιάζει κιόλας». Η ζωή τελικά είναι αδυσώπητη, φρικτή, υπέροχη, κακοφωνία και συμφωνία, είναι τραγική.
6.12.2018
* Ο Χάρης Ναξάκης είναι Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, συγγραφέας, charisnax@yahoo.gr.
Η ΜΟΝΑΞΙΑ
Ο άνθρωπος στη μοναξιά καρπίζει, αντιλαμβάνεται, επικοινωνεί τελικά με τους άλλους. Η περιοχή της αυτογνωσίας μας είναι η μοναξιά μας. Μή φοβάστε και μη ντρέπεστε για τη μοναξιά σας. Η μοναξιά δεν είναι εχθρική κατάσταση για τον άνθρωπο αλλά άκρως ευεργετική και ωφέλιμη. Όποιος φοβάται τη μοναξιά του τελικά φοβάται τον εαυτό του, ενώ ο άνθρωπος που τα βρίσκει με τον εαυτό του, όχι μόνο μπορεί να είναι μόνος αλλά επιδιώκει να είναι μόνος.
Μέσα στη μοναξιά βρίσκει το είναι του,βρίσκει τον άλλο και μπορεί να αγαπήσει και να σχετιστεί πολύ καλύτερα μετά. Όχι η μοναξιά του εγωκεντρισμού και της δειλίας αλλά η μοναξιά της σχέσης, γι’αυτή τη μοναξιά να ψάχνετε. Όχι η μοναξιά που προέρχεται απο το φόβο της ζωής, αλλά η μοναξιά που αναζητά τη ζωή. Δε μπορείς να δώσεις αν δε βρείς τον εαυτό σου. Μέσα στη φασαρία και την υποκρισία των σχέσεων τον εαυτό σου τον χάνεις δεν τον βρίσκεις.
Θέλει ησυχασμό η αναζήτηση του άλλου. Το αποτέλεσμα του φόβου να μείνω μόνος είναι ο συμβιβασμός. Επειδή φοβάσαι να μείνεις μόνος αρχίζεις και κάνεις συμβιβασμούς στη φιλία, στη σχέση, στο γάμο. Όχι γιατί είναι εκλεκτός της καρδιάς σου ο φίλος, ο εραστής, ο σύζυγος, το παιδί. Κάνουν παιδιά για να μη μείνουν μόνοι. Κάνουν παρέα με ανθρώπους που δεν εκτιμούν για να μη μείνουν μόνοι. Παντρεύονται όπως όπως γιατί δεν αντέχουν να μείνουν μόνοι. Υπάρχει φοβία του εαυτού μας και ως εκ τούτου φοβία της μοναξιάς.
(Μάρω Βαμβουνάκη, απομαγνητοφώνηση υπο Ηρακλέους Μαλανδρίνου, Χίος 20-12-18)
Η αποτρόπαια ιστορία της Ρόδου μας έχει ταράξει όλους. Από όσα ανατριχιαστικά δείχνουν οι ειδήσεις, βλέπω τον σπαραγμένο πατέρα του νεκρού κοριτσιού εντυπωσιασμένη από την υπερβατική του ευγένεια.
Κάθε λίγο δηλώνει ευγνωμοσύνη, κάθε λίγο ευχαριστεί όσους τους συμπονούν. Τους Ροδίτες που τόσο συμπαραστέκονται στην τραγωδία τους, τους λιμενικούς που φέρθηκαν πολύ φιλότιμα, ακόμα και κάποιον άγνωστο που πήγε και έβαλε ένα αναμμένο κεράκι στα βράχια όπου ξεψύχησε. “Το πρώτο της κεράκι”, είπε…
Πόσο αλλιώτικες προσεγγίσεις υπάρχουν και για τα πιο ακραία της ζωής! Τι ποικιλία έχουν οι ψυχές!
Ο πιο βρωμερός δαίμονας είναι εκείνος που μας λέει ότι απ’ τους άλλους χρησιμότερος είναι ο δικός μας εαυτός. Καθόμαστε και ‘μεις οι βλάκες και τονε πιστεύουμε, συνεργασία μαζί του, χωρίς σταματημό, μ’ όλο αυτό το σκότος που κάπου ‘κει απλώνεται, στα νοητά σκαλοπάτια π’ ανεβαίνουμε και θωρούμε όλους τους άλλους πιστεύοντας πως είμαστε από δαύτους αξιώτεροι -το παίζουμε ταυτόχρονα των αλλονών σωτήρες… Κι ανεβασμένοι απά στα σκαλιά νομίζουμε φριχτά ότι ακόμα και με τον Θεό συνομιλούμε καλύτερα, πως μονάχα εμάς ακούει γιατί ψηλότερα σαν είμαστε, η δική μας μοναδική φωνή φτάνει καθαρότερα στ’ αυτιά του. Όσο πιο χαμηλά κανείς τον εαυτό του βάνει, τόσο περισσότερο κι ο Θεός τον ακούει. Νόμος απαράβατος. Πάνω στα σκαλιά, εγωισμός πολύς και μοναξιά. Θάνατος και διάβολος αντάμα. Ο πύργος της Βαβέλ, δαιμόνιο μεσημβρινό της πλάνης του καθένα.
Οι ψυχολόγοι με τον όρο «γνωστικές στρεβλώσεις» περιγράφουν τις παράλογες, υπερβολικές σκέψεις ή πεποιθήσεις που διαστρεβλώνουν την ικανότητα αντίληψης συνήθως με αρνητικό τρόπο.
Οι περιστάσεις της ζωής μας δεν μας καθορίζουν. Ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει στη ζωή μας, έχουμε πάντα τη δύναμη να επιλέξουμε την στάση μας απέναντι σε αυτή. Ποια είναι λοιπόν η διαφορά ανάμεσα σε κάποιον που παραμένει αισιόδοξος παρά τις μεγάλες δυσκολίες που μπορεί να βιώνει και σε κάποιον που χάνει το θάρρος του και παραμένει θυμωμένος; Η απάντηση βρίσκεται στο τρόπο σκέψης του κάθε ατόμου.
Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο «γνωστικές στρεβλώσεις» για να περιγράψουν τις παράλογες, υπερβολικές σκέψεις ή πεποιθήσεις που διαστρεβλώνουν την ικανότητα αντίληψης της πραγματικότητας ενός ατόμου συνήθως με αρνητικό τρόπο. Οι γνωστικές στρεβλώσεις είναι ένα σύνηθες φαινόμενο αλλά είναι δύσκολο να αναγνωριστούν. Αν παραμείνουν ανεξέλεγκτες, αυτά τα μοτίβα αυτόματων σκέψεων μπορεί να εδραιωθούν και ίσως να επηρεάσουν αρνητικά τον ορθολογικό τρόπο που παίρνετε αποφάσεις.
Για εκείνους που θέλουν να βελτιώσουν την ψυχική τους υγεία, αναγνωρίζοντας τις ενοχλητικές γνωστικές στρεβλώσεις, ακολουθεί μία λίστα με είκοσι συνηθισμένες γνωστικές στρεβλώσεις οι οποίες ίσως ήδη να διαστρεβλώνουν την αντίληψη της πραγματικότητας:
1. Ασπρόμαυρος τρόπος σκέψης
Ένα άτομο με αυτό το διχοτομημένο μοτίβο σκέψης συνήθως βλέπει τα πράγματα είτε ως «άσπρα» ή ως «μαύρα». Όλα είναι μόνο καλά ή κακά, σωστά ή λάθος, το ποτήρι είναι πάντα γεμάτο ή άδειο.
Ο ασπρόμαυρος τρόπος σκέψης αποτυγχάνει να αναγνωρίσει ότι υπάρχουν σχεδόν πάντα διάφορες αποχρώσεις του γκρι ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. Βλέποντας μόνο δύο ακραίες πλευρές ή αποτελέσματα σε κάτι, μπορεί να αγνοούμε τη μέση πιθανότητα, που πιθανότατα είναι το πιο λογικό επίπεδο.
2. Προσωποποίηση
Όταν κάποιος εμπλέκεται σε αυτό το μοτίβο σκέψης, τότε τείνει να παίρνει τα πράγματα προσωπικά. Ίσως καταλογίζει στον εαυτό του πράγματα που κάνουν οι άλλοι ως αποτέλεσμα της δικής του συμπεριφοράς ή ενέργειας. Αυτού του είδους ο τρόπος σκέψης επιφέρει επίσης ως αποτέλεσμα να κατηγορούμε τον εαυτό μας για εξωτερικές περιστάσεις που βρίσκονται πέρα από τον έλεγχό μας.
