Ο Τομέας Επιστημόνων του Συλλόγου «Ο Μέγας Βασίλειος» σας προσκαλεί να τιμήσετε με την παρουσία σας το 53ο Παιδαγωγικό Συνέδριο με θέμα:

«Σταυρική πορεία καί ἀνάσταση τοῦ γένους»

το οποίο θα πραγματοποιηθεί:

στην  Αθήνα την Παρασκευή 28 Δεκεμβρίου 2012, στο Ἀμφιθέατρο του Πολεμικοῦ Μουσείου, Βασ. Σοφίας καί Ριζάρη 2, Ἀθήνα, Στάση Μετρό: «Εὐαγγελισμός» και

στη Θεσσαλονίκη την Παρασκευή 4 Ιανουαρίου 2013, στο Αμφιθέατρο του Εκπαιδευτικού και Πολιτιστικού Ιδρύματος της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης (Διακονία), οδός Ν. Πλαστήρα 65, Χαριλάου, τηλ. 2310397700

Στους ενδιαφερομένους παρέχεται  βεβαίωση παρακολουθήσεως του Συνεδρίου

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ:
http://www.tideon.org/index.php/2012-02-03-08-08-55/2012-02-28-20-22-48/372-2012-05-04-08-59-33/3810-53

Καλά Χριστούγεννα, Ευτυχισμένο το 2013!

http://zagalisa.gr/category/diafora/diafora/kentro-pomakikon-ereynon

ΔΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ Δεκέμβριος-Ιανουάριος 2012 Έτος 15 / Αρ. φ. 58
Η παλαιότερη Πομακική εφημερίδα, από το 1997
Έκδοση Κέντρου Πομακικών Ερευνών
ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ! Η επισημότερη αναγνώρισή μας !
Ο Ερντογάν αναγνωρίζει
ότι οι Πομάκοι δεν είναι Τούρκοι
Η ΔΙΑΣΗΜΟΤΕΡΗ ΠΟΜΑΚΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ
Η ΑΣΤΕΡΑΣ ΤΟΥ ΧΟΛΥΓΟΥΝΤ:
ΡΙΤΑ ΓΟΥΙΛΣΟΝ!
Μια ακόμη επιβεβαίωση για τη Ζαγάλισα!
Πρώτη η Ζαγάλισα είχε γράψει το Μάρτιο του 2011 (τ. 51), ότι η Ελληνοαμερικανίδα ηθοποιός Ρίτα Γουίλσον, σύζυγος του διάσημου Αμερικανού ηθοποιού Τομ Χανκς, είναι Πομάκα από την πλευρά του πατέρα της. Ο πατέρας της Ιμπραήμ είχε μεταναστεύσει κάποια στιγμή από την Ελλάδα στην Αμερική. Το άρθρο μας έδωσε αφορμή για αναφορές στην πομακική καταγωγή της Γουίλσον σε διάφορα μπλογκ και ιστοσελίδες ανά την Ελλάδα, μερικά από τα οποία δεν μπήκαν στον κόπο να αναφέρουν την πηγή τους, κατά πάγια ελληνική συνήθεια. Τα τοπικά ΜΜΕ πάλι, δεν έδωσαν καμία σημασία.
Έτσι, όταν η Ρίτα Γουίλσον εμφανίστηκε στην Ξάνθη, στις 3 Δεκεμβρίου 2011, κάποιοι δήλωσαν έκπληκτοι και έπεσαν από τα σύννεφα! Η Γουίλσον κατέφθασε με αμερικανικό τηλεοπτικό συνεργείο -ετοιμάζει ντοκιμαντέρ για τη ζωή της- και διέμεινε στο Καζίνο Ξάνθης. Στόχος της να συναντήσει τους συγγενείς του πατέρα της. Το καινούριο στοιχείο που μάθαμε όλοι μας, είναι ότι οι Πομάκοι πρόγονοί της, από την πλευρά του πατέρα της, είναι από το Πομακοχώρι της Ξάνθης, Ωραίον. Έτσι, η Ρίτα Γουίλσον ανέβηκε στα Πομακοχώρια και επισκέφτηκε τα χωριά Ρεύμα και Ωραίον όπου βρήκε το σπίτι των προγόνων της, ενώ συνομίλησε με τους συγγενείς της. Περιμένουμε με ανυπομονησία να παρακολουθήσουμε το ντοκιμαντέρ όταν θα ολοκληρωθεί.
(συνεχ. στη σ. 3)
Τουρκική τράπεζα Ζιραάτ:
Ύποπτες μεθοδεύσεις και πρωτοφανείς πρακτικές.
Εθνικισμός και στο …βαμβάκι!
Έφθασαν καταγγελίες στην εφημερίδα μας για ύποπτες μεθοδεύσεις της τουρκικής τράπεζας Ζιραάτ, με τους αγρότες της Ελληνικής Θράκης. Ειδικότερα, μας κατήγγειλαν ότι έχει στηθεί ένα δίκτυο συμφερόντων με στόχο να προσανατολίσουν και να υποχρεώσουν μουσουλμάνους, αλλά και χριστιανούς αγρότες να συνεργαστούν ετσιθελικά με την τουρκική τράπεζα. Συγκεκριμένα, εξαγωγική εταιρεία της Καβάλας (συμφερόντων οικογενείας Αυγερινού) στη φετινή βαμβακοσυλλεκτική περίοδο, συγκέντρωσε βαμβάκια από την περιοχή της Ελληνικής Θράκης, προκειμένου να τα εξαγάγει σε κλωστοϋφαντουργίες της Τουρκίας.
Αυτό που προκάλεσε αγανάκτηση, είναι η πρωτοφανής πρακτική της εταιρείας, να διαχωρίσει τους πελάτες της με θρησκευτικά κριτήρια, σε χριστιανούς και μουσουλμάνους και να μοιράσει επιταγές πληρωμής στους μεν χριστιανούς από ελληνική τράπεζα (PROBANK) στους δε μουσουλμάνους, από την Τουρκική τράπεζα Ζιραάτ. Η απαράδεκτη αυτή πρακτική, που ευθυγραμμίζεται με την επεκτατική και υπονομευτική πολιτική της Τουρκίας στη Θράκη, είχε και δυσμενέστερη εξέλιξη.
