Απόσπασμα από το βιβλίο της Μ. Βαμβουνάκη, Κυριακή απόγευμα στη Βιέννη, Εκδ. Ψυχογιός
Της θύμιζε κατά τις συνεδρίες τους εκείνο το ωραίο του Νίτσε: «Μ’ αρέσει εκείνος που η ψυχή του είναι πιο βαθιά απ’ την πληγή του».
Να δουλέψουμε με τις πληγές μας αλλά να μην τις γλείφουμε∙ κινδυνεύουμε να διαστρέψουμε τις ηδονές μας. Η ψυχή είναι πανίσχυρη. Μην κολλάς! Μην κολλάς ούτε στην ψυχανάλυση, προορίζεται μονάχα για τις πληγές, για την ψυχή σου θα προχωρήσεις πιο πέρα, στην πνευματική περιπέτεια.
Για να σου δώσω να καταλάβεις, είναι σαν να πηγαίνεις σε έναν ορθοπεδικό γιατί έσπασες το πόδι σου. Ο ορθοπεδικός θα σου γιατρέψει το κάταγμα, δε θα σου μάθει όμως ούτε να βαδίζεις, ούτε ποιο δρόμο θα περπατήσεις, ούτε πολύ περισσότερο τον προορισμό. Η ευθύνη σου είναι αμεταβίβαστη.
Αν κάτσεις εκεί να σου χαϊδεύουν, να σου κάνουν μασάζ στο σπασμένο πόδι σου, θα ατροφήσεις, θα μείνεις ακίνητη. Ο δρόμος είναι αποκλειστικά δικός σου. Πολύ δύσκολο αυτό αλλά τίποτα σαγηνευτικότερο. Ετοιμάσου να με εγκαταλείψεις πριν παραλύσεις στο ντιβάνι μου.
Να μην εμπιστεύεσαι με την πρώτη τα συναισθήματά σου, ούτε αγαπώ, ούτε δεν αγαπώ να λες εύκολα. Τα ένστικτα ξέρουν θαυμάσια να προσποιούνται πως είναι συναισθήματα ή να εκλογικεύουν την παρουσία τους με δήθεν πνευματικές ιδέες. Μην νομίζεις καν ότι συμπονάς τον άλλον όσο νομίζεις.
Πάρα πολλές φορές συμπονούμε από ταύτιση, όχι από ανθρωπιά. Παίρνουμε το δράμα του άλλου μέσα μας, φανταζόμαστε πως είμαστε εμείς που μας συμβαίνει και μ’ αυτή τη μετάθεση υποφέρουμε επειδή υποφέρουμε για μας. Συχνά δηλαδή η λύση για κάποιον είναι αυτολύπη.
Θέλω να πω δεν είναι ο άλλος το θέμα της στενοχώριας μας, αιτία είναι η ιδέα μας ότι ίσως συμβεί αυτό σε μας και προληπτικά το ζούμε. Πάλι ο εγωκεντρισμός κάνει παιχνίδι, πολύ δύσκολα συμπάσχουμε με τα παθήματα του όντως άλλου, πάρα πολύ δύσκολα τον καταλαβαίνουμε. Πώς να σου το πω;
Δε γίνομαι εγώ εσύ, κάνω εσένα εγώ… Εκείνο που έλεγαν οι αρχαίοι, πως «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος», στην πραγματικότητα των συναισθημάτων, εγώ σου λέω πως μέτρον πάντων: Εγώ. Ο πλησίον είναι τρομερά απόμακρη γη. Για να μη σου πω ανύπαρκτη…Η ουτοπία του άλλου! Μακάρι, και πιθανόν να υπερβάλλω.
Άλλο μετουσιώνω ένα πάθος μου, άλλο το εκλογικεύω. Η μετουσίωση είναι αγώνας και κάποτε υπέρβαση, η εκλογίκευση είνα πρόφαση εν αμαρτίαις. Μην κρίνεις από τις πράξεις αυτές καθαυτές, δεν εξηγούν πάντα την ουσία τους.
Να γυρεύεις την κρυμμένη πρόθεση, εκεί υπάρχει η εντιμότητα, η καθαρότητα ή όχι της καρδιάς. Ένας υπέρμετρα εγωιστής μπορεί να διαλέξει για επίδειξη το ρόλο αγίου. Να ζει με σκληρή άσκηση, να κινείται με εντυπωσιακή ευσέβεια, να μοιράζει περιουσίες στην ελεημοσύνη.
Όμως σκοπός του δεν είναι η συμπόνοια, είναι η προβολή, η επίδειξη, ένας αυτοθαυμασμός∙ ένας θρίαμβος στον δικό του κύκλο.
Να προσέχεις. Να προσέχεις το βλέμμα περισσότερο απ’ τα λόγια.
