Δάσκαλος σε μια μικρή πόλη της Άνω Αιγύπτου! Ορίζοντες κλειστοί, κουτσομπολιό, ταπεινώσεις. Αλί σε κείνον που τον ρίχνει η μοίρα του κει πέρα. Δεν έχει πολλούς δρόμους να διαλέξει. Ή θα σκεπάσει τα μάτια του με την πένθιμη μπόλια της αδιαφορίας και θα καταπιεί την ψυχή του…

Μα δεν πρόκειται να μιλήσω εδώ πέρα γι’ αυτά. Θέλω μονάχα να διηγηθώ την ιστορία μιανού δέντρου!

Σας έτυχε να πιάσετε φιλία μ’ ένα δέντρο; Είναι κάτι που έχει πολλή γοητεία. Κατεβαίνετε, λόγου χάρη, απ’ το σπίτι σας. «Πού πας;» σας ρωτάνε. — Να, μια βόλτα… λέτε. Μα μέσα σας κρυφά: Πάω να δω το Δέντρο!

Μπορώ να σας νοματίσω πολλά δέντρα που αγάπησα. Στο Κάιρο, στην Πλατεία Ισμαηλίας, ανάμεσα στου Ισάγιεβιτς και τους εγγλέζικους στρατώνες, ορθώνεται πανύψηλος ένας γέρικος «αναμαλλιάρης» ευκάλυπτος, όπως τον λέει ένας φίλος μου ποιητής. Πηγαίνετε να τον «δείτε». Θα νιώσετε κάτι μέσα σας να χτυπάει από την αναπάντεχη ανακάλυψη. Ένα τόσο μεγαλόπρεπο δέντρο, που δεν προσέξατε ποτέ. Κάποιο άλλο είχε σταθεί ο καλύτερος σύντροφος των παιδικών μου χρόνων. Καθισμένος στη ρίζα του κάπνισα τα πρώτα μου τσιγάρα. Εκεί ονειροπόλησα και κει έκλαψα. Όλο λέω να ξεκινήσω μια μέρα να πάω να δω τι γίνεται κι όλο κάτι θα βρεθεί να με μποδίσει. Είναι στη Ρόντα. Στην ίδια όχτη με το μέγαρο του Μωχάμετ Άλυ. Θυμούμαι την κουφάλα του και τα κλαδιά του που γέρναν, γέρναν προς το ποτάμι και βουτούσαν τις άκρες τους στα νερά. Απέναντι έβλεπα το νοσοκομείο του Κασρ-ελ-Αΐνι. Άραγε τι να γίνεται το δέντρο αυτό;

Τώρα θυμάμαι κι άλλο ένα στο Ράμλι. Ανάμεσα Σουτς και Τζανακλή. Στρίβοντας για τον Προφήτη Ηλία, αφήνεις ζερβά σου την έπαυλη Χατζηδάκη, αμέσως θα το δεις μπροστά σου! Μικροί το λέγαμε το «Πεύκο». Έτσι το ξέρει όλη η γειτονιά, ένα γύρω. Υπάρχει ακόμα.

Δεν είναι πολλές μέρες, ένα δειλινό ξεκίνησα, συγκινημένος σα να πήγαινα σε προσκύνημα. Το είδα πάντα ίδιο, σύρριζα στο τοιχαλάκι, ν’ απλώνει τα κλαδιά του πάνω απ’ την αυλή με τα κοτέτσια και να κουνάει την κορυφή του, θα ‘λεγες με συμπόνια, προς το ρημαγμένο οικόπεδο που απλώνεται απέναντί του, πόσα χρόνια τώρα, με τις πέτρες, τ’ αγκάθια και την καλαμένια καλύβα του σουντανά.

Όταν πρωταντίκρισα αυτό το δέντρο στην άπω Αίγυπτο μόνο που δεν φώναξα. Ένιωσα την ψυχή μου να πιάνεται από ενθουσιασμό κι από φόβο. Πολλοί ερωτεμένοι νιώθουν κάτι παραπλήσιο. Στη χαρά της αγάπης τους υπάρχει πάντα ο φόβος για κάτι που αναπάντεχα θα ‘ρθει να τους την πάρει.