3. Δηλώσεις του «πρέπει»
Σκέψεις που περιλαμβάνουν τις λέξεις «πρέπει», «θα έπρεπε», «επιβάλλεται» σχεδόν πάντα συσχετίζονται με κάποια γνωστική στρέβλωση. Για παράδειγμα : Θα έπρεπε να είχα κάνει αυτό σήμερα ή Πρέπει να χάσω βάρος για να γίνω πιο ελκυστικός/ή. Αυτού του είδους ο τρόπος σκέψης μπορεί να προκαλέσει συναισθήματα ενοχής ή ντροπής.
Επίσης οι δηλώσεις αυτές είναι συνηθισμένες όταν αναφερόμαστε σε σχέσεις μας. Όπως για παράδειγμα: Θα έπρεπε να με είχε καλέσει πιο νωρίς, ή πρέπει να με ευχαριστήσει για όλη τη βοήθεια που της προσέφερα. Τέτοιες σκέψεις μπορεί να μας κάνουν να αισθανόμαστε απογοήτευση, θυμό και πικρία όταν οι άλλοι αποτυγχάνουν να εκπληρώσουν μη ρεαλιστικές προσδοκίες μας.
Ανεξάρτητα από το πόσο επιθυμούμε ή ευχόμαστε κάτι, μερικές φορές δεν μπορούμε να ελέγξουμε τη συμπεριφορά των άλλων, επομένως το να σκεφτόμαστε τι θα έπρεπε να κάνουν οι άλλοι δεν μας ωφελεί κάπου.
4. Καταστροφολογία
Προκύπτει όταν ένα άτομο βλέπει κάθε δυσάρεστο περιστατικό στη ζωή του ως το χειρότερο πιθανό αποτέλεσμα. Κάποιος που σκέφτεται έτσι μπορεί να αποτύχει σε μια εξέταση και αμέσως να σκεφτεί ότι έχει αποτύχει σε ολόκληρες τις σπουδές του και ότι δεν θα πάρει ποτέ πτυχίο. Ίσως να μην έχει καν δώσει εξετάσεις ακόμα και να πιστεύει ότι θα αποτύχει σκεφτόμενος τα χειρότερα ή εικάζοντας σενάρια καταστροφολογίας.
5. Μεγαλοποίηση
Σε αυτού του είδους τη γνωστική στρέβλωση, η αντίληψή μας είναι υπερβολική όμως δεν φτάνει το επίπεδο της καταστροφολογίας. Μοιάζει με την παροιμία Κάνω την τρίχα τριχιά.
6. Ελαχιστοποίηση
Οι άνθρωποι που βιώνουν τη γνωστική στρέβλωση της μεγαλοποίησης των καταστάσεων μπορεί επίσης να υποβαθμίζουν και να ελαχιστοποιούν τα θετικά γεγονότα που συμβαίνουν στη ζωή τους. Αυτές οι στρεβλώσεις εμφανίζονται μερικές φορές συνδυαστικά.
Ένα άτομο που διαστρεβλώνει την πραγματικότητα χρησιμοποιώντας την ελαχιστοποίηση μπορεί να σκεφτεί, Ναι, εντάξει, πήρα αύξηση αλλά δεν ήταν πολύ μεγάλη, άρα δεν είμαι ακόμα πολύ καλός στη δουλειά μου.
7. Διάβασμα της σκέψης των άλλων
Αυτού του είδους ο στοχαστής μπορεί να λειτουργεί ως μέντιουμ και να πιστεύει ότι γνωρίζει τι σκέφτεται ή αισθάνεται κάποιος άλλος παρά την έλλειψη επιβεβαίωσης ότι η υπόθεσή του είναι αληθινή.
8. Μελλοντολογία
Ένας άνθρωπος με αυτό το μοτίβο σκέψης τείνει να προβλέπει το μέλλον, προβλέποντας συνήθως ένα αρνητικό αποτέλεσμα. Μπορεί να προβλέπει αυθαίρετα και χωρίς βάσιμο λόγο ότι τα πράγματα δεν θα πάνε καλά. Πριν από κάποια θεατρική παράσταση ή προβολή ταινίας ίσως τον/την ακούσετε να λέει: Είμαι σίγουρος/η ότι όλα τα εισιτήρια θα έχουν πουληθεί μέχρι να φτάσουμε.
9. Υπεργενίκευση
Όταν υπεργενικεύουμε, μπορεί να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα που να βασίζεται μόνο σε ένα ή δύο μεμονωμένα περιστατικά, παρά το γεγονός ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη για να οδηγήσει σε τέτοιες γενικεύσεις.
Αν ένας φίλος δεν καταφέρει να έρθει σε μία συγκέντρωση, αυτό δεν σημαίνει ότι θα παραλείπει πάντα να είναι συνεπής. Οι δηλώσεις υπεργενίκευσης συχνά περιλαμβάνουν τις λέξεις «πάντα», «ποτέ», «όλα» ή «τίποτα».
10. Παράβλεψης της θετικής πλευράς
Αυτή το ακραίο μοτίβο σκέψης «όλα ή τίποτα» συμβαίνει όταν κάποιος παραβλέπει τις θετικές πληροφορίες σχετικά με ένα γεγονός ή εμπειρία και βλέπει μόνο τις αρνητικές πτυχές. Ένα άτομο που εμπλέκεται σε αυτό το είδος στρέβλωσης, μπορεί να αγνοήσει κάθε κομπλιμέντο ή θετική ενθάρρυνση που λαμβάνει από τους άλλους.
11. Φιλτράρισμα
Αυτή η γνωστική στρέβλωση η οποία είναι παρόμοια με την παράβλεψη της θετική πλευράς, συμβαίνει όταν ένα άτομο αποκλείει πληροφορίες, θετικές ή αρνητικές. Για παράδειγμα κάποιος μπορεί να κοιτάζει την αξιολόγησή του σε μια εργασία στο σχολείο ή στη δουλειά του και να αγνοεί τις θετικές σημειώσεις για να επικεντρωθεί σε ένα και μόνο σχόλιο, λαμβάνοντάς το ως επικριτικό.
12. Ετικετοποίηση
Αυτή η στρέβλωση είναι ένας πιο σοβαρός τύπος υπεργενίκευσης, η οποία παρουσιάζεται όταν κάποιος ετικετοποιεί κάποιον ή κάτι με βάσει μια εμπειρία ή ένα γεγονός. Επίσης, αντί απλά να πιστεύουν ότι έκαναν κάποιο λάθος, οι άνθρωποι που εμπλέκονται σε αυτό το μοτίβο σκέψης μπορεί αυτομάτως να ετικετοποιήσουν ακόμα και τους εαυτούς τους χαρακτηρίζοντάς τους ως αποτυχημένους.
13. Απόδοση κατηγοριών
Πρόκειται για το αντίθετο της προσωποποίησης. Αντί να θεωρούμε ότι πάντα φταίμε εμείς για όλα, όλες οι ευθύνες αποδίδονται σε κάποιον άλλον ή σε κάποιο γεγονός.
14. Συναισθηματική συλλογιστική
Όταν κάποιος πιστεύει ότι τα αρνητικά συναισθήματα που νιώθει αντανακλούν την πραγματικότητα. Αφού αισθάνομαι φοβισμένος, πρέπει να σημαίνει ότι όντως κινδυνεύω. Για να αισθάνομαι ανόητος, μάλλον πρέπει να είναι αλήθεια.
Αυτός ο τρόπος σκέψης μπορεί να είναι σοβαρός και μπορεί να εξελιχθεί σε ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αισθάνεται βρώμικος παρότι μπορεί να έχει κάνει ντους δύο φορές μέσα σε μια ώρα.
15. «Έχω πάντα δίκιο»
Σε αυτό το μοτίβο σκέψης κάποιος άνθρωπος μπορεί να θεωρεί τις απόψεις του ως αληθινά γεγονότα και να αποτυγχάνει να λάβει υπόψη του τα συναισθήματα των άλλων σε μια συζήτηση. Αυτή η γνωστική στρέβλωση μπορεί να δυσχεράνει τη δημιουργία και τη διατήρηση υγιών σχέσεων.