(συνεχ. στη σ. 2)
Για άλλη μία φορά, ο πρωθυπουργός της Τουρκίας κ. Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αναφέρθηκε στους Πομάκους, κατατάσσοντάς τους στις μειονότητες της Τουρκίας που δεν έχουν τουρκική καταγωγή.
Συγκεκριμένα, ο Τούρκος πρωθυπουργός στις 7 Νοεμβρίου 2011, επισκέφθηκε την ιδιαίτερή του πατρίδα την πόλη Ρίζε του Πόντου, που δεν είναι άλλη από την ελληνική Ρίζιον, όπου οι Έλληνες χριστιανοί κάτοικοι είχαν εξισλαμισθεί στην περίοδο της οθωμανοκρατίας. Άλλωστε, γι αυτό το λόγο, οι Τούρκοι εθνικιστές κατηγορούν τον Ερντογάν ότι έχει ελληνική καταγωγή!
Στη δημόσια ομιλία του, μεταξύ άλλων, είπε: «Όλες οι εθνικότητες που κατοικούν στην Τουρκία, όπως οι Τούρκοι, οι Κούρδοι, οι Λαζοί, οι Κιρκάσιοι, οι Απχάζιοι, οι Πομάκοι και οι Γεωργιανοί δεν είναι αντιμαχόμενες ομάδες. Όλοι έχουν την αξία τους. Κανείς δεν είναι ανώτερος από τον
άλλον» (συνεχ. στη σ. 3)
Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν
Άρθρο
του Κεμάλ ΦαρζλήΧΑΡΙΣΤΕ ΤΗ ΖΑΓΑΛΙΣΑ!
Μία επιλογή δώρου για φίλους. θα μπορούσε να είναι η ετήσια συνδρομή της Ζαγάλισα!
Ενημερώστε μας και το πρώτο φύλλο της εφημερίδας που θα αποσταλεί,
θα συνοδεύεται από ενημερωτική επιστολή για το ποιος χάρισε την ετήσια συνδρομή στο νέο αποδέκτη
Υποκατάστημα της Ζιραάτ στην Κομοτηνή
2 ΖΑΓΑΛΙΣΑ Δεκ – Ιαν 2012
(συνεχ. από σ. 1)
Τουρκική τράπεζα Ζιραάτ:
Ύποπτες μεθοδεύσεις και πρωτοφανείς πρακτικές
Εθνικισμός και στο …βαμβάκι!
Ενώ, σε χριστιανούς αγρότες ανέφεραν ότι εντός διημέρου από την παράδοση των βαμβακιών θα τους δώσουν επιταγές της PROBANK, στη συνέχεια τους είπαν ότι …τελείωσαν τα μπλοκ της ελληνικής τράπεζας και άρα θα παραλάβουν επιταγές της τουρκικής τράπεζας, ώστε να υποχρεωθούν να περάσουν το κατώφλι της Ζιραάτ. Υπήρξαν εντονότατες διαμαρτυρίες από χριστιανούς… Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθούν ουρές στο υποκατάστημα της Ζιραάτ στην Κομοτηνή, από χριστιανούς και μουσουλμάνους αγρότες, οι οποίοι υπό άλλες συνθήκες δεν θα πήγαιναν ποτέ στην τουρκική τράπεζα.
Είναι βέβαιο ότι η επιβολή διαχωριστικών γραμμών ακόμα και στο οικονομικό επίπεδο είναι μια επικίνδυνη πρακτική που εξυπηρετεί τα σχέδια της Άγκυρας, δηλαδή να ορθώνονται τείχη παντού: στον πολιτισμό, τον αθλητισμό και την οικονομία. Αγρότες χριστιανοί, αλλά και μουσουλμάνοι δήλωσαν ότι δεν πρόκειται να παραδώσουν ποτέ ξανά βαμβάκια στη συγκεκριμένη εταιρεία της Καβάλας.
Συγκλονιστικό!
Καθηγητής Ιλμπέρ Ορταϋλί,
διευθυντής Μουσείου Τοπ Καπί:
«Οι Πομάκοι δεν είναι Τούρκοι»
Ένα άρθρο κόλαφος στο διαδίκτυο του Ιμπραχήμ Κενάρ, Πομάκου ακτιβιστή στη Νορβηγία και αρθρογράφου της Ζαγάλισα, προκάλεσε την οργή της τουρκόφωνης εφημερίδας Μιλλέτ στην Ξάνθη και του συνιδιοκτήτη της Τζενγκίζ Ομέρ. Μας διασκέδασε πολύ η οργή του Τζενγκίζ Ομέρ και τα ιστορικά του επιχειρήματα, επιπέδου φυλλάδας καφενείου. Μάλιστα, η Μιλλέτ επιστράτευσε και ένα …καθηγητή (τον Χασάν Ντεμίρογλου) από το τουρκικό πανεπιστήμιο Θράκης με έδρα την Αδριανούπολη, ο οποίος αναμασά τις γνωστές ακροδεξιές μπούρδες του Τουρκικού εθνικισμού για την καταγωγή των Πομάκων. Υποθέτουμε ότι ο τύπος αυτός, εάν ζούσε λίγες δεκαετίες πριν, θα ισχυριζόταν ότι οι Κούρδοι είναι ορεινοί…Τούρκοι. Aυτή ήταν η αγαπημένη θεωρία των Τούρκων, ότι οι Κούρδοι δεν είναι άλλο παρά …ορεινοί Τούρκοι! Άπειρες συζητήσεις στην τουρκική τηλεόραση από καθηγητές πανεπιστημίων και …επιστημονικά άρθρα, υποστήριζαν τη θέση αυτή. Όταν όμως οι τουρκικές ρατσιστικές μπούρδες δεν έπιασαν τόπο, τότε όλοι εκείνοι οι καθηγητές εξαφανίστηκαν…
Στο Πομακικό ζούμε αυτή τη φάση. Οι Τούρκοι και οι γενίτσαροι Πομάκοι, ισχυρίζονται ότι οι Πομάκοι είναι Τούρκοι. Είμαστε βέβαιοι, ότι η περίοδος αυτής της ρατσιστικής προσέγγισης της καταγωγής μας, βρίσκεται στα τελευταία της και σύντομα τόσο οι ρατσιστές Τούρκοι όσο και οι γενίτσαροι Πομάκοι θα εξαφανιστούν. Όσο, λοιπόν, οι Κούρδοι είναι …ορεινοί Τούρκοι, άλλο τόσο και οι Πομάκοι είναι …ορεινοί Τούρκοι!