…Όπως μας δείχνει η Βουλγαράκη, ο Χρυσόστομος δεν αμφιβάλλει για την αλήθεια στην οποία πιστεύει και στην οποία έχει παραδοθεί. Όμως η “αλήθεια” δεν είναι γι’ αυτόν μια κλειστή θεωρητική διδασκαλία ή ένα αναμορφωτικό πρόγραμμα, αλλά μια ανοιχτή, διαρκώς διακινδυνευόμενη σχέση μ’ ένα πρόσωπο (στην προκειμένη περίπτωση το πρόσωπο του Ιησού Χριστού). Γι’ αυτό και δεν μπορεί κανείς να την “κατέχει” και πολύ περισσότερο δεν μπορεί να την επιβάλει στους άλλους. Η κοινωνική έκφαση και η διάδοση αυτής της σχέσης προϋποθέτουν τη διαρκή άσκηση για ταπείνωση, υπηρεσία και θυσία για χάρη των άλλων – όλων των άλλων, και όχι ειδικά των Χριστιανών. Σίγουρα δεν είναι αυτή η εικόνα που ένας σημερινός άνθρωπος έχει για την εκκλησία και τους Χριστιανούς. Όμως αυτός είναι ίσως ο πιο σημαντικός λόγος που κάνει την προσέγγιση του Χρυσοστόμου και τη μελέτη της Εύης Βουλγαράκη χρήσιμο και ενδιαφέρον ανάγνωσμα – για Χριστιανούς και μη.»
Πενθήμερη λοιπόν!
Αρχές Δεκεμβρίου, τσουχτερό κρύο, βροχές, κακοκαιρία και …πενθήμερη εκδρομή!
Που;
Μα φυσικά στο κέντρο της …εξωτικής Θεσσαλονίκης και με (νυχτερινό) προορισμό τα μπουζουκομάγαζα της.
Εκεί που χτυπά η καρδιά της ελληνικής μουσικής υποκουλτούρας και ισοπεδώνεται κάθε μορφή ψυχαγωγίας σε ένα βουητό από άναρθρες κραυγές και άτεχνους στίχους και ατάκες του συρμού από ημίγυμνες καλλιτέχνιδες και αρρενωπούς δασύτριχους ερμηνευτές που εξ υμνούν με πάθος τον έρωτα όπως βέβαια αυτοί τον εννοούν αγγίζοντας φυσικά τα όρια του γελοίου.
Και η νεολαία αρέσκεται σε κάτι τέτοιο;
Μα φυσικά! Είναι ΑΚΡΙΒΩΣ αυτό που ζητάει!
Όταν είσαι 17 σιχαίνεσαι τον καθωσπρεπισμό, αρνείσαι να ενταχθείς και να υιοθετήσεις τα πρότυπα των μεγαλυτέρων, αρνείσαι να ασπασθείς τα στερεότυπα μιας κοινωνίας που θεωρείς ότι είναι άδικη, τιμωριτική και εντέλει κακόγουστη για εσένα.
Και τι κάνεις;
Την ΤΡΟΛΛΑΡΕΙΣ!
Φυσικά και αντιλαμβάνεσαι την κοροϊδία να σε πηγαίνουν πενθήμερη μέσα στη καρδιά του Χειμώνα αντί για την Άνοιξη. Φυσικά και αντιλαμβάνεσαι ότι το κέντρο της Θεσσαλονίκης δεν είναι (ιδιαίτερα αυτή την εποχή) κανένα πολυτελές resort σαν αυτά των ελληνικών νησιών το καλοκαίρι . Φυσικά και γνωρίζεις ότι το σκυλομάγαζο δεν παράγει ούτε προάγει πολιτισμό.
ΑΠΛΑ δεν σε νοιάζει!
Εσύ θέλεις να ξεφύγεις! Να ξεφύγεις έστω και λίγο από τον ασφυχτικό εναγκαλισμό σχολείου-οικογένειας-φροντιστηρίου-εξετάσεων. Να διασκεδάσεις μαζί με τους φίλους/φίλες σου, να χτίσεις τις ΔΙΚΕΣ σου αναμνήσεις από το σχολείο. Βαρέθηκες να δανείζεσαι τις εμπειρίες των μεγαλύτερών σου είτε αυτοί λέγονται γονείς είτε συγγενείς και φίλοι. Αυτοί έζησαν την εποχή τους καλώς ή κακώς. Τώρα ήρθε η σειρά σου! Να περάσεις κι εσύ καλά. Να κάνεις τα δικά σου λάθη, να μάθεις από αυτά.
Καλή διασκέδαση! Να προσέχεις…
«Όταν, παιδί μου, έρθουν τα δύσκολα,
κάτσε και σκέψου και μη μου λυγίσεις»
………..
Θυμήσου…
Το σπίτι μας έχει πόρτα που δεν κλείνει, ούτε στα λάθη σου, ούτε στα ζόρια σου, ούτε στον χρόνο που περνά. Όσο κι αν μεγάλωσες η πόρτα σε χωράει, το ίδιο και η αγκαλιά μου.
Αν τα δύσκολα ήρθανε γιατί έφταιξες εσύ…
Σκέψου…
Εγώ τιμωρία δεν σε έβαλα ποτέ. Σου τόνιζα μόνο πόσο ντροπή είναι να νοιώθουμε πως φταίμε και πόσο όμορφο είναι το συναίσθημα μετά τη ντροπή όταν λέμε συγγνώμη.