16. Τάση για ιδιοτέλεια
Κάποιος που βιώνει μία τάση για ιδιοτέλεια μπορεί να αποδώσει όλα τα θετικά γεγονότα που συμβαίνουν μόνο στον εαυτό του ενώ παράλληλα να θεωρεί οποιαδήποτε αρνητικά γεγονότα ότι βρίσκονται εκτός ελέγχου του. Αυτό το μοτίβο σκέψης μπορεί να οδηγήσει ένα άτομο να αρνείται να παραδεχθεί τυχόν λάθη ή ατέλειες του και να ζει μια διαστρεβλωμένη πραγματικότητα, όπου αποκλείεται να κάνει ποτέ λάθος.
17. Η πλάνη της «θεϊκής ανταμοιβής»
Σε αυτό το μοτίβο σκέψης, κάποιος μπορεί να περιμένει θεϊκές ανταμοιβές για τις θυσίες που έχει κάνει. Οι άνθρωποι που βιώνουν αυτή την στρέβλωση τείνουν να παραμελούν τα ενδιαφέροντα και τα συναισθήματά τους, με την ελπίδα ότι θα ανταμειφθούν για την ανιδιοτέλεια τους αργότερα, αλλά μπορεί να αισθανθούν πικρία ή θυμό αν η ανταμοιβή δεν παρουσιαστεί ποτέ.
18. Η πλάνη της αλλαγής
Αυτή η στρέβλωση προϋποθέτει ότι οι άλλοι άνθρωποι πρέπει να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους προκειμένου να είμαστε εμείς ευτυχισμένοι. Αυτός ο τρόπος σκέψης θεωρείται συνήθως εγωιστικός διότι επιμένει, για παράδειγμα, στο ότι οι άλλοι θα αλλάξουν το πρόγραμμά τους για να ικανοποιήσουν το δικό μας ή ότι ο σύντροφός μας δεν θα πρέπει να φοράει το αγαπημένο του μπλουζάκι επειδή δεν αρέσει σε εμάς.
19. Η πλάνη της δικαιοσύνης
Αυτή η πλάνη υποθέτει ότι τα πράγματα θα πρέπει να αξιολογούνται με βάση τη δικαιοσύνη και την ισότητα, όταν στην πραγματικότητα δεν λειτουργούν πάντα με αυτόν τον τρόπο.
20. Η πλάνη του ελέγχου
Κάποιος που πιστεύει ότι τα πράγματα είναι «εσωτερικά ελεγχόμενα» μπορεί να κατηγορήσει τον εαυτό του ακόμη και για γεγονότα που είναι πέρα από τον έλεγχό του, όπως η ευτυχία ή η συμπεριφορά ενός άλλου. Ένα άτομο που θεωρεί τα πράγματα ως «εξωτερικά ελεγχόμενα» μπορεί να κατηγορήσει το αφεντικό του για τη δική του κακή απόδοση εργασίας.
Πώς να αλλάξετε τα μοτίβα σκέψης και τις γνωστικές στρεβλώσεις
Για πολλούς, μία ή ίσως και περισσότερες από αυτές τις γνωστικές στρεβλώσεις φαίνονται οικίες. Μπορεί να πέφτετε σε μία ή περισσότερες από αυτές τις παγίδες ή να γνωρίζετε κάποιο δικό σας πρόσωπο που το κάνει. Τα καλά νέα είναι ότι μπορείτε να διαχειριστείτε τις γνωστικές στρεβλώσεις.
Τα μοτίβα σκέψης μπορούν να αλλάξουν μέσω μιας διαδικασίας που αναφέρεται στη γνωστική θεραπεία ως γνωστική αναδιάρθρωση. Η ιδέα πίσω από αυτή τη διαδικασία είναι ότι προσαρμόζοντας τις αυτόματες σκέψεις μας, είμαστε σε θέση να επηρεάσουμε τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές μας. Αυτή είναι η βάση πολλών δημοφιλών τύπων θεραπείας, συμπεριλαμβανομένων της Γνωστικής Συμπεριφορικής Θεραπείας (CBT) και της Λογικοθυμικής Συμπεριφορικής Θεραπείας (REBT).
Εάν αισθάνεστε ότι μία ή περισσότερες από τις παραπάνω γνωστικές στρεβλώσεις συμβάλλουν στην εκδήλωση συναισθημάτων άγχους, κατάθλιψης ή άλλων προβλημάτων ψυχικής υγείας, σας συνιστούμε να εξετάσετε το ενδεχόμενο να επισκεφτείτε έναν ειδικό που εμπιστεύεστε για να δουλέψετε μαζί του ώστε να σας βοηθήσει να μετατρέψετε τις αρνητικές σκέψεις και πεποιθήσεις σας σε ενθαρρυντικές επιβεβαιώσεις που να σας εμπνέουν και σας ανεβάζουν τη διάθεση.
Μα πώς γίνεται άνθρωποι, που κανένα λόγο δεν έχουν, να μισούν και να φθονούν εύκολα τους γύρω, και άλλοι, που πράγματι τους έχουν βλάψει βαριά, να μην αισθάνονται μίσος; Το λέγαμε προ ημερών για τον δάσκαλο πατέρα της νεκρής Ελένης, το σκέφτομαι πάλι όπως διαβάζω όσα έγιναν στην Κρήτη, στη δίκη για την εξάμηνη απαγωγή του επιχειρηματία Μιχάλη Λεμπιδάκη. Μπήκε λέει στο δικαστήριο ήρεμος, ήπιος, και χαιρέτησε δια χειραψίας ένα ένα τους απαγωγείς του…
Τι ευλογία και καρδιακή ευφυία η πραγματική καλοσύνη!
Και πάντοτε το ερώτημα: Άραγε γεννιέται ή γίνεται κανείς καλός;
Ένας Ψυχοθεραπευτής Σου Μαθαίνει Τι Δεν Είναι Ευτυχία
Ο Δρ. Δημήτρης Καραγιάννης σε βοηθάει να καταλάβεις ποιο είναι το πραγματικό νόημα της ευτυχίας, καταρρίπτοντας τις 4 μεγαλύτερες παρανοήσεις σχετικά με αυτήν.
Όλο και περισσότερες έρευνες αλλά και η επιστημονική γνώση των ειδικών αποκαλύπτουν δεδομένα για την ευτυχία, που έρχονται σε σύγκρουση με τις καθιερωμένες αντιλήψεις των περισσότερων ανθρώπων για τις παραμέτρους που σχετίζονται με αυτή. O Δρ. Δημήτρης Καραγιάννης, ψυχίατρος–ψυχοθεραπευτής, σχολιάζει μερικές από τις πιο διαδεδομένες πεποιθήσεις που υπάρχουν γύρω από την ευτυχία, καθώς και κάποιες νέες έρευνες σχετικά με αυτήν. Ας δούμε, λοιπόν, ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες παρανοήσεις για την ευτυχία που φαίνεται ότι αρχίζουν να καταρρίπτονται.
Τα χρήματα (δεν) φέρνουν την ευτυχία;
Εδώ πρόκειται για μια διπλή παρεξήγηση, επειδή αρκετές έρευνες των τελευταίων χρόνων δείχνουν ότι όσοι ζουν σε χώρες με οικονομική ευμάρεια δηλώνουν πιο αυξημένα επίπεδα ικανοποίησης και ευχαρίστησης, από όσους ζουν στις φτωχότερες χώρες του πλανήτη.
Ταυτόχρονα, μέσα στον δυτικό κόσμο εξαπλώνεται σαν επιδημία η υπαρξιακή κατάθλιψη, αφού άνθρωποι που έκαναν τα πάντα για να έχουν τα πάντα, στο τέλος νιώθουν αφόρητα άδειοι.
Η βασική παράμετρος ευτυχίας είναι ένας άνθρωπος να έχει τόσα χρήματα, ώστε να ικανοποιούνται οι βασικές ανάγκες του.
Η προσωπική στάση ζωής και το αξιακό σύστημα του κάθε ανθρώπου, που δεν περιορίζεται στην κατανάλωση αντικειμένων, στιγμών και σχέσεων, οδηγεί στη βίωση της ευτυχίας, ανεξάρτητα από το ποια είναι η οικονομική του κατάσταση.