Η αντιεπιστημονική επιχειρηματολογία της Μιλλέτ μπορεί να πείθει μόνο τους χαμηλής παιδείας γενίτσαρους Πομάκους, οι οποίοι εξοργίζονται κάθε φορά που τους υπενθυμίζει κάποιος ότι ουδεμία φυλετική σχέση έχουν με τους Τούρκους.
Θυμίζουμε ότι εμείς στο πρόσφατο παρελθόν δώσαμε ένα ισχυρό ράπισμα στην Μιλλέτ με την επική και αποκαλυπτική αρθρογραφία μας για τον Πέρση και αντίτουρκο ποιητή Μεβλανά, τον οποίο έχει ως έμβλημά της. Μετά από την αρθρογραφία μας η Μιλλέτ, αναγκάστηκε να συρρικνώσει το μέγεθος της απεικόνισής του καημένου Μεβλανά, στο λογότυπό της. Βάναυση μεταχείριση του Πέρση ποιητή…
Όσον αφορά τους Πομάκους δεν θα αντιπαρατεθούμε σε ανόητα επιχειρήματα που είναι τόσο αγαπημένα σε ακροδεξιές οργανώσεις φασιστών στην Τουρκία (Γκρίζων Λύκων και λοιπών ζώων του φυσικού βασιλείου…).
Η αλήθεια είναι πιο ισχυρή από κάθε προπαγάνδα και οι φίλοι και υποστηρικτές μας, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και μέσα στην ίδια την Τουρκία θα γίνονται όλο και πιο πολλοί.
Βαμβακοφυτεία, αγνώστου …εθνικότητος!
Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων
ή
Πρόγραμμα ΓΕΝΙΤΣΑΡΟΠΟΙΗΣΗΣ
ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ;
Η Ζαγάλισα έχει επανειλημμένα ασκήσει σοβαρή και εμπεριστατωμένη κριτική στο Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων της Άννας Φραγκουδάκη (βλ και τ. 48, 50, 53, 55). Έχουμε υποστηρίξει ότι, ενώ οι υπεύθυνοι του Προγράμματος προπαγανδίζουν για ενίσχυση της ελληνομάθειας των μουσουλμάνων μαθητών,αυτο επί της ουσίας προωθεί την διγλωσσία στην εκπαίδευση: καθιερώνει την τουρκική γλώσσα ως την μοναδική και επίσημη μειονοτική γλώσσα όλων των μουσουλμάνων μαθητών. Παραγνωρίζονται έτσι η πομακική και η ρωμανί, μητρικές γλώσσες χιλιάδων μουσουλμανοπαίδων και ενισχύεται ο εκτουρκισμός από το ίδιο το «ελληνικό» κράτος και τους υπεύθυνούς του, πολιτικούς και πανεπιστημιακούς.
Φέτος, για μια ακόμη χρονιά …εορτάσθη η έναρξις μαθημάτων τουρκικής γλώσσας για τους χριστιανούς εκπαιδευτικούς που εργάζονται σε δημόσια και μειονοτικά σχολεία. Πληροφορηθήκαμε από ανακοινώσεις των υπευθύνων ότι οι συμμετέχοντες στα μαθήματα αυτά έφτασαν φέτος σε πρωτοφανείς αριθμούς (600 άτομα)!
Πρόκειται ουσιαστικά για απίστευτο εκτουρκισμό της εκπαίδευσης, αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι οι χριστιανοί εκπαιδευτικοί μαθαίνουν τουρκικά για να πλησιάσουν την μητρική γλώσσα των μουσουλμάνων μαθητών. Χιλιάδες παιδιά Πομάκων, που έχουν ως μητρική γλώσσα τα πομακικά, θα διδάσκονται ελληνικά από χριστιανούς καθηγητές που θα τους εξηγούν το μάθημα στην …τουρκική γλώσσα! Ήδη, εδώ και δεκαετίες, τα παιδιά των Πομάκων τρομοκρατούνται στις σχολικές αίθουσες των μειονοτικών σχολείων από πληρωμένους γενίτσαρους μουσουλμάνους δασκάλους για να μην μιλήσουν την πομακική γλώσσα. Φανταστείτε τι μήνυμα – σε συμβολικό και πρακτικό επίπεδο – θα πάρουν από τους εκατοντάδες χριστιανούς εκπαιδευτικούς που θα τους εξηγούν το μάθημα στα ….τουρκικά, σε δημόσιο πρόγραμμα μαθημάτων.
Δυστυχώς, φαίνεται ότι τα μέλη της τοπικής κοινωνίας όπως και πολλοί δημοσιογράφοι δεν φαίνεται να αντιλαμβάνονται τη σημασία που έχει για το μέλλον του τόπου η καθιέρωση της τουρκικής γλώσσας ως δεύτερης επίσημης στην περιοχή (υπάρχει ήδη και σε πινακίδες καταστημάτων και όχι μόνο). Εκστασιασμένοι μιλούν για τα θριαμβευτικά αποτελέσματα του Προγράμματος, για την θρακική κοινωνία που είναι «ανοιχτή» και διάφορες άλλες φανφαρολογίες.