Αν πάλι φταίει κάποιος άλλος…
Μη θυμώνεις παιδί μου. Να έχεις καλοσύνη τόση που να φτάνει και για εκείνον που δεν είχε,
και τόση αξιοπρέπεια, ώστε να μη χωράει στη ζωή σου το λάθος του δεύτερη φορά.
Αν σου γκρεμίστηκε όνειρο, έλα να φτιάξουμε άλλο. Εδώ είμαι να σου δώσω τα υλικά απ την αρχή.
Αν σε αδίκησαν, φρόντισε να διεκδικήσεις ό,τι σου άξιζε και αν δεν στο δώσουν θα στο δώσει η ζωή παρακάτω.
Αν απλώς δε τα κατάφερες, έλα να το πάμε από την αρχή. Όπως τότε με το ποδήλατο, θυμάσαι; ματώσαμε… πονέσαμε μα στο τέλος τα καταφέραμε… θυμάσαι;
Θυμήσου… το σπίτι μας έχει μια πόρτα που δεν κλείνει. Ούτε στα λάθη σου ούτε στα ζόρια σου, ούτε στον χρόνο που περνά… ό,τι και αν έκανες, ό,τι κ αν έπαθες, ό,τι κι αν συνέβη… η πόρτα σε χωράει παιδί μου το ίδιο και η αγκαλιά μου….»
* [Το κείμενο ανήκει στην κ. Γεωργία Χατζηδάκη και δημοσιεύτηκε στο προσωπικό της ιστολόγιο Αγαπητό Ημερολόγιο πριν από λίγες ημέρες…:
Η περίοδος της εφηβείας είναι μια πολύ σημαντική αναπτυξιακά περίοδος, η δεύτερη πιο σημαντική μετά την πρώιμη παιδική ηλικία. Σε αυτό το διάστημα, πραγματοποιούνται ταχύτατες αλλαγές σε βιολογικό, γνωστικό και κοινωνικό επίπεδο.
Ξεκινώντας με τις βιολογικές αλλαγές, αυτό που συμβαίνει είναι πως η παραγωγή ντοπαμίνης και τα λειτουργικά επίπεδα άλλων νευροδιαβιβαστών αλλάζουν και φτάνουν τα σταθερά επίπεδα των ενηλίκων περίπου στην ηλικία των 16 ετών.
Επίσης, συμβαίνουν αλλαγές στον πρωμετωπιαίο φλοιό που έχουν σαν αποτέλεσμα τη δυνατότητα αφαιρετικής σκέψης και επίλυσης προβλημάτων. Οι ταχύτατες ορμονικές αλλαγές που συμβαίνουν, επηρεάζουν την συναισθηματική κατάσταση του εφήβου με αυξημένη ευερεθιστότητα, ανηδονία και την ανάληψη ρίσκων.
Όσον αφορά στις γνωστικές αλλαγές, οι έφηβοι μπορούν να αναπαραστήσουν και να συγκρίνουν πολλαπλές προοπτικές και στάσεις αποκτώντας μια διαφορετική οπτική για τον κόσμο, για τον εαυτό τους και για τους άλλους. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα, οι έφηβοι να βλέπουν τον κόσμο μέσα απο ακραίες απόψεις του τύπου «μαύρο/άσπρο» και να αισθάνονται περίεργα με απόψεις που είναι διαφορετικές απο τις δικές τους.
Έτσι, παρατηρείται μια μορφή εφηβικού «εγωκεντρισμού», με τον έφηβο να νιώθει σαν να βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής και να έχει την πεποίθηση ότι οι εμπειρίες του είναι εντελώς μοναδικές.
Τέλος, υπάρχουν πολλές αλλαγές σε κοινωνικό και ψυχολογικό επίπεδο. Οι έφηβοι μειώνουν τις ώρες που περνάνε με τους γονείς τους και αυξάνουν τις ώρες που συναναστρέφονται με συνομιλήκους στους οποίους στρέφονται για οικειότητα και υποστήριξη. Οι σχέσεις με το άλλο φύλο ξεκινούν περιπού στα 13 για τα κορίτσια και στα 14 για τα αγόρια, οι οποίες όμως περίπου στο τέλος της εφηβείας μπορούν να χαρακτηριστούν συνήθως απο αυθεντική οικειότητα και συναισθηματική εμπλοκή.
Η σημασία του δεσμού στην εφηβεία
Είναι σημαντικό πως η επιτυχής μετάβαση στην εφηβεία δεν επιτυγχάνεται μέσω της αποσύνδεσης απο τους γονείς αλλά μέσω μιας υγιούς μετάβασης στην αυτονομία και την ενηλικίωση. Αυτή η μετάβαση διευκολύνεται απο την ασφαλή προσκόλληση και τον συναισθηματικό δεσμό με τους γονείς.
Ο ασφαλής δεσμός στην εφηβεία ασκεί το ίδιο αποτέλεσμα στην ανάπτυξη όπως και στην πρώιμη παιδική ηλικία: μια ασφαλής βάση ενισχύει την εξερεύνηση και την ανάπτυξη γνωστικών, κοινωνικών και συναισθηματικών ικανοτήτων.
