Μέχρι το 2015 υποστηριζόταν ότι το 10% όλων των μορφών καρκίνου είναι γενετικοί/κληρονομικοί, ενώ το 90% οφείλεται σε περιβαλλοντικά αίτια. Επιστημονική ομάδα υποστηρίζει ότι ένα σεβαστό ποσοστό των καρκίνων που αποδίδεται σε περιβαλλοντικά αίτια, στην πραγματικότητα οφείλεται σε λάθη που συμβαίνουν κατά την αντιγραφή του DNA και τον πολλαπλασιασμό των βλαστοκυττάρων. Οπότε, ανάλογα με τον αριθμό διαιρέσεων των βλαστοκυττάρων για να δημιουργηθεί ένα όργανο ή ιστός δημιουργούνται και καρκινικοί όγκοι.
Στην Ελλάδα ο πιο συχνός καρκίνος είναι αυτός του πνεύμονα, και ακολουθούν ο καρκίνος του μαστού, ο καρκίνος του παχέος εντέρου, ο καρκίνος του προστάτη και ο καρκίνος της ουροδόχου κύστης. Υποστηριζόταν ότι 10% στις 100 περίπου μορφές καρκίνου είναι κληρονομικοί, ενώ το υπόλοιπο 90% οφείλεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλης, η έκθεση σε ακτινοβολίες, κλπ. Είναι π.χ. γνωστό ότι πρέπει να αποφύγουμε περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως το κάπνισμα για να μειώσουμε/προλάβουμε τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου των πνευμόνων.
Είναι όμως γενικά παραδεκτό ότι όλοι οι καρκίνοι είναι γονιδιακοί (DNA) στην αιτιολογία τους. Ο καρκίνος αναπτύσσεται όταν κάποιο αίτιο (π.χ. συστατικό του τσιγάρου) προκαλέσει μετάλλαξη σε κάποιο γονίδιο ή πολλά γονίδια, με συνέπεια τα κύτταρα να μην μπορούν να επιδιορθώσουν τις βλάβες του DNA με τους κατάλληλους μηχανισμούς που διαθέτουν ή να ρυθμίσουν σωστά τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο ρυθμός διαίρεσης των κυττάρων και τα κύτταρα να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα.
Οι Tomasetti και Vogelstein προτείνουν (Stem cell divisions, somatic mutations, cancer etiology, and cancer prevention, Science 355: 1330-1334, 24/3/2017) μια τρίτη πηγή δημιουργίας καρκίνων, δηλαδή τον προεξάρχοντα ρόλο που διαδραματίζουν τα τυχαία λάθη (σφάλματα) που γίνονται κατά την αντιγραφή (πολλαπλασιασμό) του DNA κάθε φορά που ένα φυσιολογικό κύτταρο διαιρείται για να παράγει δύο νέα θυγατρική κύτταρα. Με απλά λόγια κατά τη διάρκεια της κανονικής αντιγραφής του DNA γίνονται πολλαπλά λάθη (και δεν επιδιορθώνονται από τα κατάλληλα ένζυμα) και οδηγούν σε καρκινογένεση. Είναι ο επονομαζόμενος αναπόφευκτος παράγοντα R (από το Replication=αντιγραφή). Αυτή η υπόθεση βασίζεται στην παρατήρηση ότι ο κίνδυνος δημιουργίας 17 μορφών καρκίνου συσχετίζεται σημαντικά με τον συνολικό αριθμό των διαιρέσεων των φυσιολογικών αρχέγονων βλαστοκυττάρων σε αυτούς τους ιστούς. Ο μηχανισμός αυτός μπορεί να εξηγήσει γιατί συμβαίνουν πολύ πιο συχνά καρκίνοι σε ορισμένους ιστούς σε σχέση με άλλους.
Ερευνητές υπολόγισαν ότι συμβαίνουν περίπου τρεις τυχαίες μεταλλάξεις κάθε φορά που διαιρείται ένα ανθρώπινο βλαστοκύτταρο. Ως εκ τούτου, η βασική αιτία της συσχέτισης μεταξύ του αριθμού των διαιρέσεων των βλαστοκυττάρων και της συχνότητας εμφάνισης καρκίνου ήταν οι γονιδιακές μεταλλάξεις που προκύπτουν τυχαία (και δεν επιδιορθώνονται) κατά τη διάρκεια αυτών των διαιρέσεων.
Η υπόθεση έχει προκαλέσει μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον, δημόσιες συζητήσεις/αντεγκλήσεις, αλλά και παρερμηνεία των συμπερασμάτων, με τίτλους σε ξένα και Ελληνικά ΜΜΕ όπως οι ακόλουθοι: Τα δύο τρίτα των καρκίνων είναι αναπόφευκτοι, ακόμη και αν ζείτε μια υγιεινή ζωή ή οι περισσότεροι καρκίνοι δεν οφείλονται ούτε στην γενετική κληρονομιά, ούτε σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, αλλά απλά σε κακή τύχη. Ενώ, όπως ειπώθηκε προηγούμενα, και στις τρεις περιπτώσεις, υπάρχει κάποια μετάλλαξη.
Απλώς η τωρινή μελέτη περιορίζεται στην εξήγηση του σχετικού κινδύνου δημιουργίας καρκίνου στους διάφορους ιστούς/όργανα, παρά στη συνολική εκτίμηση του ποσοστού καρκινογένεσης στις τρεις πιθανές αιτίες. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: σε ασθενείς με αδενοκαρκίνωμα στους πνεύμονες, στo 10% των περιπτώσεων ήταν κληρονομικοί, στο 65 περιβαλλοντικοί και στο 35% των καρκινογενέσεων οφειλόταν σε λάθη κατά την αντιγραφή του γενετικού υλικού. Αυτό σημαίνει ότι στο 65% των περιπτώσεων η πρόληψη (μη έκθεση σε περιβαλλοντικούς παράγοντες) μπορεί να αποφευχθεί εάν κάποιος δεν εκτίθεται σε καρκινογόνους παράγοντες.
Εξυπακούεται ότι πρέπει να συνεχίσουμε να ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να αποφεύγουν περιβαλλοντικούς παράγοντες και τρόπους ζωής που αυξάνουν τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου. Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι θα εξακολουθούν να αναπτύσσουν καρκίνους που οφείλονται σε αυτά τα τυχαία σφάλματα κατά την αντιγραφή του DNA.
του Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη, Καθηγητή Γενετικής και Γενετικής του Ανθρώπου, ΑΠΘ