Ήταν ένα στιβαρό, γεροδεμένο «λάμπαχ», καλοΐσκιωτο. Είχε φυτρώσει στην  ούγια του δρόμου, προς τη μεριά του καναλιού κι άπλωνε τα κλαδιά του προς όλες τις μεριές, πλατιά και πυκνά κι ανέβαινε προς τ’ απάνω, ψηλά, γεμάτο περηφάνια. Ο ίσκιος του πολλές φορές σκέπαζε όχι μονάχα την άμμο του όχτου στα πόδια του μα και ολάκερο το πλάτος του καναλιού, αγγίζοντας το πρόχωμα που πάνω του περνά ο σιδηρόδρομος που ενώνει το Κάιρο με το Λούξορ.

Ήταν ένα τόσο καλό δέντρο. Από κάτω του καθόνταν να ξαποστάσουν λογής λογής πεζοπόροι. Οι ταξιδιώτες που θέλαν να πάρουν το βαποράκι του ποταμιού εκεί στέκονταν περιμένοντας. Και κει γέρναν να κοιμηθούν σαν τους έπιανε η νύχτα.

Και τώρα εκεί από κάτω του μαζεύονταν τα μεσημέρια, για να τον πάρουν λιγάκι οι εργάτες που δούλευαν στο χτίριο, γιατί λίγα μέτρα μακρύτερα, στην άλλη μπάντα του δρόμου, η Κυρά έχτιζε το καινούριο της σπίτι.

Είχε ξεσηκώσει επίτηδες τζινιέρη από το Κάιρο, η Κυρά. Το σπίτι θα χτίζονταν όλο με μπετόν και με υλικά πρώτης ποιότητος. Θα ήταν το πιο μεγάλο και το πιο όμορφο σπίτι του χωριού.

Μόλις πάτησα το πόδι μου στο χωριό, την πρώτη κουβέντα που άκουσα ήταν για την Κυρά και για το σπίτι της. Μου είπαν πως η προκοπή μου όλη εδώ πέρα εξαρτιόταν από την εντύπωση που θα έκαμνα της Κυράς. Έπρεπε να είμαι πολύ προσεχτικός μαζί της, αν ήθελα να ‘χω δουλειά και του χρόνου. Μου διηγήθηκαν κάτι που έγινε τις προάλλες. Η γυναίκα μιανού φουκαρά θέλοντας να της κάμει κοπλιμέντο της είπε: «Όμορφο θα γίνει το σπιτάκι σας…» Γιατί να πει «σπιτάκι»; Χάθηκε! Ούτε καλημέρα πια, ούτε «υποστήριξη». Ξεγράφτηκε από το βιβλίο και κείνη κι ο άντρας της. Οι άνθρωποι βρίσκονταν σε πραγματική απόγνωση.

Αυτή η Κυρά ήταν η χήρα μιανού δικού μας που ‘χε καταφέρει, Θεός ξέρει πώς, να κάνει πολλά λεφτά. Σαν πέθανε —μη ρωτάς πώς και γιατί— εκείνη «στάθηκε στο πόδι του μακαρίτη σαν άντρας» κι όχι μονάχα ανέθρεψε τα παιδιά, μα μεγάλωσε την περιουσία και «επεβλήθηκε».

Μ’ όλο που την τρέμαν όλοι τους, θα βρισκόταν πάντα κάποιος στην παρέα, σαν αναφέρονταν τ’ όνομά της, να πει την αρχή μιας παροιμίας: «Πλένε τα ρόδα στο γιαλό…». Δεν κατάφερα ποτέ μου να μάθω πώς της το κόλλησαν αυτό. Γελούσα όμως κι εγώ μαζί με τους άλλους.

Οι μέρες περνούσαν. Στο σχολειό, κουτσά στραβά, τα κατάφερνα με τα παιδιά. Το σπίτι της Κυράς τελείωνε. Μια από αυτές τις βραδιές θα έδινε μια μεγάλη σουαρέ να γιορτάσει τα εγκαίνια.

Το σχολειό ήταν λίγο πιο κάτω απ’ το δέντρο. Έτσι το έβλεπα πολλές φορές την πάσα μέρα. Είχαμε γίνει σπουδαίοι φίλοι· δεν έτυχε μια φορά —νύχτα ή μέρα, στενοχωρημένος ή χαρούμενος αν ήμουν— να περάσω πλάι του και να μην το προσέξω.