Επιπλέον έχει φανεί πως έφηβοι που έχουν ασφαλή δεσμό είναι λιγότερο πιθανό να πίνουν υπερβολικά, να κάνουν χρήση ναρκωτικών, να υιοθετούν επικίνδυνες σεξουαλικές συμπεριφορές. Ο ασφαλής δεσμός συνδέεται με χαμηλότερα ποσοστά εφηβικής εγκυμοσύνης, λιγότερα ψυχολογικά προβλήματα, λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς, μικρότερα ποσοστά εγκληματικότητας, επιθετικότητας και διατροφικών διαταραχών, μεγαλύτερη επιτυχία στη μετάβαση στο λύκειο, πιο ικανοποιητικές φιλικές σχέσεις , λιγότεροι καυγάδες στην οικογένεια.
Τι χρειάζονται όμως οι έφηβοι απο τους γονείς τους για να αναπτύξουν έναν υγιή δεσμό;
Η έννοια της ασφάλειας του δεσμού αλλάζει με μερικούς τρόπους κατά την ανάπτυξη, παραμένει όμως σταθερή σε ορισμένα σημεία. Για παράδειγμα ενώ τα μικρά παιδιά χρειάζονται εγγύτητα και διαθεσιμότητα με φυσική παρουσία των γονέων για να τους παρέχουν ασφάλεια όταν είναι αναστατωμένα, οι έφηβοι δεν χρειάζονται τον ίδιο βαθμό εγγύτητας για να νιώσουν ασφάλεια. Αυτό που χρειάζονται είναι να ξέρουν πως έχουν την υποστήριξη των γονιών ακόμη κι όταν δεν είναι παρόντες. Ωστόσο η ευαισθησία εκ μέρους του γονέα και ο συντονισμός με την συναισθηματική κατάσταση του εφήβου συνεχίζουν να είναι σημαντικά για τη διατήρηση ασφαλούς δεσμού στην εφηβεία. Οι διαμάχες απο μόνες τους δεν είναι δείγμα φτωχής σχέσης καθώς είναι σίγουρο πως ακόμη και σε υγιής σχέσεις οι γονείς ασκούν τα κατάλληλα επίπεδα ελέγχου της συμπεριφοράς των εφήβων και διαπραγματεύονται την αυξανόμενη υπευθυνότητα των εφήβων καθώς μεγαλώνουν.
Αυτό που είναι σημαντικό ωστόσο είναι η στάση που τηρείται κατά τη διάρκεια των καυγάδων έτσι ώστε να διατηρηθεί η αίσθηση της ασφάλειας και του δεσμού.
Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα απο κάποιες επικοινωνιακές τεχνικές όπως το να λέγεται η γνώμη της κάθε πλευράς αλλά παράλληλα να επικυρώνεται και να δείχνεται σεβασμός και ενσυναίσθηση στην αντίθετη άποψη. Οι έφηβοι που νιώθουν ότι οι γονείς τους , τους κατανοούν δεν κάνουν βιαστικά βήματα ανεξαρτησίας χωρίς την υποστήριξη των γονέων τους. Τα όρια ωστόσο και η καθοδήγηση εκ μέρους των γονέων είναι απαραίτητα ακόμη και μέσα απο μια διαφωνία.
Υποστήριξη εφήβων και των οικογενειών τους
Πολλοί γονείς αισθάνονται ότι δεν έχουν επιρροή στη ζωή του εφήβου και πως πλέον δεν μπορούν να κάνουν πολλά. Η απομόνωση του εφήβου είναι ένας μύθος.
Οι γονείς χρειάζεται να ενημερώνονται για τις αλλαγές που συμβαίνουν στην εφηβεία και η σημασία που έχει η συνεχής τους ευαισθητοποίηση και ο συντονισμός στις ανάγκες του εφήβου. Χρειάζεται να γνωρίζουν τι να περιμένουν στη σχέση με το παιδί και πως να διαχειριστούν τη μετάβαση αυτή.
Πολλοί εκλαμβάνουν την αύξηση των καυγάδων που συμβαίνουν σαν προσωπική απόρριψη ή σαν ένα δείγμα πως η σχέση δεν είναι καλή.
Αυτή η αντίληψη είναι λανθασμένη και μέσα απο μια ανανοηματοδότηση της έννοιας του καυγά σαν μια ευκαιρία για το χτίσιμο μια σχέσης ουσιαστικής και επικοινωνιακής με τον έφηβο μπορούν να επιτευχθούν και να διορθωθούν πολλά.
Η έναρξη της ενηλικίωσης γίνεται πλέον σε μεγαλύτερη ηλικία…..
Νέες έρευνες διευρύνουν το ηλικιακό φάσμα της εφηβείας και προσδιορίζουν την έναρξη της ενηλικίωσης σε μεγαλύτερη ηλικία από αυτήν που γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.