Χαρίζοντας ένα δώρο κάνεις τον άλλο ευτυχισμένο;
Κι όμως, ισχύει κυρίως το αντίστροφο. Το να λαμβάνεις δώρα στις γιορτές ή στα γενέθλιά σου είναι σίγουρα κάτι που σε γεμίζει χαρά. Παρ’ όλα αυτά οι ειδικοί, μετά από έρευνες πάνω σ’ αυτό, έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το άτομο που αγοράζει και τυλίγει τα δώρα που θα προσφέρει νιώθει πιο θετικά συναισθήματα από εκείνον που τα λαμβάνει. Πιο συγκεκριμένα, έρευνα του Harvard University, βασισμένη σε στοιχεία από συμμετέχοντες 136 διαφορετικών χωρών, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα επίπεδα χαράς αυξάνονται, όταν κάποιος αξιοποιεί τα χρήματα για κάποιο αγαπημένο του πρόσωπο και όχι για τον εαυτό του. Οι επικεφαλής μίας ακόμη μελέτης από το τμήμα ψυχολογίας του Lubeck University υποστηρίζουν ότι υπάρχει εγκεφαλική σύνδεση ανάμεσα στη γενναιοδωρία και το συναίσθημα της ευτυχίας, κάτι που προφανώς βοηθά τους ανθρώπους να κατακτήσουν και να διατηρήσουν τις βασικές δεξιότητες κοινωνικοποίησης.
Η ευτυχία είναι στιγμές;
Η ανθρώπινη ύπαρξη αποτελείται από δυο ξεχωριστούς εαυτούς: αυτόν της πρόσκαιρης εμπειρίας και αυτόν της μακράς μνήμης. Ο πρώτος ζει για την στιγμή, ενώ ο δεύτερος απολαμβάνει τη ζωή σαν συνέχεια.
Εκείνοι που εκτιμούν τη συγκίνηση της στιγμής είναι αυτοί που έχουν ανάγκη από κάποιες ιδιαίτερες συνθήκες για να νιώσουν ευχαρίστηση.
Να ενθουσιαστούν από μια καινούρια γνωριμία, να ζήσουν κάποιες στιγμές έντονης σεξουαλικότητας, να επισκεφτούν καινούργια μέρη, να δοκιμάσουν καινούργια πράγματα ή να επιδοθούν σε πιο έντονες δραστηριότητες, όπως να κατέβουν μια χιονισμένη βουνοπλαγιά κάνοντας σκι ή να διασχίσουν ένα φουσκωμένο ποτάμι με το καγιάκ.
Συνήθως αυτά τα άτομα αντιλαμβάνονται την ευτυχία σαν μια διαρκή αναζήτηση της επόμενης νέας συναρπαστικής εμπειρίας και δεν αντιλαμβάνονται την αξία της ζωής τους σαν μια συνεχόμενη πορεία.
Την ίδια ώρα, υπάρχουν κάποιοι που δεν αρνούνται τις συναρπαστικές εμπειρίες, αλλά γνωρίζουν τον τρόπο να βιώνουν την ευτυχία ακόμη και στην καθημερινότητά τους. Bρίσκουν τον τρόπο να χαίρονται την εργασία τους και να είναι δημιουργικοί σε κάθε ευκαιρία. Δεν βαρυγκωμούν για τις δυσκολίες της ζωής, αλλά χαίρονται τις λύσεις που παράγουν. Φροντίζουν τα παιδιά τους, αλλά και τον εαυτό τους. Δεν γκρινιάζουν στις προσωπικές τους σχέσεις, και είναι εκείνοι που θα παράγουν προτάσεις, προσκλήσεις και ένα θετικό κλίμα στο περιβάλλον τους.
Γι’ αυτούς το αίσθημα της ευτυχίας μπορεί να αποτελεί μέρος της καθημερινότητάς τους και γι’ αυτό έχει και διάρκεια, καθώς η καθημερινότητα αποτελεί γι’ εκείνους όχι κάτι που τους εγκλωβίζει στην ανία αλλά κάτι που τους χαρίζει συνέχεια και ασφάλεια, για να υπερασπίζονται την ομορφιά της ζωής.
Είσαι ευτυχισμένος μόνο όταν είσαι χαρούμενος;
Η αυθεντική ψυχολογία ενθαρρύνει τους ανθρώπους να απορρίψουν την συγκεκριμένη νοοτροπία και να μάθουν να αναγνωρίζουν και να αγκαλιάζουν όλα τα συναισθήματα που βιώνουν.
Η χαρά δεν είναι το μόνο αποδεκτό συναίσθημα. Χρειάζεται να αποδεχτούμε εξίσου τη λύπη, τον θυμό, τον φόβο. Εκτός του ότι έχουν λόγο ύπαρξης, έχουν να μας πουν πολλά για τον εαυτό μας.
Το διαρκές αγωνιώδες κυνήγι της ευχαρίστησης κρύβει μαυρισμένες και απελπισμένες ψυχές, που όσο και αν προσωρινά μοιάζουν ότι τα καταφέρνουν και αποπνέουν εξωτερικά μια σιγουριά, είναι ζήτημα χρόνου το πότε θα βγει στην επιφάνεια η μαυρίλα τους.
Μια επίσης μεγάλη παρανόηση είναι το ότι χαρά και ευχαρίστηση ταυτίζονται. Η ευχαρίστηση είναι δοσμένη και πρόσκαιρη, ενώ η χαρά είναι εσωτερική κατάκτηση και γι’ αυτό μπορεί να υπάρχει, ακόμη και στις πολύ δύσκολες καταστάσεις.
Είναι σημαντικό επομένως να μην εγκλωβίζεσαι σε επιλογές που είναι αποδεκτές από τη μάζα ως συνώνυμες της χαράς, αλλά να μπορείς να ξεχωρίζεις κάθε φορά τι είναι αυτό που πραγματικά δίνει νόημα σε εσένα.
LIFOTEAM 14.2.2014 | 00:50 4 15 Συνέντευξη: Αριάν Λαζαρίδη – Φωτογραφίες: Σπύρος Στάβερης/ LIFO Είναι κάποιες ερωτήσεις που υπάρχουν στην ψυχή μας από παλιά. Ερωτήσεις που κρατάμε μέσα μας, για να τις θέσουμε κάποια μέρα, όταν η ζωή θα μας φέρει ένα σοφό άνθρωπο, ο οποίος θα έχει όλες τις κρυμμένες απαντήσεις στα λόγια του. Σε μια εποχή που δεν είναι ιδιαίτερα εύκολη και όπου η ανάγκη για στηρίγματα είναι μεγάλη, έχουμε μπερδευτεί ξεχνώντας την εμπιστοσύνη στην ίδια τη ζωή, και τη γεύση των αληθινών πραγμάτων. Από τη μια, η ανάγκη, από την άλλη, τα ερωτήματα μου που έως τώρα δεν έχουν εκφραστεί, μ’ έφεραν κοντά σε μια ψυχή, τον πατέρα Φιλόθεο Φάρο. Μερικοί από εσάς μπορεί να έχετε διαβάσει όλα τα βιβλία του, αρκετοί μόνο το Έρωτος Φύσις-εξαιτίας του οποίου πόλλοι τον χαρακτήρισαν «επαναστάτη ή αναρχικό παπά»-, άλλόι, πάλι, τον ακούτε για πρώτη φορά. Επιπλέον, άλλοι πιστεύετε στον Θεό και άλλοι όχι. Όπως και να χει, ας ακούσουμε τα λόγια του. Θα του ζητήσω να απαντήσει στις ερωτήσεις μου, που επειδή είναι ψυχής, μπορεί να μοιάζουν με τις δικές σας. Άλλωστε, όλοι απ’ το ίδιο ύφασμα είμαστε φτιαγμένοι- και άνθρωπος χωρίς ερωτήματα δεν υπάρχει… Το σπίτι του μυρίζει μύρο και το γέλιο του είναι δυνατό, όπως και η φωνή του όταν παθιάζεται. Του ζητώ να ορίσουμε ημέρα για τη φωτογράφηση, και σφίγγει τα χείλη του. «Ξέρετε, δεν τις πολυσυμπαθώ τις φωτογραφίες… η φωτογραφία, κατά κάποιον τρόπο, έχει μια γεύση θανάτου», μου λέει. «Στις συνεντεύξεις, καλό είναι να βλέπει ο αναγνώστης το πρόσωπο που μιλά», του απαντώ, δεν επιμένει, σηκώνει τους ώμους του και χαμογελά. «Καλά. Τότε τι να κάνουμε; Θα το κανονίσουμε κι αυτό», μου λέει, καθόμαστε, και νιώθω αμηχανία για τις ερωτήσεις μου. Έτσι, όμως, νιώθω κοντά σε όλους τους παπάδες. Να θυμηθώ να μη σταυρώσω τα πόδια μου. 