— Πώς τα περνάς τώρα που είναι άνοιξη; το ρωτούσα. Και κείνο μου αποκρινόταν μ’ όλο το είναι, δείχνοντάς μου τα πράσινα φύλλα του και τα χνουδωτά λουλούδια του με τη βαριά μυρουδιά, καμαρώνοντας.

Μια νύχτα να τι έγινε. Γύριζα από ‘ναν μακρινό περίπατο. Μεσάνυχτα. Τέλεια ερημιά παντού. Πλησίαζα στο δέντρο, όταν πρόσεξα πάνω του κάποιον άνθρωπο σκαρφαλωμένο. Άκουσα και χτυπήματα. Τότες έτρεξα!

Και αμέσως κατάλαβα. Μαχαιρώναν το δέντρο! Ο άνθρωπος εκείνος έμπηγε στην «καρδιά» του, εκεί που ο χοντρός κορμός χώριζε σαν παλάμη στέλνοντας τα κλαδιά του προς όλες τις κατευθύνσεις, έμπηγε χτυπώντας βαριά ένα μεγάλο λοστό. Σωστή δολοφονία!

Το δέντρο, με το φαρμακερό αυτό σίδερο στα σπλάχνα του θα μαράζωνε σιγά σιγά, μα σίγουρα, και μια μέρα θα έπεφτε κάτω ξερό.

— Γιατί το κάνεις αυτό: φώναξα φρενιασμένος.

Ο άλλος σταμάτησε τη δουλειά του. Γύρισε και με κοίταξε.

Αναγνώρισα έναν από τους υπηρέτες της Κυράς.

— Τι σε νοιάζει: μου αποκρίθηκε αργά. Κάμνω ό,τι με προστάξανε.

Το ψωμί… το έρημο ψωμί! Να τα βάλω με την Κυρά; Αύριο κιόλας θα ‘φευγα.

Κατάπια τα λόγια μου, χαμήλωσα το κεφάλι και τράβηξα για το δωμάτιό μου. Μα όλη τη νύχτα μέσα στο μυαλό μου στριφογύριζε σαν τρυπάνι αυτό: — Γιατί; Τι της έφταιξε το δέντρο; Ένα τόσο όμορφο δέντρο μπροστά στο σπίτι της;

Το έμαθα την άλλη μέρα. Στη σουαρέ των εγκαινίων. Η Κυρά με πήρε σε μια γωνιά και μου είπε:

— Σας αρέσει το σπίτι: Πάνε να σκάσουνε. Και μ’ ένα χαμόγελο γεμάτο πονηράδα:

— Κι όταν θα πέσει το δέντρο…

— Πώς; ρώτησα εγώ λαχανιάζοντας.

— Έβαλα και το κάρφωσαν χθες βράδυ, μου αποκρίθηκε, παίρνοντας ύφος συνωμοτικό.

Και τότε χίμηξε από μέσα μου βαθιά ένα «γιατί, γιατί;» τόσο έντονο, τόσο χρωματισμένο που η Κυρά θεώρησε πρέπον να μου ρίξει μια ματιά αυστηρή και επιπληχτική, θυμίζοντάς μου έτσι πως βρίσκομαι μέσα σε «κόσμο». Ύστερα με συγκατάβαση, σα να εξηγούσε σ’ έναν κουτό κάτι πολύ απλό, πρόσθεσε:

— Αυτό το παλιόδεντρο κρύβει όλη τη φατσάδα του σπιτιού. Οι επιβάτες του τρένου απέναντι, σαν περνούν δε βλέπουν τίποτα.

Μάλιστα! Ακριβώς έτσι τα είπε.

Τώρα, τι απάντησα και τι έκανα μετά από αυτό, δεν έχει απολύτως καμιά σημασία. Ήθελα να σας διηγηθώ την ιστορία μιανού δέντρου και όχι τα δικά μου βάσανα.

Στρατής Τσίρκας, Αλλόκοτοι άνθρωποι, 1938.

Το δέντρο θαμπό (διήγημα)

Το ψηλόλιγνο πεύκο έφτανε μέχρι το μπαλκόνι της στον τρίτο όροφο. Είχε φυτρώσει στα σύνορα με το διπλανό οικόπεδο, όπου υπήρχε μόνον ένα παλιό, μισοερειπωμένο σπίτι.