Σύμφωνα με μία νέα μελέτη η διάρκεια της εφηβείας δεν είναι πλέον η ίδια. Κάποιοι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι η περίοδος της εφηβείας διαρκεί πολύ περισσότερο από ό, τι παλιότερα.
Παραδοσιακά, η περίοδος της εφηβείας, το πέρασμα στην ενηλικίωση, έληγε στην ηλικία των 18-19 ετών. Σήμερα αρκετοί ψυχολόγοι ερευνητές πιστεύουν ότι αυτή η μετάβαση στην ενηλικίωση δεν προκύπτει μέχρι την ηλικία των 24 χρονών.
Οι ερευνητικοί λόγοι είναι αρκετοί όπως ότι πολλοί νέοι άνθρωποι δεν παντρεύονται πριν την ηλικία των 30 ετών. Μερικές δεκαετίες πριν, οι περισσότεροι παντρεύονταν στις αρχές των 20 ετών. Οι νέοι ζουν επίσης μαζί με τους γονείς τους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα απ’ ό, τι παλιότερα. Αποκτούν παιδιά αργότερα και επενδύουν περισσότερο στην εκπαίδευσή τους. Πολλοί νέοι στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν εγκαταλείπουν το πατρικό τους πριν την ηλικία των 25 ετών. Στην Ελλάδα αυτό συμβαίνει και σε μεγαλύτερη ηλικία.
Οι ερευνητές της μελέτης δηλώνουν:
Οι προσδιορισμοί της ηλικίας είναι υποκειμενικοί, αλλά και ο σημερινός προσδιορισμός της εφηβείας είναι υπερβολικά περιορισμένος. Ο προσδιορισμός της περιόδου 10-24 ετών ως εφηβεία, είναι περισσότερο κατάλληλος με βάση την εξέλιξη των εφήβων σήμερα.
Επίσης προσθέτουν:
Ένας πιο διευρυμένος και περιεκτικός προσδιορισμός της εφηβείας είναι απαραίτητος για τη θεμελίωση ενός κατάλληλου πλαισίου νόμων, κοινωνικών πολιτικών και συστημάτων παροχής υπηρεσιών υγείας.
Ο προσδιορισμός της περιόδου 10-24 ετών ως εφηβεία και όχι της περιόδου 19-24 ετών, συμβαδίζει περισσότερο με την εφηβική ανάπτυξη και τις κοινωνικές αντιλήψεις για αυτό το στάδιο της ζωής και πιθανόν να διευκολύνει την επένδυση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ρυθμίσεων
Η Εγω-κεντρική συμπεριφορά στους εφήβους και η συνάφειά της με τον ναρκισσισμό | Ευάγγελος Δρίβας
Η συμπεριφορά ενός εφήβου μπορεί να θυμίσει σε μεγάλο βαθμό εκείνη ενός ενήλικου ναρκισσιστή. Πώς μπορούν οι γονείς να βρεθούν κοντά στα έφηβα παιδιά τους, σε αυτή τη σημαντική μεταβατική περίοδο της ζωής τους;
Η εφηβεία αποτελεί μία σημαντική μεταβατική περίοδο στη ζωή του ανθρώπου. Αποτελεί συνήθως το «ταραχώδες» σκαλοπάτι ανάμεσα στην παιδική ηλικία και την ενηλικίωση. Μία περίοδος γεμάτη από πρωτοφανείς εμπειρίες, συντροφικές σχέσεις, ερωτικές πράξεις, ορμονολογικές μεταβολές, αλλαγή σώματος, εικόνας και ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη, εμπειρίες που θα καθορίσουν σημαντικά την μετέπειτα ζωή του.
Ωστόσο, η «έκφραση» αυτών των αλλαγών μπορεί να συμβεί πολλές φορές με έναν έντονο, εκρηκτικό, επιθετικό κι εγωκεντρικό τρόπο, προκαλώντας στους γονείς μεγάλη δυσφορία και συναισθήματα θυμού, άγχους κι απογοήτευσης. Ο τρόπος αυτός αποτελεί μία δυσπροσαρμοστική συνήθως συμπεριφορά του έφηβου ατόμου στα νέα δεδομένα της πραγματικότητας που βιώνει, αλλά αυτή δεν εξαρτάται μόνο και μόνο από καθαυτές τις μεταβολές της εφηβείας. Οι πρώιμες παιδικές εμπειρίες, το οικογενειακό περιβάλλον και οι σχέσεις μέσα σε αυτό παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο.
Πολύ συχνά ένας έφηβος θα προσπαθήσει να διεκδικήσει την ανάδειξη της εικόνας του και των δυνατοτήτων του, να υποστηρίξει το δίκιο του πάση θυσία, να συγκρουστεί, να επαναστατήσει, να δείξει ότι είναι ο καλύτερος, ο πρώτος, ο πιο ωραίος, ότι καταφέρνει πολλά, ότι ξέρει την πραγματικότητα του κόσμου και το τι συμβαίνει σε αυτόν. Αντλεί αυτονόητα δικαιώματα αψηφώντας άλλους περιοριστικούς παράγοντες, συναγωνίζεται συχνά, ανταγωνίζεται έντονα, επιτίθεται, δεν επιθυμεί την ταλαιπωρία και τον κόπο … όλα αυτά για τους γονείς έχουν την αίσθηση … «Μπαμ!». Ξαφνικά το παιδί μεγαλώνει, επιτίθεται, αντιμιλά, δεν υπακούει, είναι αδιάφορο, παραβλέπει όρια και κανόνες.