Φωτ.: Σπύρος Στάβερης/ LIFO Πατέρα Φιλόθεε, τι είναι η αγάπη; Γιατί τα μεγαλύτερα εγκληματα γίνονται στο όνομα της; Εννοείτε τον έρωτα; Όχι. Μιλώ για την αγάπη που μαθαίνουμε στην εκκλησία-το αγαπάτε αλλήλους. Την αγάπη που νιώθει η μητέρα για το παιδί της, που το αγαπά, αλλά το καταπιέζει. Η αγάπη είναι μια πολύ διαβεβλημένη έννοια. Μην ξεχνάτε πως η αγάπη δεν είναι ένστικτο, αλλά επιλογή που προυποθέτει ευθύνη. Η μητρική αγάπη, για μένα, είναι μύθος-μας αρέσει να πιστεύουμε ότι μπορούμε να έχουμε την εμπειρία της αγάπης ανέξοδα, γι αυτό και πιστεύουμε ότι υπάρχει αγάπη των γονέων προς τα παιδιά ή αντίστροφα, πράγματα που για μένα δεν υφίστανται. Υπάρχει μόνο η αγάπη ενός ανθρώπου προς έναν άλλον από επιλογή. Πως μπορεί να μάθει κάποιος να αγαπά; Μόνο από βίωμα ή ευρισκόμενος κοντά σε έναν άνθρωπο που αγαπά. (Ανοίγει τα χέρια του). Η αγάπη είναι ανθρωπίνως αδύνατη –αγάπη είναι ο Θεός, επομένως ο άνθρωπος μπορεί να τη βιώσει μόνο μετέχοντας στη χάρη Του. Αλλιώς είναι ανέφικτο, γιατί πρέπει να προσφέρεσαι στον άλλον χωρίς αντάλλαγμα, να τον δέχεσαι χωρίς προυποθέσεις και όρους, και να τον αγαπάς ακόμα κι αν δεν είναι αξιαγάπητος. Αγάπη είναι να δίνεις χωρίς να παίρνεις τίποτα. (Χαμογελά και κουνά το κεφάλι του). Όταν αγαπήσεις, βέβαια, θα αγαπηθείς, αλλά μόνο εφόσον δεν ήταν αρχική προυπόθεση σου-ανταπόκριση υπάρχει εφόσον δεν την προσμένουμε. Όλα αυτά που λέμε, βέβαια, είναι εκλογικεύσεις, το πραγματικό βίωμα δεν μπαίνει στα λόγια και δεν περιγράφεται. Κάποιος που ξέρει, λοιπόν, είναι κάποιος που είναι κοντά στον Θεό. (Γνέφει καταφατικά). Αυτός έχει τη δυνατότητα της αγάπης, διότι διατηρεί κοινωνία με τον Θεό, την πηγή της. Και πως πάμε κοντά Του; Ο τροπος που πάμε στον Θεό δεν είναι ορθολογιστικός ή σχηματοποιημένος. Μπορεί να δείτε έναν άνθρωπο που ισχυρίζεται πως είναι άθεος, να βρίσκεται σε περισσότερη κοινωνία με τον Θεό απ’ ό,τι ένας που, ενώ δείχνει μεγάλη ευσέβεια, στην πραγματικότητα δεν έχει καμία κοινωνία με το θείο. Μπορεί να είναι κάποιος ήδη στην Εκκλησία και να μην το έχει πάρει χαμπάρι, καταλαβαίνετε; Δεν είναι ταμπέλα η Εκκλησία, είναι τρόπος ζωής. Υπάρχουν άνθρωποι που τον ζουν αυτόν τον τρόπο, χωρίς να έχουν κολλημένη ταμπέλα στο μέτωπο τους, όπως υπάρχουν και οι περισσότεροι θρησκευόμενοι –θα έμπαινα στον πειρασμό να πω «όλοι» -οι οποίοι έχουν μόνο την ταμπέλα και καμία σχέση με το βίωμα. Το βίωμα δεν το υποπτεύονται καν. Η πίστη είναι μεγάλο στήριγμα. Πως μπορεί κάποιος που αυτήν την στιγμή μας διαβάζει να βοηθηθεί από αυτήν; Πως να βοηθηθεί από κάτι που δεν γνωρίζει; Που να τον βρεί αυτόν τον άνθρωπο που ξέρει ν’ αγαπά, όπως λέτε, ώστε να μάθει από αυτόν; Είναι μια τραγική ερώτηση και δεν ξέρω τι να σας απαντήσω. Στην πραγματικότητα, πιστεύω πως είναι πολύ σπάνιος ένας τέτοιος άνθρωπος στις μέρες μας. Γενικότερα σπανίζει η πίστη στις μέρες μας. Λέγονται πολλά, αλλά εγώ πιστεύω ότι αυτό που τελικά μεταδίδουν είναι το ψέμα που πάει να καλυφθεί. Όλα αυτά τα λόγια τα λέμε για να κρύψουμε το γεγονός πως η πίστη απουσιάζει. Τι είναι η πίστη; Δεν είναι μια λογική, «διανοητική» πεποίθηση σ’ ένα πράγμα, αλλά μια σχέση. Αναφέρεστε στην πίστη, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά τον ορθό σας λόγο, ενώ η πίστη είναι βίωμα που, χωρίς να είναι παράλογο, είναι πέρα από τη λογική, η οποία δεν εξαντλεί όλη την πραγματικότητα. Υπάρχει μια τεράστια πραγματικότητα που δεν μπαίνει στη δικαιοδοσία της λογικής –όπως για παράδειγμα, τα συναισθήματα, όπως η αγάπη που, λογικά είναι παλαβομάρα. Τα πράγματα που μπορούμε να χρησιμοποιήοσυμε με το εργαλείο της λογικής δεν εξαντλούν τον κόσμο ούτε την πραγματικότητα. Τώρα είστε ρεαλιστής ή κάνετε το καθήκον σας; Τι θα πει ρεαλιστής; Βγαίνοντας από το σπίτι σας, αυτά που μου είπατε μπορώ να τα κάνω πράξη; Κοιτάξτε. Η φύση της αγάπης είναι να την προσφέρουμε –όταν ζητάς αγάπη, βιώνεις ναρκισσσισμό. Γι αυτό και λέω ρεαλιστικά πως ο άνθρωπος σήμερα θα βρει την αγάπη του προσφέροντας, χωρίς προσδοκία, στο συνάνθρωπο. Όσο για τη δυσκολία με την πίστη στις μέρες μας είναι αλήθεια, και εδώ πρέπει να πω ότι η πίστη δεν βιώνεται μέσα από σωματική άνεση. Γιατί; Η πίστη βιώνεται μέσα από άσκηση, μέσα από τον περιορισμό του Εγώ, μέσα από την άρνηση του κόσμου των υλικών πραγμάτων. Η πραγματικότητα που ζητάμε με την πίστη είναι μια πραγματικότητα διαφορετική, που ο άνθρωπος δεν μπορεί να τη βρει όσο είναι απορροφημένος από τη ρηχή πραγματικότητα των υλικών ανέσεων, του εγωκεντρισμού και της ιδιοτέλειας. Όλα ή τίποτα; Όχι. Όσο, όμως, μπορεί να απομακρύνει την προσοχή του από αυτά, θα μπορεί να γεύεται και τα άλλα. Πόσο μακριά είναι αυτά που μου λέτε από τον τρόπο ζωής μας και τα αγριεμένα πράγματα εκεί έξω… Μα γι αυτό σας λέω ότι, βασικά ο Θεός είναι απών. Πως να πλησιάσει ο σημερινός άνθρωπος την εκκλησία; Εγώ, όσες φορές ένιωσα την ανάγκη και μπήκα σ’ένα ναό, έπειτα από λίγο έφυγα. Δεν καταλάβαινα τι έλεγαν, μου φαινόταν αφιλόξενο μέρος και αισθανόμουν παρείσακτη. Μάλιστα βλέποντας πιστούς εκεί να παρακολοθούν με προσήλωση τη λειτουργία, πρέπει να πω ότι ένιωσα και λίγο σαν να