Το πεύκο άπλωνε τα κλαριά του ακριβώς μπροστά στο παράθυρο της κουζίνας της. Μόνο στο δικό της μπαλκόνι, διότι ο κορμός δεν είχε κλαριά αλλού, παρά μόνο στην κορυφή του. Λες και το δέντρο σκαρφάλωνε ώς εκεί για να την βλέπει, για να της δίνει τη μυρουδιά του και τη δροσιά του, να την κρύβει, να την προστατεύει από τους άλλους.

Όταν έβγαινε στο μπαλκόνι της, ένιωθε πως έμπαινε σε μια μεγάλη φωλιά, μέσα στα κλαριά. Μαζί της και η γάτα της, που έπαιζε και έξυνε τα νύχια της. Στο δέντρο κατέβαιναν και λογής-λογής πουλιά που κάθονταν για λίγο στη σκιά του και μετά ξαναπετούσαν.

Όταν ήρθαν οι μπουλντόζες και ισοπέδωσαν το σπίτι στο διπλανό οικόπεδο, δεν της πέρασε αμέσως από το μυαλό πως το δέντρο κινδυνεύει. Ήξερε βέβαια πως η ρίζα του ήταν δίπλα, παρόλο που το δέντρο έμπαινε λοξά στο οικόπεδο της δικής της πολυκατοικίας.

Σε έξι μήνες υψώθηκε ο σκελετός και σε ένα χρόνο η διπλανή πολυκατοικία ήταν σχεδόν τελειωμένη. Μετά άρχισε η διαμόρφωση της αυλής. Τότε δημιουργήθηκε και το πρόβλημα, γιατί ο κορμός του δέντρου έκοβε μισό μέτρο περίπου από το δρόμο που οδηγούσε στο γκαράζ. Παρακολουθούσε τους μηχανικούς που μετρούσαν και συνεχώς κοίταζαν προς το μέρος της, γιατί η φούντα του δέντρου είχε μετακομίσει στο δικό της οικόπεδο, στο δικό της μπαλκόνι. Κάθε μέρα ξυπνούσε πολύ πρωί και παρακολουθούσε σαν άγρυπνος φρουρός τους εργάτες.

Ένα πρωί, ο νεαρός βοηθός του μηχανικού τής φωνάζει από μακριά: «Πρέπει ν’ ανεβούμε στο μπαλκόνι σας να κόψουμε τα κλαριά, μη γίνει καμιά ζημιά, καθώς θα πέφτει». Ουρλιάζοντας, του ρίχνει τον τενεκέ των σκουπιδιών, το φαράσι, τη σφουγγαρίστρα, τα κουκουνάρια που είχαν πέσει στο μπαλκόνι, ό,τι έβρισκε μπροστά της. Ο βοηθός μηχανικού στρίβει την παλάμη του στο μηνίγγι του, σαν να της λέει «τρελή είσαι;» και δίνει οδηγίες στους εργάτες να δέσουν το δέντρο με σχοινιά, ώστε να το τραβήξουν μακριά από τα μπαλκόνια της πολυκατοικίας, καθώς πέφτει.

Τώρα έχουν βγει στην αυλή και τις βεράντες πολλές γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι άντρες. Παρακολουθούν τη σκηνή. Η μπουλντόζα είναι σε απόσταση πέντε μέτρων από το πεύκο και οι εργάτες, με σκάλες και τριχιές, προσπαθούν να δέσουν από διάφορα σημεία τον κορμό του.

Χωρίς να κλείσει την πόρτα του διαμερίσματός της, κατεβαίνει τρέχοντας τις σκάλες. Την ακολουθεί ο γάτος της. Βγαίνει στην αυλή και περνάει μέσα από τον κόσμο και μπροστά από την μπουλντόζα. Πέφτει πάνω στο δέντρο αγκαλιάζοντάς το. Δείχνει αποφασισμένη να μην ξεκολλήσει. […]