Το ελληνικό κράτος, διαλυμένο σε όλες του τις δομές, παραδίδει με διάφορους τρόπους «τα κλειδιά και τα αντικλείδια» της εκπαίδευσης στον τουρκικό εθνικισμό. Είναι λυπηρό ότι οι ανεύθυνοι χριστιανοί πολιτικοί («συντηρητικοί» και «προοδευτικοί») και οι πανεπιστημιακοί συνεργάτες τους, δεν μπήκαν ποτέ στον κόπο να πάρουν μία σοβαρή και υπεύθυνη γνώμη από τους ίδιους τους Πομάκους. Προτιμούν να συναγελάζονται με τους Τούρκους εθνικιστές.
Το Πομακικό δεν είναι φολκλόρ για ρομαντικούς. Είναι ζήτημα ανθρωπίνων και πολιτισμικών δικαιωμάτων.
Όλα ξεπουλιούνται στο βωμό των ψήφων και της απέραντης αποβλάκωσης του αθηναϊκού πολιτικού, πανεπιστημιακού, αλλά και τοπικού θρακικού κατεστημένου…
Αρθρο του
Σεδάτ Μπίμπαση
Άννα Φραγκουδάκη
Ιμπραχήμ Κενάρ
Ο διάσημος καθηγητής Ιλμπέρ Ορταϋλί
Ευχαριστήριο
Κατά καιρούς, εκατοντάδες εφημερίδες, περιοδικά και ιστοσελίδες σε όλη την Ελλάδα, αναδημοσιεύουν κείμενα της Ζαγάλισα. Είναι αδύνατον να τα παρακολουθούμε όλα. Εν πάση περιπτώσει, τους ευχαριστούμε όλους, διότι η ενημέρωση της κοινής γνώμης είναι σημαντική προϋπόθεση για την επίτευξη των στόχων μας.
Με την ευκαιρία ευχαριστούμε την αναγνώστριά μας κα Λίλη Σαρηγιάννη για την ευγένειά της να μας αποστείλει ταχυδρομικώς φύλλο της εφημερίδας ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ του Χολαργού, με εκτενή αναφορά στο Πομακικό ζήτημα
Πρόσφατο και κορυφαίο παράδειγμα αποτελεί η θέση του επιφανούς και διεθνούς ακτινοβολίας Τούρκου πανεπιστημιακού και διευθυντή του Μουσείου Τοπ Καπί της Κωνσταντινούπολης κ. Ορταϋλί Ιλμπέρ ότι ΟΙ ΠΟΜΑΚΟΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟΥΡΚΟΙ. Η θέση αυτή είναι προφανώς το απόσταγμα της γνώσης και της επαφής του πολύπειρου καθηγητή με τα οθωμανικά αρχεία.
Είμαστε βέβαιοι ότι τα οθωμανικά αρχεία θα μιλήσουν περισσότερο στο μέλλον και πολλοί γενίτσαροι Πομάκοι, δεν θα ξέρουν που να κρυφτούν…
3 ΖΑΓΑΛΙΣΑ Δεκ – Ιαν 2012
(συνεχ. από σ. 1)
ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ!
Η επισημότερη αναγνώρισή μας !
Άλλη μια εκπληκτική αναγνώριση της μη Τουρκικής καταγωγής μας, η οποία εάν υπήρχε στοιχειωδώς σοβαρό ελληνικό κράτος, αλλά και στοιχειωδώς υπεύθυνοι δημόσιοι υπάλληλοι, οι οποίοι στελεχώνουν τις … αρμόδιες υπηρεσίες, θα έπρεπε να αναδειχθεί ως κεντρικό σύνθημα και ασπίδα κατά των τουρκικών παρακρατικών και ισλαμιστικών οργανώσεων που κάνουν πάρτυ στην Ελληνική Θράκη. Να είστε βέβαιοι ότι και παλι δεν θα διαταραχθεί η παχυδερμία κανενός, ούτε στην Αθήνα, ούτε στην Κομοτηνή, ούτε και στη Ξάνθη.
Δυστυχώς, το θάρρος του Τούρκου πρωθυπουργού δεν το είχε κανένας Έλληνας πρωθυπουργός, ούτε καν αρχηγοί κομμάτων της αντιπολίτευσης, ούτε πολύ περισσότερο οι χριστιανοί βουλευτές της Θράκης, οι οποίοι σε αυτό το επίπεδο είναι απλά, επαρχιώτες νάνοι και πολύ κατώτεροι των περιστάσεων.
Όταν ο ίδιος ο πρωθυπουργός της Τουρκίας μας αναγνωρίζει ως ΜΗ ΤΟΥΡΚΟΥΣ, τί εμποδίζει τους ανίκανους στις κυβερνήσεις, στο ΥΠΕΞ και στο Υπουργείο Παιδείας να προχωρήσουν σε ενέργειες που θα μας απαγκιστρώσουν από το τουρκικό παρακράτος που ανθεί στην Ελληνική Θράκη;
KİMSE KİMSEDEN ÜSTÜN DEĞİL!
”Türk, Kürt, Laz, Çerkez, Abaza, Pomak, Manav, Gürcü etnisitler. Herkes bizim için değerlidir. Kimse kimseden üstün değil»
Başbakan Recep Tayyip Erdogan,
Rize 7.11.2011
της νομαρχιακής επιτροπής του ΣΥΡΙΖΑ στην Ξάνθη, όπου τους υποδέχθηκαν ο γενικός γραμματέας της νομαρχιακής επιτροπής κ. Νίκος Καλιαμπάκας και ο υποψήφιος βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ στην Ξάνθη κ. Χουσείν Ζεϊμπέκ. Μάλιστα, ο κ. Καλιαμπάκας εξέφρασε την ικανοποίησή του από την επίσκεψη του DEB… και δήλωσε ότι επιθυμεί να συνεχιστεί ο …ειλικρινής διάλογος με τους ανθρώπους της μειονότητας. Επιδόθηκαν και αναμνηστικές …πλακέτες!