Η εν γένει λειτουργική αντίδραση γονέων θα έχει καθοριστικό ρόλο για την φυσιολογική εξέλιξη, εκτόνωση και ύφεση αυτής της συμπεριφοράς. Ειδάλλως, μπορεί να οδηγήσει, σε συνάρτηση με την τακτική ανατροφής των προηγούμενων ετών, σε πολλά προβλήματα και συγκρούσεις στην οικογένεια, στο σχολείο και μετέπειτα στις συντροφικές σχέσεις και την εργασία.
Η Wendy Behary ψυχολόγος – ψυχοθεραπεύτρια, ιδρύτρια και διευθύντρια του Κέντρου Γνωσιακής Θεραπείας και του Ινστιτούτου Θεραπείας Σχημάτων της Νέας Υόρκης στο βιβλίο της Disarming the Narcissist…Surviving and Thriving with the Self-Absorbed (2013) εντρυφά στην ψυχοσύνθεση και θεραπευτική αντιμετώπιση των ναρκισσιστών.
Ο ναρκισσισμός δεν αφορά απλά ένα άτομο που, κατά την κοινή λογική, επιθυμεί να έχει καλή εξωτερική εμφάνιση και συνεχώς επιδεικνύεται για αυτή. Ο ναρκισσιστής είναι ένα άτομο που διακαώς:
- αναζητά κύρος κι αναγνώριση,
- επιδεικνύει κυριαρχική συμπεριφορά και υπερβολική διεκδικητικότητα,
- χειραγωγεί κι εκμεταλλεύεται,
- διακατέχεται από επιθετικότητα και εχθρικότητα.
Η συμπεριφορά ενός εφήβου μπορεί να θυμίσει σε μεγάλο βαθμό εκείνη ενός ενήλικου ναρκισσιστή. Σύμφωνα με τη Θεραπεία Σχημάτων, ο ναρκισσισμός προκύπτει ως αποτέλεσμα πρώιμων παιδικών και εφηβικών εμπειριών, από τη δυσλειτουργική ή τοξική σχέση ανάμεσα στο παιδί και τους γονείς, τις συγκρούσεις που έχουν επισυμβεί, την αδιαφορία για τις ανάγκες του, την επικριτικότητα, την υπό όρους αποδοχή και φροντίδα και την ελλιπή οριοθέτηση. Κάθε παιδί-έφηβος έχει ανάγκη να καλύπτονται οιπυρηνικές συναισθηματικές του ανάγκες, οι οποίες θεωρούνται καθολικές για όλους τους ανθρώπους, όπως:
- Ασφάλεια, προστασία & σταθερότητα
- Ζεστασιά, στοργή & αμοιβαιότητα
- Κατανόηση & καθοδήγηση
- Αποδοχή & εκτίμηση-επιβράβευση
- Αυτονομία, ικανότητα & αίσθηση ταυτότητας
- Ελευθερία έκφρασης ζωτικών αναγκών & συναισθημάτων
- Αίσθηση του «ανήκειν»
- Ευχάριστη διάθεση, παιχνίδι & αυθορμητισμός
- Υγιή, ρεαλιστικά όρια, αυτοέλεγχος, λογικές προσδοκίες
Όταν αυτές οι ανάγκες δεν καλυφθούν επαρκώς ή και καθόλου από τους γονείς επί μακρόν, το παιδί μπορεί να αναπτύξει κάποια γνωστικά σχήματα, κάποιες βαθιές πεποιθήσεις για τον εαυτό του, που μπορούν να οδηγούν ολοένα σε συνεχή αυτό-ηττώμενα μοτίβα ή παγίδες ζωής. Το άτομο, κατ΄αυτόν τον τρόπο, θα συμπεριφέρεται με ορισμένο τρόπο πουεπιβεβαιώνει και διαιωνίζει τα σχήματα που δημιουργήθηκαν όταν ήταν παιδί.
Κάποια άτομα αναπτύσσουν ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά και συμπεριφορές υπεραναπληρώνοντας για την επίπονη παρουσία των συνεπειών των σχημάτων στη ζωή του. Δηλαδή, θα κάνουν οτιδήποτε δεν επιβεβαιώνει τις βαθύτερες πεποιθήσεις για τον εαυτό τους, ότι είναι ανάξια αγάπης, συναισθηματικά στερημένα ή ελαττωματικά. Κατά παρόμοιο τρόπο, ένας έφηβος έχει ανάγκη από κατανόηση, αποδοχή, καθοδήγηση αλλά και ρεαλιστικά όρια. Τέτοια σχήματα μπορεί να είναι (Young, Klosko & Weishaar, 2003 – μετάφραση και προσαρμογή στα ελληνικά Ιωάννης Μαλογιάννης, Μιράντα Βλαβιανού, Ε.Ε.Θ.Σ.):
- Συναισθηματική στέρηση: η προσδοκία του ατόμου πως η επιθυμία του για έναν φυσιολογικό βαθμό συναισθηματικής υποστήριξης δεν θα καλυφθεί επαρκώς από τους άλλους. Το άτομο δεν έχει λάβει από τους γονείς-σημαντικούς άλλους την φροντίδα, την κατανόηση και προστασία που είχε ανάγκη ή λάμβανε υπό όρους αποδοχή κι αγάπη. Αισθάνεται κενός και μόνος, οπότε θα κάνει οτιδήποτε για να κερδίσει την προσοχή των άλλων και την φροντίδα τους και να βρεθεί πάλι στο «επίκεντρο».