βρισκόμουν σ’ ένα κλειστό «κλαμπ» για λίγους. Η εκκλησία δεν είναι ένα ιερό θέατρο. Είναι μια οικογένεια, όπου οι άνθρωποι αγωνίζονται να μοιραστού΄ν ό,τι έχουν, ό,τι είναι, και να αισθανθούν πως είναι αδέλφια με έναν κοινό πατέρα. Αυτό είναι η εκκλησία. Να γίνονται οι άνθρωποι αλλήλων μέλη, να βαστάξουν αλλήλων τα βάρη. Αυτό που βλέπετε μπαίνοντας σ’ ένα ναό όπου κανείς δεν γνωρίζει και δεν συνδέεται με κανέναν, δεν είναι τίποτα-αν δεν είναι και απάτη. Κι αν με ρωτήσετε που το βρίσκει κανείς αυτό, θα σας απαντήσω όχι πάντως, σ’ ένα ναό με απρόσωπη λατρεία. Μπορεί εκεί να είναι πιο απίθανο να βρεθεί απ’ ό,τι είναι σ’ έναν οίκο ανοχής. (Είχε δυναμώσει τη φωνή του, κάθεται πίσω και σκύβει το κεφάλι του.) Λειτουργία είναι η διαδικασία που έχει δημιουργηθεί για να μας κάνει να αισθανθούμε σώμα Χριστού και να κοινωνήσουμε με τον άλλον. Στις μέρες μας, βέβαια, ποιός κοινωνεί με ποιόν; Γιατί αν δεν κοινωνήσεις με το διπλανό σου, πως θα κοινωνήσεις τον Χριστό; Ο Χριστός είπε «πεινούσα και με θρέψατε, πονούσα και με φροντίσατε». Όταν τον ρώτησαν «πότε έγινε αυτό;», απάντησε «όταν το κάνατε στους αδελφούς σας, το κάνατε και σ’ εμένα». Πόσο κοντά μπορούν να είναι δύο άνθρωποι, και για πόσο, όταν ο ένας εξ αυτών δεν ξέρει ν’ αγαπά; Είναι πάρα πολύ δύσκολο, διότι όσο ανεπτυγμένος κι αν είναι ο άνθρωπος, Θεός δεν είναι. Μπορεί να προσφέρει 95 φορές χωρίς αντάλλαγμα, αλλά τις 5 θα θέλει το αντάλλαγμα του. Πάντως, ο άνθρωπος που δεν θα ξεκινήσει με το «εγώ, εδώ, θα καλυφθώ; Θα πάρω αυτό που χρειάζομαι;» αλλά που προσφέρει, κάπου μπορεί να φτάσει. Έρωτας ή αγάπη; Ο έρωτας έχει μέσα του την αυθυπέρβασή του. Είναι υπέρβαση του ναρκισσισμού –σ’ένα ποσοστό, μια απώλεια. Οι φροιδικοί, πάντως, λένε ότι ερωτευόμαστε αυτον που μας καθρεφτίζει καλύτερα απ’ όλους τους άλλους. Αυτό λένε οι ψυχίατροι; Εγώ θα σας πω κάτι άλλο: ο έρωτας είναι μια φυσική θέση που γεφυρώνει χάσματα. Η δυσκολία με τον έρωτα ξέρεπε ποια πιστεύω ότι είναι; (Τον κοιτάζω ερωτηματικά). Φοβόμαστε ότι αν αφεθούμε να ερωτευτούμε, δεν θα ερωτευτούμε τον κατάλληλο άνθρωπο! Δεν θα ερωτευτούμε εκείνον που «πρέπει». Ο έρωτας μας βάζει σε μια τεράστια περιπέτεια, και συνήθως αυτός που ερωτευόμαστε δεν είναι αυτός που «πρέπει». Κι όταν τελειώσει ο έρωτας, πάτερ, τι γίνεται; Μπορείς να τον δεις σαν τη φλόγα, την οποία έχει ανάγκη η αγάπη. Μια χωρίς ερωτική φλόγα αγάπη, μπορεί να είναι ένα πολύ ψυχρό πράγμα. Και πως μπορεί κανείς να διατηρήσει αυτήν τη φλόγα; Η φλόγα διατηρείται όταν παίζεις διαρκώς τα πράγματα κορόνα-γράμματα. Όταν δεν θυσιάζεις την ουσία στο βόλεμα. Όσα αφήνεις να περάσουν επειδή δεν έχεις όρεξη να τα αντιμετωπίσεις, ψυχραίνουν τον έρωτα και σβήνουν τη φλόγα. Για να μείνει μια σχέση ζωντανή, χρειάζεται να γίνεται διαρκώς ένας αγώνας και να δίνεται μια καθημερινή μάχη. 
Φωτ.: Σπύρος Στάβερης/ LIFO Εξακολουθώ να αναρωτιέμαι αν κάτι τέτοιο μπορεί να υπάρξει μέσα στην καθημερινότητα μας. Προχθές μιλούσα με γονείς που τα παιδιά τους είναι 4 και 5 χρόνων. Όπως ξέρετε, τα παιδιά της εποχής μας δεν βιώνουν πια υλική στέρηση-ό,τι θέλουν, το έχουν. «Τι να κάνω», σου λέει ο άλλος, «να δημιουργήσω τεχντητή στέρηση;». Κι εγώ τους λέω ότι το παιδί που έχει ό,τι θέλει, όποτε το ζητήσει, είναι καταδικασμένο. Γιατί; Επειδή του δημιουργείται μια αναπηρία, που θα το εμποδίσει να δημιουργήσει ουσιαστικές σχέσεις μέσα απ’ τις οποίες θα μπορέσει να έχει πληρότητα στη ζωή του. Αυτός που πάντα ζητάει, που περιμένει να του δώσουν, που πιστεύει πως είναι το κέντρο του κόσμου και πως όλοι του οφείλουν κάτι, με ποιόν θα κάνει χωριό; Που; Ποιόν θα βρει εραστή; Ποιόν θα κάνει σύζυγο; Έτσι, λοιπόν, λέω στους γονείς: «Αν ήξερες πως το παιδί σου έχει ιλαρά ή λευχαιμία, θα έκανες ό,τι μπορούσες για να του σώσεις τη ζωή. Εδώ έχεις μια κρίσιμη αναπηρία, που μπορεί να αποβεί θανάσιμη, και δεν είναι αυτό το κίνητρο για να επιβάλεις στο παιδί σου τεχνητή στέρηση; Θα το αφήσεις λέγοντας πως έτσι είναι όι καιροί μας; Πρέπει ακόμα να ζητήσεις στο παιδί να μάθει να δίνει, και όχι να τα περιμένει όλα έτοιμα λες και κάποιος του τα οφείλει. Αλλιώς, αυτό το παιδί είναι καταδικασμένο. Για ανθρώπους στην ηλικία σας, ας μη μιλήσουμε για τη δική μου, το παιχνίδι είναι σχεδόν χαμένο. Βέβαια, μια αμυδρή ελπίδα υπάρχει πάντα. Πως μπορούμε να τη βρούμε αυτήν την ελπίδα και να μείνουμε στο παιχνίδι; Ένας τρόπος είναι η ψυχοθεραπεία-την οποία καταλαβαίνω ως διδασκαλία ζωής-και όπου όταν πας στραβά, ο θεραπευτής σε παίρνει από το χέρι και σου δείχνει το δρόμό. Το ίδιο γίνεται και με τη θρησκεία: σε παίρνει από το χέρι ο δάσκαλος, που ξέρει έναν τρόπο ζωής που ανταποκρίνεται στην ανθρώπινη φύση και ο οποίος δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να έχει πληρότητα ζωής. Η διαδικασία αυτή δεν είναι διαφορετική απ’ την ψυχοθεραπευτική, μόνο που τέτοιοι δάσκαλοι είναι σπάνιοι στον κόσμο της θρησκείας, κι έτσι ανέλαβε η ψυχοθεραπεία-που είναι κοσμική διαδικασία και όχι πνευματική- να καλύψει αυτήν την ανάγκη. Γιατί όλες οί θρησκείες «προσελκύουν» τα πλήθη με το να τους υπόσχονται τη μετά θάνατον ζωή, την ανάσταση; Γιατί κανείς δεν δέχεται το πεπερασμένο΄του μυαλού μας –ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι γίνεται μετά θάνατον- και παρ’όλα αυτά να πιστεύει στην αγάπη και την κοινωνία; Διότι ο θάνατος είναι η μεγαλύτερη ανθρώπινη αγωνία. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να δεχτεί ότι αυτό το καταπληκτικό στοιχείο της δημιουργίας καταλήγει στο μηδέν-και καλά κάνει. Γι αυτό είναι πολύ επιρρεπής σε οποιονδήποτε του προσφέρει κάποια διέξοδο, κάποια «θεραπεία» γι αυτήν την αγωνία του θανάτου. Η πραγματική χριστιανική παράδοση δεν αναζητεί αλλού τη ζωή, αλλά εδώ και τώρα. Η βασιλεία του Θεού δεν είναι ένας χώρος στον οποίο πάμε, αλλά μια πραγματικότητα στην οποία βρισκόμαστε τώρα και που αν δεν την βιώσουμε τώρα δεν θα τη βρούμε πουθενά. Υποσχόμεθα τη μετά θάνατον ζωή, όταν δεν έχουμε να προσφέρουμε τίποτα τώρα. Αλλιώς πως θα εξασφαλίσουμε τον πελάτη; Όταν δεν έχουμε να του προσφέρουμε τίποτα, του δίνουμε μια μελλοντικη υπόσχεση, όπως οι πολιτικάντηδες. Πατέρα Φιλόθεε, γιατί γίνατε παπάς; Έγινα παπάς για εντελώς παθολογικούς λόγους. Ήμουν ένα ταλαιπωρημένο παιδί που γεννήθηκε σε ένα σπίτι όπου τους γονείς δεν τους συνέδεε τίποτα, βρίσκονταν σε διαρκή αναστάτωση, κι έτσι μεγάλωσα σ’ ένα σπίτι πλήρους ανασφάλειας και οδύνης. Έτσι, αναζήτησα κάποιο καταφύγιο και το βρήκα στη θρησκεία με τη μορφή «ναρκωτικού», όπου πλησίασα για να ξεφύγω από την τραγική μου κατάσταση. Τότε δεν συνειδητοποιούσα αυτά που σας λέω τώρα, ούτε καν τη στιγμή που χειροτονήθηκα, στα 32 μου χρόνια. Μέχρι τότε έλεγα πως ήθελα να σώσω τον κόσμο και άλλα τέτοια παιδιάστικα πράγματα. Φωτ.: Σπύρος Στάβερης/ LIFO Γιατί φοράτε ράσα; Για μένα το ράσο δεν είναι εκ των ων ουκ άνευ, κάθε άλλο. Για αιώνες ολόκληρους το ένδυμα του κληρικού ήταν σεμνό και απλό. Σήμερα υπάρχει η στολή, η οποία απλώς στεριώνει την εξουσία. Όλο αυτό το πράγμα είναι μέσο επιβολής. Σ’ αυτό αναφερόμουν προηγουμένως. Δεν είναι λίγο καθηλωτικό όλο αυτό; Φυσικά. Όταν βρεθείς μ’ έναν παπά με τα γένεια του με τα ράσα του πως να τα βγάλεις πέρα; Σε καθηλώνει. Αλλά αν είναι έτσι, αν αυτό χρησιμοποιείται για να εξασφαλίσει ο άλλος την επιβολή του πάνω μου, κι αυτό ορίζεται ως «ιερά παράδοση», τότε μιλάμε για απάτη. Γιατί στο όνομα της θρησκείας γίνονται πόλεμοι; Διότι είναι κέντρα εξουσίας. Ενώ η Εκκλησία, ακούστε με καλά, δεν μπορεί να έχει καμία σχέση με εξουσία. Ο Χριστός δεν είχε την παραμικρή εξουσία πουθενά. Για τα θαύματά Του τι λέτε; Ήταν τα «θαύματα» που κάνει η αγάπη. Όχι πυροτεχνήματα αναστολής της λειτουργίας των φυσικών νόμων –τέτοια θαύματα ο Χριστός δεν έκανε. Να σας δώσω ένα παράδειγμα: Το ευαγγέλιο λέει πως ο Χριστός βρίσκεται κάπου με χιλιάδες κόσμο, έχει περάσει η ώρα και όλοι πεινάνε. Οι απόστολοι Του είχαν λίγες προμήθειες τις κοίταξαν με τα μάτια του εγωκεντρισμού, είδαν πως δεν περίσσευε για τους άλλους και το είπαν στον Χριστό. Εκείνος, κοιτάζοντας τις προμήθειες με τα μάτια της αγάπης, τους είπε πως ήταν αρκετές για όλους. Έβλεπε τα τρία ψάρια σαν κάτι που μπορεί να θρέψει χιλιάδες ανθρώπους, και στο τέλος περίσσεψαν κιόλας. Αυτά είναι τα θαύματα του Χριστού, τίποτα το μεταφυσικό, αλλά μικρά παράθυρα στον πραγματικό κόσμο, όπου δεν υπάρχει ανάγκη, ούτε έλλειψη. Όπου μπαίνει η αγάπη, ανάγκη και έλλειψη δεν χωρούν. Πάτερ, γιατί υπάρχουν αδικίες; Επειδή ο άνθρωπος είναι ελεύθερος, γι αυτό. Αν δεν είναι ελεύθερος να κάνει κακό, παύει να είναι ελεύθερος. Με το θάνατο τι γίνεται; Η απάντηση στο θάνατο είναι η αγάπη που βιώνεις, γιατί τότε παίρνεις μια αναμφισβήτητη γεύση αιωνιότητας. Προς αυτήν την κατεύθυνση πρέπει να πάμε. Όμώς εμείς τι κάνουμε; Γυρνάμε στη λογική και στο διανοητικό μπλα μπλα. Μου αρέσει ο τρόπος που μιλάτε. (Γελάει). Μου θυμίσατε τώρα μια ιστορία που λέει ότι ένας παπάς έκανε κήρυγμα στην εκκλησία, κι ένας άνθρωπος που τον παρακολουθούσε, όταν τελείωσε η λειτουργία του είπε: «Πάτερ, μιλήσατε πολύ όμορφα», κι εκείνος του απάντησε: «Το ξέρω. Μου το ‘πε πριν από σενα ο Διάβολος». Πως ξέρουμε, πάτερ, ποιά κατεύθυνση ν’ ακολουθήσουμε στη ζωή; Όσο περισσότερο μοιραζόμαστε –κοινωνούμε-με τους άλλους ανθρώπους τόσο πιο ξεκάθαρα θα βλέπουμε που μπορούμε να πάμε. Γιατί χρειάζονται οι άλλοί; Δεν καταλαβαίνω τη σκέψη σας. Εννοείτε το καθρέφτισμα; Η δυνατότητα του ανθρώπου να αυτοεξαπατάται είναι ασύλληπτη Υπάρχει μια ιστορία που λέει πως όταν ένας άνθρωπος σου πει πως είσαι άλογο, το παραθεωρείς. Όταν ένας δεύτερος σου το ξαναπεί, το σκέφτεσαι. Όταν ένας τρίτος σ’το επαναλάβει, πας και αγοράζεις μια σέλα. Η δυνατότητα να πιστεύω πως είμαι ο Ροδόλφο Βαλεντίνο, ενώ έχω μια μύτη τρία μέτρα, είναι πραγματικά ασύλληπτη. Τα τελευταία χρόνια ο άνθρωπος στρέφεται προς τη μεταφυσική. Είναι σημείο των καιρών ή ανοίγει ένας νέος κύκλος; Μιλάμε για καθαρό καταναλωτισμό. Ο σημερινός άνθρωπος αναζητάει την άμεση ικανοποίηση. Να πατά ένα κουμπί και να ικανοποιείται. Ψάχνει στα υλικά αγαθά, στην προβολή, στα ναρκωτικά και , αργά ή γρήγορα, ανακαλύπτει πως άμεση ικανοποίηση δεν υπάρχει. Τον τελευταίο καιρό, η νέα του ανακάλυψη είναι η θρησκεία. Σημάδι που εμένα δεν με παρηγορεί