Το εθνικιστικό κόμμα DEB, νεκραναστήθηκε προσφάτως, δαπανώντας τεράστια ποσά (από πού άραγε;). Ιδρύθηκε από τον ακραίο εθνικιστή γιατρό Αχμέτ Σαδίκ και ευθυγραμμίζεται με την εξωτερική πολιτική και τα συμφέροντα της Άγκυρας.
Ευχόμαστε στον ΣΥΡΙΖΑ και στον προοδευτικό Αλ. Τσίπρα, η επόμενη συνάντηση να είναι με την κοινοβουλευτική ομάδα των Γκρίζων Λύκων της Τουρκίας.
Και, μετά, μιλούν απαξιωτικά για το ΛΑΟΣ…Μπροστά στους Τούρκους Καρατζαφέρηδες κάνουν κωλοτούμπες και φορούν φέσια μέχρι τον αστράγαλο…Αριστεροί προοδευτικοί ακτιβισμοί…οι οποίοι κλείνουν ερμητικά τα μάτια στην Πομακική πολιτισμική γενοκτονία.
(συνεχ. από σ. 1)
Η ΔΙΑΣΗΜΟΤΕΡΗ ΠΟΜΑΚΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ
Η ΑΣΤΕΡΑΣ ΤΟΥ ΧΟΛΥΓΟΥΝΤ: ΡΙΤΑ ΓΟΥΙΛΣΟΝ!
Ο σύζυγος της, Τομ Χανκς, είχε μιλήσει πομακικά στην αμερικανική ταινία «The Terminal» (2004) του Στίβεν Σπίλμπεργκ, όπου υποδυόταν το ρόλο ενός μετανάστη από μια φανταστική χώρα των Βαλκανίων. Τη χρήση των πομακικών την αποκάλυψε σε αμερικανικό τηλεοπτικό σόου: Ερωτηθείς από τον παρουσιαστή ποια είναι η γλώσσα που μιλάει στην ταινία, ο Χανκς αναφέρθηκε στον πεθερό του, που μιλάει ελληνικά και πομακικά και είπε ότι ήθελε με κάποιο τρόπο να τον τιμήσει. Έτσι, αποφάσισε να μιλήσει τη γλώσσα αυτή στην ταινία! Δήλωσε, επίσης, ότι η γυναίκα του ήταν εκείνη που τον βοήθησε να εξασκηθεί στη γλώσσα (http://www.youtube.com/watch?v=lpT7cEuVGX0).
Χρειάζεται εδώ να επισημάνουμε ότι τα πομακικά που μιλιούνται στα χωριά του Ωραίου μοιάζουν πολύ με τα βουλγαρικά, για αυτό είναι και λογικό να υπάρχει ταύτιση στο λόγο του Αμερικανού ηθοποιού μεταξύ των βουλγαρικών και των πομακικών! Και είναι, επίσης, γνωστό ότι πολλοί Πομάκοι από το Ωραίον έχουν συγγενείς Πομάκους που ζουν στη βουλγαρική πλευρά της Ροδόπης.
Αναφορές για την πομακική καταγωγή της Ρίτα Γουίλσον μπορεί να βρει κάποιος στην αμερικανική γλώσσα, στη δημοφιλή αμερικανική ιστοσελίδα IMDB (http://www.imdb.com/name/nm0001854/bio) καθώς και στο Celebrity Ethnicity (http://ethnicelebs.com/rita-wilson).
Εάν ο δήμος Μύκης δεν είχε γενιτσαροποιηθεί, θα έπρεπε να βρει τρόπο να τιμήσει τη μεγάλη αυτή Ελληνοπομάκα, η οποία θα μπορούσε να βοηθήσει παγκοσμίως και στην τουριστική προβολή της περιοχής.
Βέβαια, εάν αντί της Ρίτας Γουίλσον, είχαμε κάποια εκτουρκισμένη Πομάκα, υπο-ηθοποιό 3ης κατηγορίας, η οποία θα είχε εμφανισθεί έστω για 1 λεπτό, ακόμα και σε ρόλο καμαριέρας, σε κάποιο από τα τουρκοσήριαλ της κακιάς ώρας, τότε η φωτογραφία της θα ήταν αναρτημένη παντού και θα της είχαν στήσει άγαλμα…Ομιλίες από δημάρχους (όχι μόνο μουσουλμάνους, αλλά και από από τους προοδευτικά αυξανόμενους γενιτσαροποιημένους χριστιανούς), αφιερώματα σε μειονοτικές εφημερίδες, προσκλήσεις σε χοροεσπερίδες, φωτογραφίες με τον πρόξενο της Μητέρας Πατρίδας, τιμητικές πλακέτες και άλλα καραγκιοζλίκια.
Εμείς, ως Ζαγάλισα, είμαστε οι μόνοι που τιμούμε την μεγάλη Ελληνοπομάκα Ρίτα Γουίλσον! Μπράβο Ρίτα, είμαστε περήφανοι για εσένα!
Η Ελληνοπομάκα Ρίτα Γουίλσον
Χέρι-χέρι…
ΣΥΡΙΖΑ και Τουρκική ακροδεξιά
Κατά καιρούς αναφερθήκαμε στον ύποπτο ρόλο του ΣΥΡΙΖΑ στην περιοχή μας. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πηγές, εθνικιστικά μειονοτικά στοιχεία έχουν διεισδύσει στις τάξεις του, προκειμένου να προωθήσουν τον τουρκικό εθνικισμό. Η πρακτική αυτή ανέκαθεν εφαρμοζόταν στην Μητέρα Πατρίδα Τουρκία, όπου το παρακράτος φύτευε ανθρώπους στα αριστερά κόμματα, όχι μόνο για να ρουφιανεύουν, αλλά και για να αλλοιώνουν τις ιδεολογικές τους κατευθύνσεις. Η μακρά παράδοση έχει τις ρίζες της στον ίδιο τον Μουσταφά Κεμάλ.