Σε λίγο φθάνει το περιπολικό της αστυνομίας. Ένας νεαρός αστυνομικός προσπαθεί να καταλάβει τί συμβαίνει. «Πού ανήκει το δέντρο;» Ο βοηθός μηχανικού του ξετυλίγει σχεδιαγράμματα και κατόψεις. Ο αστυνομικός δείχνει να μην πολυκαταλαβαίνει. Ρωτάει τη γυναίκα «εσύ τί λες;», «το δέντρο είναι δικό μου», του απαντάει. Ο αστυφύλακας, μετά από μικρή παύση, φωνάζει «σταματήστε τα όλα. Θα αποφασίσει η υπηρεσία». Όλοι οι θεατές ξεσπούν σε χειροκροτήματα. «Ειδοποιήστε το μηχανικό νάρθει στο τμήμα με τα χαρτιά και τα σχέδια». Ο βοηθός μηχανικού κάνει νεύμα στους εργάτες να σταματήσουν. «Προς το παρόν, γιατί στο τέλος δε θα της περάσει!» Ο αστυνομικός, με το μπλοκ στα χέρια, πλησιάζει τη γυναίκα που φαίνεται να χαλαρώνει κάπως το σφίξιμο του δέντρου. «Τα στοιχεία σου!» Αυτή τον κοιτάζει σαν να μην καταλαβαίνει.

Εκείνη τη στιγμή φθάνει στο χώρο, φρενάροντας απότομα, ο δικηγόρος Ν.Λ., ειδοποιημένος από τον πρώην άντρα της, που ενημερώθηκε στο τηλέφωνο για το συμβάν από ένα γείτονα. Ο δικηγόρος παίρνει τον αστυνομικό παράμερα. Κάτι του λέει χαμηλόφωνα κι αυτός σημειώνει. Ο βοηθός μηχανικού, σε έξαλλη κατάσταση, μιλάει στο κινητό του.

Ένα παιδί, με τσάντα σχολική στο ώμο, τρέχει προς το δέντρο. «Μαμάαα… μαμάααα». Η γυναίκα αφήνει το δέντρο και αγκαλιάζει το γιο της. Ο δικηγόρος τη συνοδεύει μαζί με το παιδί προς την είσοδο της πολυκατοικίας.

Έλειψε από την Αθήνα για δέκα μέρες. Πήγε στο πατρικό της στο Βόλο. Όταν γύρισε δεν κοιτούσε καθόλου προς το μπαλκόνι. Καταλάβαινε όμως πως το φως άλλαξε, το ίδιο και η σκιά. Ο ήλιος έμπαινε τώρα καυτός στην κουζίνα κι αυτή ένιωθε απροστάτευτη.

Το βράδυ στον ύπνο της θυμήθηκε την πρώτη φωτογραφία που της τράβηξε ο γιος της, όταν του χάρισαν μια πολαρόιντ. Σηκώθηκε από το κρεβάτι της και άρχισε να ψάχνει τα συρτάρια. Τη βρήκε. Ήταν μια φλου, κουνημένη φωτογραφία της με φόντο το δέντρο. Στα πόδια της ο γάτος.

Το πρωί πήρε χαρτοτέιπ και κόλλησε τη φωτογραφία στο τζάμι του παραθύρου του μπαλκονιού.

Λάκης Παπαστάθης, Η Νυχτερίδα πέταξε, Νεφέλη, 2001, σ. 69-73.

«Τα δέντρα είναι ποιήματα που γράφει η γη προς τον ουρανό.
Και εμείς κόβουμε τα δέντρα και τα κάνουμε χαρτί,

για να καταγράφουμε την κενότητά μας…» (Χαλίλ Γκιμπράν)

Τα δέντρα, του Μανόλη Πρατικάκη

Τι δίκαια και πόσο σιωπηλά είναι τα δέντρα.
Δε ζητάνε στάλα παραπάνω απ’ αυτό που τους αναλογεί.
Είτε σε έρημο είτε σε πολυσύχναστη πλατεία,
η λεύκα λεύκινα, η λεμονιά λεμονένια θα ντυθεί.
Ή πάλι μετατρέπονται σε οικοτροφεία και ξενώνες
για της πλάσης τα στρουθιά – αληθινό περίττωμα η λέξη έξωση.
Στο παραμικρό αεράκι πιάνουν το τραγούδι.
Όταν τα πληγώσεις, δε βογκάνε˙ δεν τραβάνε τα πλούσια
μαλλιά τους. Δακρύζουνε κρυφά κι ακούν
οι ρίζες. Όμως καμιά φορά πεισμώνουν όταν ο άνθρωπος
τα βασανίζει. Αγριεύουν τότε, συστρέφονται, φτύνουν
τον καρπό. Εκδικούνται το χέρι που τα καίει.
Ρίχνουν χώρια μες στις πλημμύρες.
Με δένδρινα μυαλά νουθετούνε. Με θεσπίσματα
θεία αφανίζουνε φυλές.