- Ελαττωματικότητα: η αίσθηση του ατόμου πως είναι ελαττωματικό, κακό, ανεπιθύμητο, κατώτερο ή ανάξιο σε βασικά ζητήματα, ή πως αν εκτεθεί σε σημαντικούς άλλους θα είναι ανάξιο της αγάπης τους. Μπορεί να περιλαμβάνει υπερευαισθησία στην κριτική, στην απόρριψη ή στις κατηγορίες, ανασφάλεια και συγκρίσεις με άλλα άτομα, όταν βρίσκεται ανάμεσα με κόσμο ή μια αίσθηση ντροπής για ελαττώματα, τα οποία θεωρεί πως έχει. Οι γονείς-σημαντικοί άλλοι πιθανότατα επέκριναν, απέρριπταν, τιμωρούσαν το παιδί ή του προκαλούσαν ενοχές. Τυπικές συμπεριφορές είναι ότι λαχταρά θαυμασμό, αναζητά συνεχώς την επίδειξη ανωτερότητας, επιτευγμάτων και ικανοτήτων, επικρίνει, έχει πάντα δίκιο, θυμώνει, ελέγχει συνεχώς μήπως τον κοροϊδέψουν ή τον ειρωνευτούν και
- Αυτονόητο δικαίωμα: Η πεποίθηση πως το άτομο είναι ανώτερο από τους άλλους, πως αξίζει ειδικά δικαιώματα και προνόμια ή πως δεν υπάγεται στους κανόνες αμοιβαιότητας που διέπουν τη φυσιολογική κοινωνική διάδραση. Συχνά περιλαμβάνει την επιμονή πως το άτομο θα έπρεπε να κάνει ή να έχει ό,τι θέλει, ανεξάρτητα από το τι είναι ρεαλιστικό, από το τι οι άλλοι θεωρούν λογικό ή από τις συνέπειες που θα έχει αυτό στους άλλους. Επίσης, μπορεί να περιλαμβάνει μια υπερβολική επικέντρωση στην ανωτερότητα, ενδέχεται να αφορά σε μια υπερβολικά ανταγωνιστική ή κυριαρχική στάση απέναντι στους άλλους: επιβολή δύναμης και άποψης ή έλεγχος της συμπεριφοράς των άλλων σύμφωνα με τις προσωπικές επιθυμίες του ατόμου, χωρίς συναισθαντική κατανόηση ή ενδιαφέρον για τις ανάγκες και τα συναισθήματα των άλλων ανθρώπων. Οι γονείς-σημαντικοί άλλοι δεν κατάφεραν να μεταδώσουν σε αυτά τα άτομα την αρχή της αμοιβαιότητας και να θέσουν όρια στο να αποκτούν αυτό που θέλουν όταν το θέλουν.
Η αντιμετώπιση μίας ανάλογης εφηβικής συμπεριφοράς από τους γονείς θα λειτουργήσει κατευναστικά, εφόσον οι γονείς δεν έρθουν σε ρήξη μαζί του. Οφείλουν να τηρήσουν τα υγιή και ρεαλιστικά όρια που έχουν θέσει ή να τα τροποποιήσουν σε περίπτωση που αυτά δεν έχουν βοηθήσει. Αυτά είναι το γονικό εργαλείο που θα διατηρήσει σε αυτή την εκρηκτική περίοδο τη συνοχή του οικογενειακού συστήματος. Οι γονείς δείχνοντας κατανόηση και συναισθηματική αντιστοίχηση στον έφηβο, θα καλύψουν τις βασικές του ανάγκες υπενθυμίζοντας, ωστόσο, τα όρια που πρέπει να τηρούνται ανάμεσα σε γονείς και παιδιά και ότι δεν δικαιούνται κάτι περισσότερο από τους υπόλοιπους ανθρώπους. Όλοι οι άνθρωποι δικαιούνται ίση μεταχείριση.