Επειδή οι κοινωνίες στη Θράκη είναι μικρές, δεν τρώνε το κουτόχορτο των ροζ και κόκκινων εκδοχών των Γκρίζων Λύκων. Κάποιοι …Λύκοι, θεωρούν ότι η ριζοσπαστική δράση του ΣΥΡΙΖΑ, τους προσφέρει μια ακόμη πλατφόρμα αποδυνάμωσης της κρατικής ισχύος στην Ελληνική Θράκη. Δυστυχώς, στη Θράκη δεν υπάρχουν οργανωμένοι πυρήνες αναρχικών, για να καίνε Γκρίζοι Λύκοι και αναρχικοί, δίπλα δίπλα, τις ελληνικές σημαίες…Να είστε σίγουροι ότι θα ξεφύτρωναν συντομότατα και μουσουλμάνοι…ιδεολόγοι αναρχικοί!
Στο πρόσφατο παρελθόν, σε διαδήλωση αναρχικών και φίλων του Συνασπισμού στην Κομοτηνή (είχαν συνοδευθεί από επεισόδια), κατέφθασε στον περίβολο του πανεπιστημίου, αρθρογράφος της ισλαμιστικής εφημερίδας Μιλλέτ Ξάνθης, συνοδευόμενος από αριστερούς του …φίλους! Πιστεύουμε ότι οι αφελείς και καλοπροαίρετοι χριστιανοί συνοδοί του ισλαμιστή αρθρογράφου, είχαν παντελή άγνοια του ρόλου του ανθρώπου αυτού. Όμως η άγνοιά τους είναι φονικά επικίνδυνη για τη Θράκη…
Η κατάσταση φαίνεται ότι έχει ξεφύγει από τον έλεγχο των κεντρικών του ΣΥΡΙΖΑ. Στις 7 Ιανουαρίου 2012, εκπρόσωποι του εθνικιστικού κόμματος DEB, με επικεφαλής τον αντιπρόεδρο της οργάνωσης Ξάνθης κ. Οζάν Αχμέτογλου (αρθρογράφο της τουρκόφωνης Γκιουντέμ) και την κα Νετζλά Τσαβούς (γιατρό, επικεφαλής του τομέα Γυναικών), πραγματοποίησαν επίσημη επίσκεψη στα γραφεία
Ο Ο. Αχμέτογλου από το DΕΒ, επιδίδει πλακέτα στον υπ. βουλευτή του ΣΥΝ X. Ζεϊμπέκ
Από την …ιστορική επίσκεψη!
Καβάλα ή Καβαλιστάν;
Τη μοίρα της ελληνικής Θράκης ακολουθεί, όπως δείχνουν τα πράγματα, και η Καβάλα. Ακολουθούν η Δράμα, η Θεσσαλονίκη και η Νέα Ορεστιάδα. Ήδη η Κως και η Ρόδος έχουν μπει στο στόχαστρο της Τουρκίας. Πρόσφατα εγκαινιάστηκε υποκατάστημα της Ζιραάτ στη Ρόδο.
Πιο συγκεκριμένα, στην Καβάλα, έχουμε την προπαγανδιστική εκμετάλλευση του Ιμαρέτ, τις απανωτές επισκέψεις του Νταβούτογλου και υπαλλήλων του τουρκικού προξενείου Κομοτηνής, την εξαγορά επιχειρήσεων από Τούρκους επιχειρηματίες, την εξάρτηση βιομηχανιών από την τουρκική αγορά (π.χ. εκκοκκιστήρια), την χορηγία στην ομάδα μπάσκετ από την Turkish Airlines, την προσπάθεια μετεγκατάστασης τουρκογενών από την Ξάνθη και την Βουλγαρία, τις «εθιμοτυπικές επισκέψεις» Τούρκων δημάρχων στο δήμαρχο Καβάλας κ. Σιμιτσή, τις αδελφοποιήσεις με τουρκικούς δήμους (ακόμη και η μασονκή στοά αδελφοποιήθηκε με την αντίστοιχη της Ραιδεστού/Τεκίρνταγ) και η κατρακύλα συνεχίζεται χωρίς ο γκρεμός να έχει πάτο….
Αποκαλυπτικό των Τουρκικών σχεδιασμών είναι ότι σε μειονοτικό σάιτ με τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα, στην αρχική σελίδα του, όπου εμφανίζονται on line οι θερμοκρασίες των πόλεων της Θράκης, έχει πλέον προστεθεί και η Καβάλα…
4 ΖΑΓΑΛΙΣΑ Δεκ – Ιαν 2012
ΖΑΓΑΛΙΣΑ
Μηνιαία έκδοση
Ιδρυτής/Εκδότης: Κέντρο Πομακικών Ερευνών, Διευθυντής: Ιμάμ Αχμέτ, Εκτύπωση: ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Α.Ε., Διεύθυνση : Εφημερίδα Ζαγάλισα, Τ.Θ.1289 Θρυλόριο, 691 00 ΚΟΜΟΤΗΝΗ, Ηλεκτρονικό Ταχυδρομείο: kepoer@yahoo.gr, Ιστότοπος: www.zagalisa.gr, Τηλέφωνο επικοινωνίας: 6988.448.432, Ποσό Ετήσιας Συνδρομής 20€, Αρ. Λογαριασμών Τραπεζών: Eurobank 0026-0140-11-0102111312, Εθνική 378/365735-37 (Παρακαλούμε ζητάτε ΟΠΩΣΔΗΠΟΤΕ από την Τράπεζα την αναγραφή του ονοματεπώνυμού σας ως αιτιολογία κατάθεσης)
«Δακρυσμένο Διαμάντι.
