Το σονέτο είναι ένα ποιητικό είδος που αποτελείται από 14 στίχους. Διακρίνεται σε δύο βασικές μορφές : το ιταλικό και το αγγλικό.

Το ιταλικό σονέτο αποτελείται από ιαμβικούς ενδεκασύλλαβους στίχους οργανωμένους σε δύο τετράστιχες και δύο τρίστιχες στροφές. Χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος (οκτάβα – 2 τετράστιχα) που περιγράφει το πρόβλημα ακολουθείται από ένα εξάστιχο μέρος (2 τρίστιχα) που δίνει τη λύση.

Το σονέτο, σύμφωνα με τον Ηλία Βουτιερίδη, έχει την αρχή του στην ιταλική λαϊκή ποίηση με τους ποιητές της «Σικελικής Σχολής», οι οποίοι καλλιέργησαν το στιχουργικό είδος που λέγεται  canzone (ωδή) και είναι όλο από στροφές με τρεις στίχους, πιο πολύ εντεκασύλλαβους —μα και εφτασύλλαβους— και ομοιοκατάληχτους. Από την canzone βγήκε  το σονέττο και  έγινε ξεχωριστό στιχουργικό είδος που αναπτύχθηκε το 13ο αιώνα.

Σύμφωνα με τους M.H. Abrams και Σοφία Χατζηιωαννίδου, το ιταλικό ή πετραρχικό σονέτο (Italian/Petrarchan sonnet) -που πήρε το όνομά του από τον Ιταλό ποιητή του 14ου αιώνα Πετράρχη που έφερε το σονέτο στην ανώτερη καλλιτεχνική του μορφή- διαιρείται σε δύο βασικά μέρη: σε μια οκτάβα (octave) (δηλαδή ένα οκτάστιχο) με ομοιοκαταληξία αββααββα, και  ακολούθως ένα σεστέτο (sestet) (δηλαδή ένα εξάστιχο) με ομοιοκαταληξία γδγγδγ. Τα σονέτα του Πετράρχη βρήκαν τον πρώτο μιμητή στην Αγγλία, τόσο ως προς τη στροφική μορφή όσο και ως προς το θέμα (οι ελπίδες και τα βάσανα ενός παράφορα ερωτευμένου) στο πρόσωπο του Sir Thomas Wyatt, στις αρχές του 16ου αιώνα. […]

Το αγγλικό σονέτο

Ο κόμης του Surrey και άλλοι Άγγλοι πειραματιστές του 16ου αιώνα ανέπτυξαν μια στροφική μορφή που ονομάστηκε αγγλικό σονέτο (English sonnet) ή αλλιώς σαιξπηρικό σονέτο (Shakespearean sonnet), από το όνομα του σπουδαιότερου συνθέτη του. Το σονέτο αυτό χωρίζεται σε τρία τετράστιχα και σε ένα καταληκτικό δίστιχο: αβαβ γδγδ εζεζ ηη

Η αγγλική μορφή χρησιμοποιεί ενίοτε μια παρόμοια διαίρεση με αυτή του ιταλικού, αλλά συχνά επαναλαμβάνει παραλλαγμένη τη δήλωση αυτή σε καθένα από τα τρία τετράστιχα· σε κάθε περίπτωση, το τελικό δίστιχο στο αγγλικό σονέτο επιβάλλει συνήθως ένα επιγραμματικό γύρισμα στη λήξη του ποιήματος

Τα σονέτα του William Shakespeare. Στη συνέντευξή της η Λένια Ζαφειροπούλου, που μετάφρασε «Το έργο Shakespeare’s Sonnets  στα ελληνικά το 2016, αναφέρεται ότι το έργο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα 1609 από τον Thomas TΣαίξπηρhorpe στο Λονδίνο. Αυτή η πρώτη έκδοση, ονομαζόμενη Quarto, είναι ό,τι παλαιότερο έχουμε, καθώς χειρόγραφα δεν σώζονται. Δεν ξέρουμε τίποτε για τις λεπτομέρειες αυτής της έκδοσης, για το αν ο εκδότης είχε τη σύμφωνη γνώμη του ποιητή ή για το αν ο Σαίξπηρ επιμελήθηκε ο ίδιος την τελική μορφή του χειρογράφου, τη σειρά των ποιημάτων κ.λπ. Το βιβλίο αφιερώνεται από τον εκδότη σε κάποιον Mr. W.H., η ταυτότητα του οποίου είναι άγνωστη. Το έργο αποτελείται από 154 άτιτλα, αριθμημένα σονέτα με την ίδια πάντα δομή: τρία τετράστιχα με ομοιοκαταληξία πλεκτή και διαφορετική στην κάθε στροφή και ένα συμπερασματικό δίστιχο με ζευγαρωτή ρίμα. Εξαίρεση σ’ αυτή τη μορφή αποτελούν το δεκαπεντάστιχο σονέτο 99 και το δωδεκάστιχο 126, αποτελούμενο από 6 δίστιχα με ζευγαρωτή ρίμα. Τα σονέτα 1-126 απευθύνονται σε έναν νεαρό άνδρα. Τα σονέτα 127-154 απευθύνονται στη μαύρη κυρία, όπως την λέει η βιβλιογραφία, παρ’ όλο που οι λέξεις black lady δεν απαντώνται πουθενά στο έργο. Πρόκειται για μια μελαχροινή ερωμένη πλασμένη από τον Σαίξπηρ εις πείσμα όλων των ξανθών πετραρχικών και ελισαβετιανών προτύπων γυναικείου κάλλους και αρετής.

Πηγές :

Ηλίας Βουτιερίδης, Νεοελληνική στιχουργική, Ιωάννης Δ. Κολλάρος & Σια, Εν Αθήναις 1929, 276-277.

M.H. Abrams, Λεξικό λογοτεχνικών όρων, μτφ. Γιάννα Δεληβοριά & Σοφία Χατζηιωαννίδου, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2005, 437-438.

https://leniasafiropoulou.gr/wp-content/uploads/2016/05/The-Books-Journal-Sonets.pdf

(απόσπασμα από τη Συνέντευξη της ΛΕΝΙΑΣ ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΥ στον ΗΛΙΑ ΚΑΝΕΛΛΗ)