Αν και η ρήξη μπορεί συχνά να φαίνεται αναπόφευκτη, οι γονείς οφείλουν να αναγνωρίσουν ποια συναισθήματα τους πυροδοτούνται από τη συμπεριφορά του παιδιού τους. Πρέπει να κάνουν ένα βήμα πίσω και να δουν πότε ο θυμός ή η οργή τους ενεργοποιείται και τείνει να τους κατακλύσει. Η δυσλειτουργική ένταση του συναισθήματός τους δεν αφορά το παιδί και σίγουρα δε θα βελτιώσει τη συμπεριφορά του. Ο γονέας, αφού αυτο-πειθαρχηθεί, χαλιναγωγώντας τα συναισθήματά του, μπορεί να τα εκφράσει και να ζητήσει από το παιδί του να συζητήσουν, δηλώνοντάς του ότι δεν θέλει να συγκρουστεί μαζί του.
«Δεν θέλω να μαλώσω μαζί σου, ούτε να συνεχίσω να θυμώνω με αυτό που κάνεις. Νομίζω ότι μπορούμε να συζητήσουμε πάνω σε αυτό που φαίνεται να σε ανησυχεί πολύ»
Ένα σημαντικό κομμάτι μόλις έλαβε χώρα· το συναίσθημα του γονιού εκφράστηκε, ο έφηβος δεν επικρίθηκε και φαίνεται να κατανοήθηκε η ανησυχία του, η σύγκρουση δεν ενισχύθηκε.
Επίσης, σημαντικό στοιχείο που μπορεί να ενισχύει τη δυσπροσαρμοστική συμπεριφορά των εφήβων είναι η πίεση και οι προσδοκίες των γονέων. Οι γονείς οφείλουν να αναγνωρίσουν ποιες είναι οι δικές τους ανάγκες και ποιες των παιδιών τους, χωρίς να μεταθέτουν ή να προβάλουν σε αυτά δικές τους ανεκπλήρωτες επιθυμίες. Οφείλουν να αποδεχθούν την ατομικότητά τους, επιτρέποντας τους να γράψουν τη δική τους έκθεση στη ζωή και παρέχοντάς τους στοργή, καθοδήγηση και ασφάλεια. Επιπρόσθετα, οφείλουν να ενισχύουν την αυτονομία και τις ικανότητές τους, χωρίς να βρίσκονται συνεχώς πίσω τους και να τους παρέχουν απλόχερα ό,τι ζητήσουν.
«Καταλαβαίνω πολύ την ανάγκη σου να το κάνεις αυτό, αλλά σίγουρα αυτό δεν με βρίσκει σύμφωνο/η»
Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η προσωπικότητα κάθε ανθρώπου έχει πολλές διαστάσεις. Αυτό δε σημαίνει ένα άτομο ότι έχει πολλές προσωπικότητες, αλλά αρκετές πλευρές εαυτού, διάφορους τρόπους λειτουργίας που μπορούν να εναλλάσσονται από τη μία στιγμή στην άλλη. Φανταστείτε τις πολλαπλές μικρές πλευρές ενός πολύτιμου λίθου· ένας λίθος, πολλές πλευρές. Έτσι και αυτή η πλευρά του εφήβου θέλει να επιτεθεί, να επαναστατήσει, να θυμώσει, να επιδειχθεί. Οι γονείς οφείλουν να την κατανοήσουν, να αντιστοιχηθούν συναισθηματικά με το παιδί, αλλά επισημαίνοντας τα όρια και το δυσλειτουργικό κομμάτι στη συμπεριφορά τους. Αυτό δεν πρέπει να γίνει ούτε με επικριτική, ούτε με τιμωρητική, ούτε με ενοχική χροιά. Η στάση, τα λόγια και η συμπεριφορά των γονέων πρέπει να μεταδίδουν μία αίσθηση, ένα μήνυμα που να λέει:
«Δεν είναι δικό σου το φταίξιμο! Καταλαβαίνω ότι υπάρχει ένα μέρος του εαυτού σου που θέλει να ξεσπάσει έτσι. Δεν είσαι κακός ή ελαττωματικός άνθρωπος, επειδή νιώθεις έτσι. Ωστόσο, είναι δική σου ευθύνη να το αντιμετωπίσεις, να κάνεις κάτι για αυτό, γιατί δημιουργεί συχνά προβλήματα και πληγώνει. Είμαστε εδώ να σε βοηθήσουμε να βρεθεί λύση σε αυτό που θες».
Είναι εμφανές ότι με αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται κάθε αίσθηση φταιξίματος ή επίκρισης κι ανοίγεται μία οδός συζήτησης. Ο έφηβος δε θα νιώσει να απειλείται και δε θα συνεχίσει να συμπεριφέρεται με το ότι «η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση». Αντίθετα, θα αντιληφθεί ότι τον κατανοούν και μπορεί να συνειδητοποιήσει τις δυνατότητές τους ως προς αυτό που διεκδικεί. Στόχος των γονέων πρέπει να είναι το να συνειδητοποιήσει ο έφηβος ότι η συμπεριφορά του δεν είναι λειτουργική και ότι μπορεί να πληγώσει. Οι γονείς καλούν τον έφηβο να αναλάβει την προσωπική του ευθύνη για όσα κάνει και να μάθει ότι υπάρχουν συνέπειες για αυτά, εντός της οικογένειας, στο σχολείο, την κοινωνία και τις σχέσεις γενικότερα, αλλά μέσα από μία υποστηρικτική και συναισθαντική στάση.