Το Παράθυρο μιας Πομάκας στον Ουρανό»
Νέο Μυθιστόρημα του Όμηρου Μαυρίδη
Θεωρούμε πολύ θετικό το γεγονός ότι οι Πομάκοι, εμπνέουν πλέον κάποιους ευαίσθητους συγγραφείς, οι οποίοι ξεφεύγουν από το νερόβραστο συρμό της ερωτολαγνείας που απασχολεί μεγάλο αριθμό νεοελλήνων. Ο συγγραφέας Όμηρος Μαυρίδης, συνταξιούχος καθηγητής, διέγραψε λαμπρή καριέρα στα γερμανικά πανεπιστήμια και έχει πλέον εγκατασταθεί μόνιμα στην Αλεξανδρούπολη. Είναι πολυγραφότατος και τα θέματά του είναι εμπνευσμένα κυρίως από τη ζώσα πραγματικότητα και τα σύγχρονα προβλήματα της Θράκης.
Το νέο του μυθιστόρημα «Δακρυσμένο Διαμάντι. Το Παράθυρο μιας Πομάκας στον Ουρανό», διαδραματίζεται στο Πομακοχώρι Ωραίο (νομού Ξάνθης). Η κεντρική ηρωίδα, η νεαρά Ντιλμπερνίκ, είναι μια χαρισματική κοπέλα, η οποία ιδρύει Πολιτιστικό Σύλλογο στο Ωραίο, με σκοπό να βοηθήσει και να προστατεύσει τις μικρές Πομακοπούλες, αλλά και γενικότερα όλο το χωριό.
Η φιλία της με μια νεαρή Ελληνίδα και ο έρωτάς της με φοιτητή Ποντιακής καταγωγής από την Κοζάνη, θα σημαδέψει τη ζωή της. Οι αναπάντεχες εξελίξεις και οι ανατροπές δημιουργούν ένα πολύ ενδιαφέρον πλαίσιο, με έντονα συναισθήματα και προβληματισμούς.
Το μυθιστόρημα έχει πολλές αναφορές στον τρόπο ζωής των Πομάκων με ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη λαϊκή ιατρική, για ζητήματα λαϊκής πίστης, για τις σχέσεις ισλάμ και χριστιανισμού κλπ.
Το βιβλίο (423 σελίδες) κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις ΜΑΛΛΙΑΡΗΣ-ΠΑΙΔΕΙΑ (2011) και κοστίζει 18 ευρώ.
(συνεχ. από προηγούμενο φύλλο)
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΠΟΜΑΚΩΝ
Η Πομάκικη οικογένεια
Έθιμα του Γάμου
Γ. Διαφορές Πομάκων – Τούρκων
Η διαφορά μας με τους Τούρκους και την τούρκικη οικογένεια είναι ότι και αυτοί γεννούσαν πολλά παιδιά, αλλά από πολλές γυναίκες, ενώ η πομάκικη οικογένεια έκανε πολλά παιδιά από μία μητέρα- σύζυγο. Επίσης, βασική διαφορά με την τούρκικη οικογένεια είναι ότι γάμοι μεταξύ συγγενών Πομάκων είναι σχεδόν ανύπαρκτοι, ενώ στην Τουρκία και σήμερα ακόμα συνεχίζονται οι αιμομικτικοί γάμοι, με πολλές τερατογεννήσεις, παρά την προσπάθεια του κράτους να τους περιορίσει. Γι αυτό υπήρχε δεσμός, συνοχή και ομοψυχία μεταξύ των μελών της πομάκικης οικογένειας και λειτουργούσαν ως ενιαία ομάδα, ενώ αντιθέτως στην Τουρκία η εγκληματικότητα μεταξύ των συγγενών κατέχει την πρωτιά.
Δ. Γάμος των παιδιών
Όταν ο γιός παντρευόταν και αποκτούσε παιδί, την τεσσαρακοστή ημέρα ο πατέρας καλούσε το γιό του και τη νύφη με το νεογέννητο, σε αποχαιρετιστήριο φαγητό τους χορηγούσε τα ανάλογα χωράφια, τα κοπάδια και την απαραίτητη τροφή μέχρι να βγάλουν οι ίδιοι δική τους παραγωγή και τους έδινε την παράξενη ευχή, «αϊντέ γιέ μου εσύ αυτό το βουνό και εγώ το απέναντι» [Hayde sinu ti vaz barçinka iya vaz druga], δηλαδή γινόταν η πλήρης χειραφέτηση του παιδιού και μετρούσε πλέον ως ξεχωριστή μονάδα στην φυλή. Ο Πομάκος πατέρας, δεν τελείωνε την υποχρέωση του με την παντρειά του παιδιού του, αλλά με την χειραφέτηση και έλεγε ‘‘τους πάντρεψα και τους χειραφέτησα [ujeni i utdelih]’’. Αυτό, επίσης, αποτελεί μοναδικότητα στους Πομάκους έναντι των γύρω λαών. Ο διαχωρισμός αριθμού ζώων από το κοπάδι γινόταν με ένα παράξενο και τυχερό τρόπο, δηλαδή αν ήταν να του παραχωρήσει τουλάχιστον 40 κατσίκια, [μίνιμουμ αριθμός που συμβολίζει πολλά], πήγαιναν το πρωί και άνοιγαν την πόρτα του μαντριού και τα πρώτα 40 που έβγαιναν από μέσα ήταν το τυχερό του και του ευχόταν ο πατέρας ΄΄από κάθε τρίχα χαϊρι να δεις [ut sek kosam hayır da vidiş]΄΄ και τελείωνε η σχέση πλέον με την πατρική οικογένεια.
(συνεχ. στο επόμενο)
Άρθρο του
Ιμάμ Αχμέτ
Τα ιερά τεμένη, παιχνίδι της πολιτικής
Ποιοι φόρεσαν οθωμανικό φέσι;
Ως μουσουλμάνοι δεν μπορεί παρά να επιθυμούμε την ελεύθερη άσκηση των θρησκευτικών μας δικαιωμάτων. Όμως, η εκμετάλλευση της πίστης μας από την Άγκυρα και η ανέγερση δεκάδων νέων τζαμιών σε όλη την ελληνική Θράκη, είναι μεθοδευμένο σχέδιο της Τουρκίας. Είμαστε αντίθετοι σε αυτές τις πρακτικές. Οι πρωτοβουλίες αυτές έχουν ανθελληνική στόχευση. Η θρησκεία είναι ο μανδύας.