καθόλου, παρότι οι παπάδες χαίρονται για τη νέα «πελατεία». Για μένα η αναζήτηση δεν είναι ελπιδοφόρα. Είναι μια εμμονή του πνεύματος της εποχής, μια χρησιμοθηρηκή σχέση που απ’ τη φύση της, δεν μπορεί να καλύψει ανάγκες, και που μέσα σ’ αυτήν παραμένεις ένας νάρκισσος. Η εκκλησία δίνει συγχώρεση. Πως μπορεί να μετανοήσει ένας άνθρωπος που νιώθει ενοχές; Κάποιος που νιώθει ενοχές δεν μπορεί να μετανοήσει. Για μένα, η ενοχή είναι μια κρίση αλαζονείας. (Τον κοιτάζω ερωτηματικά). Ενοχή είναι η δυσκολία ενός ανθρώπου να δεχτεί ότι μπορεί να έχει κάνει κάτι αποκρουστικό, η άρνηση να δεχτεί ότι έπεσε τόσο χαμηλά. Η αλαζονεία είναι ανωριμότητα, και είναι γεγονός πως ο μέσος άνθρωπος δεν μπορεί να δεχτεί ότι είναι ατελής. Έχετε διαβάσει καθόλου Σκοτ Πεκ; (Γνέφω καταφατικά). Αυτός έχει γράψει ότι η επίτευξη της κοινωνίας προυποθέτει κατάθεση της κατάντιας. Μιλήσατε για κατάντια, και μου ήρθαν στο νου τα ναρκωτικά. Τι έχετε να πείτε γι αυτά; Ο άνθρωπος που ζει μόνος-που η ανάγκη του ν’ αγαπήσει και ν’ αγαπηθεί δεν καλύπτεται-βιώνει μια ανυπόφορη οδύνη από την οποία αναπόφευκτα θα ζητήσει μια απόδραση. Ναρκωτικά, πολιτική, θρησκεία, ταχύτητα, επιστήμη, δεν έχει σημασία το μέσο αποδράσεως. Ο νέος άνθρωπος μεγαλώνει ευνουχισμένος σπίτι του, με την ψευδαίσθηση ότι είναι το κέντρο του κόσμου, κι έτσι όταν κάποια στιγμή στην εφηβεία βγαίνει στον κόσμο, τα χάνει. Πως μπορεί αυτός ο άνθρωπος να μη ζητήσει απόδραση από την ανυπόφορη οδύνη του, όταν διαπιστώνει ότι δεν μπορεί να ζήσει με τον τρόπο που του έχουν μάθει; Θα πρέπει να τον αλλάξει, αλλά δεν ξέρει πως. Τι να κάνει; Υποφέρει. Αν δεν αλλάξει ο πολιτισμός μας, καήκαμε. Και ο πολιτισμός περιμένουμε ν’ αλλάξει απ’ τους πολιτικούς; Η λύση βρίσκεται μέσα στον καθένα μας. Έλαβα ένα πρωτοχρονιάτικο μήνυμα που έλεγε «Αν ο καθένας μας κάνει κάτι με τον εαυτό του, αν ο καθένας μας ανάψει ένα κερί και είναι νύκτα, δεν θ’ αργήσει πολύ ν’ αρχίσει να φαίνεται φως». Η λύση είναι εκεί. Βρίσκεται μέσα στον καθέναν μας. Τι γίνεται με τους ανθρώπους που αυτοκτονούν; Γιατί δεν δέχεται ούτε να τους θάψει η Εκκλησία; Δεν είναι ανθρώπινο κάποιος να μην μπορεί να τα βγάλει πέρα; Είναι καταδικασμένοί από ένα θρησκευτικό κατεστημένο, το οποίο ψάχνει να βρει κάποια πράγματα που να τα ορίζει ως αμαρτία, ώστε να φαίνεται αυτό σαν ανώτερο. Βασίζει, δηλαδή, την εξουσία του στην εντύπωση μιας τελειότητας. Ο παπάς πρέπει να εμφανίζεται ως αναμάρτητος, για να εξασφαλίσει την εξουσία και να ανέβει ιεραρχικά. Για να είναι αναμάρτητος, λοιπόν, βρίσκει μια αμαρτία που να φαίνεται πως δεν τον αφορά. Αν αμαρτία είναι η ματαιοδοξία, η αρχομανία, η απληστία, πως μπορούμε όταν είμαστε στολισμένοί με χρυσάφια και πολύτιμους λίθους να φαινόμαστε αναμάρτητοι; Η θρησκεία δεν είναι και ένα άλλοθι πίσω από το οποίο μπορείς να κρυφτείς, για να μην αντιμετωπίσεις τη ζωή και τα προβλήματα της; Μπορεί να είναι, όπως λέτε, κάλυψη, μπορεί και αυτοδικαίωση, μπορεί να είναι του κόσμου η παθολογία. Αλλά να το θυμάστε: το μέτρο της αληθινής πίστης είναι η αγάπη. Ο άνθρωπος που είναι κοντά στον Θεό έχει απέραντη αποδοχή για το συνάνθρωπο και καημό για τον άλλον. Μπορεί να τον δέχεται χωρίς όρους και προυποθέσεις, και να μεταδίδει μια γλυκύτητα που συνήθως τη μεταδίδουν οί «αμαρτωλοί» και όχι οι ευσεβείς. Οι ευσεβείς είναι απορριπτικοί, κι αυτό δεν μπορεί να αποτελεί έκφραση πίστεως. Τώρα θυμήθηκα τον Γιάννη Τσαρούχη, έναν άνθρωπο που είχε μια αρκετά περιπετειώδη ζωή, αλλά που μετέδιδε αυτήν τη γκυκύτητα της αποδοχής του άλλου. Αν κάποιος είναι πραγματικά πιστός, δεν θα χρησιμοποιήσει την πίστη ως άλλοθι. Ένας μεγάλος άγιος λέει: «Αυτός που έχει φτάσει σε υψηλό επίπεδο πνευματικής ανάπτυξης, βλέπει όλους τους ανθρώπους σαν αγίους». Επειδή δεν έχει την ανάγκη της αυτοδικαιώσεως, όταν βλέπει τον άλλον να κάνει κακό, αναρωτιέται γιατί το κάνει, και τελικά φτάνει στο σημείο να τον συμπονά για το κακό που έκανε. Το άλλοθι το ζητάει ο άνθρωπος όταν θέλει να εμφανίζεται τέλειος. Κι αν θέλει να κρυφτεί; Δεν είναι βασικό κίνητρο αυτό; Είναι. Άλλωστε, σας είπα και για μένα πως ξεκίνησε. Αλλά το φως θα το βρει όταν παραδεχτεί την αμαρτωλότητα του αρχικού του κινήτρου. Όσο το αρνείται, αποκλείεται να κάνει κάτι καλό. Πάτερ, είστε ευτυχισμένος; Δεν μου αρέσει η λέξη ευτυχία, προτιμώ τη λέξη πληρότητα. Έχω πολλές στιγμές πληρότητας. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν έχω και στιγμές δυσφορίας, απογοητεύσεις, στιγμές πικρίας… (Με κοιτάζει στα μάτια και χαμογελά). Αλλά το κυρίαρχο συναίσθημα μου είναι εσωτερική γαλήνη. Όταν έφυγα από το σπίτι του είχε βραδιάσει. Πηγαίνοντας προς το αυτοκίνητο μου, σκεφτόμουν πως αν και μιλούσαμε τρεις ώρες, δεν κάπνισα, δεν σταύρωσα τα πόδια μου και δεν κουράστηκα. Αντίθετα, ένιωθα ελαφριά, και την ψυχή μου μαλακωμένη. «Απόψε δεν θα έχω αυπνίες», σκέφτηκα και χαμογέλασα. Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό (symbol) στις 23/03/2002. Πηγή: 
Αλλο η γιορτή, άλλο η ευχαρίστηση, η τέρψη, η ευδιαθεσία – αδικούμε την ποιότητα της ζωής μας ισοπεδώνοντας τον βιωματικό πλούτο που κομίζουν οι λέξεις.