Ενόψει προεκλογικής περιόδου, έχουν ξεκινήσει νομικές ενέργειες για την ίδρυση τεμενών στα πιο απίθανα μέρη (5 νέα τεμένη εντός των τελευταίων ημερών μόνο στο νομό Ξάνθης). Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ακόμη και στο εγκαταλελειμμένο ορεινό χωριό Ρύμη (νομός Ξάνθης) όπου κατοικούν μόνο δύο κτηνοτρόφοι, υπεβλήθη αίτημα για ανέγερση …τεμένους και μιναρέ. Για ποιόν κτίζεται ολόκληρο τέμενος, για τους 2 κτηνοτρόφους; Και ποιος πραγματικά θα πληρώσει τα λεφτά ανέγερσης; Μήπως οι 2 κτηνοτρόφοι;
Οι λιγοστές δωρεές που θα προκύψουν και θα καλύψουν κλάσμα μόνο της δαπάνης, είναι απλά το πρόσχημα για να συγκαλυφθεί η πραγματική πηγή των χρημάτων;
Και βέβαια όλα αυτά τα τεμένη δεν θα τα εγκαινιάσει ο νόμιμος μουφτής Ξάνθης, αλλά ο εκλεκτός ψευτομουφτής της Τουρκίας, μαζί με τον τούρκο προξενο της Κομοτηνής.
Είναι αλήθεια ότι όλα αυτά γίνονται εν γνώσει και με τη στήριξη του εκλεκτού του ΠΑΣΟΚ στην Ξάνθη ελληνόφωνου Σωκράτη Ξυνίδη; Ο Σωκ. Ξυνίδης θεωρεί ότι τα κομματικό συμφέρον, είναι υπέρτερο αγαθό των συμφερόντων της Ελλάδος;
Το τζαμί της Μύκης
Το εξώφυλλο του μυθιστορήματος
ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΣ, ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΟΥΡΚΟΣ;
Όχι, σύμφωνα με το Κοράνι
Άπιστοι και αμαρτωλοί οι γενίτσαροι Πομάκοι
Μπορεί οι τουρκοφανείς να προπαγανδίζουν ότι όλοι οι μουσουλμάνοι στην ελληνική Θράκη είναι «Τούρκοι», αλλά μερικές φορές λέγονται και πικρές αλήθειες. Ο Χασάν Πατσαμάν, είναι θεολόγος και εκδότης του τουρκόφωνου θρησκευτικού περιοδικού Hakka Davet (δεν εκδίδεται πλέον), με καταγωγή από το Πομακοχώρι Δρανιά του ν. Ροδόπης.
Στο βιβλίο του «Σταγόνες από το Ισλάμ», που εξέδωσε στα ελληνικά το 1989, γράφει: « η ισλαμική θρησκεία δέχεται την ύπαρξη διαφόρων εθνών και σέβεται κάθε φυλή και κάθε γλώσσα…. Οι Μουσουλμάνοι όταν έφθασαν σε διάφορες χώρες για να διδάξουν τη νέα θρησκεία, επέτρεψαν στους λαούς να μιλούν ελεύθερα τη δική τους γλώσσα. Tους άφησαν ελεύθερους να τηρούν τα ήθη και έθιμά τους…Λοιπόν, κατά την Ισλαμική θρησκεία, υπάρχει ισότητα μεταξύ των ανθρώπων και των λαών, επομένως δεν έχει δικαίωμα κανείς να προσπαθεί να εξαλείψει έναν έθνος ή μια γλώσσα απ’ το χάρτη».
Ο συγγραφέας παραθέτει και απόσπασμα από το Κοράνι στα αραβικά για να υποστηρίξει τα παραπάνω.
Σε άλλο σημείο, συνεχίζει: «υπάρχει μια άποψη, ότι ‘όποιος ασπάζεται τον Ισλαμισμό γίνεται Τούρκος’. Αυτή η πρόταση δεν έχει καμία επιστημονική και θρησκευτική βάση και αποτελεί ένα εμφανές ψεύδος. Ο Ισλαμισμός δεν αποτελεί μια ιδεολογία εθνικισμού, αλλά είναι ένα σύστημα πίστεως».
Κατά συνέπεια, λοιπόν, οι «Τούρκοι» στην ελληνική Θράκη δεν σέβονται ούτε το ισλάμ, ούτε τον Προφήτη Μωάμεθ λέγοντας πως «όποιος είναι μουσουλμάνος είναι και Τούρκος». Το Κοράνι, μας λέει ξεκάθαρα, πως κανένας δεν έχει δικαίωμα να αφανίσει ένα έθνος ή μία γλώσσα. Οι Τούρκοι που θέλουν να εξαφανίσουν τους Πομάκους και τους Ρωμά και τις γλώσσες τους, είναι άπιστοι και αμαρτάνουν έναντι του θεόπνευστου Κορανίου και του Θεού. Τι έχουν να πουν άραγε για όλα αυτά οι ψευτομουφτήδες Ξάνθης Αμέτ Μετέ και Κομοτηνής Ιμπραχήμ Σερήφ; Γιατί αυτοί χρησιμοποιούν τη θρησκεία για να διαλύσουν τους Πομάκους και τα πομακικά;
Το εξώφυλλο του βιβλίου
Προφανώς ο χαρακτηρισμός «ψευτομουφτήδες» τους ταιριάζει απόλυτα. Μόνο ένας ψευτομουφτής θα χρησιμοποιούσε τη θρησκεία για να εξαφανίσει ένα έθνος ή μία γλώσσα.
Και τέλος, ο θεολόγος Χασάν Πατσαμάν, γράφει: «ένας Γερμανός όταν ασπάζεται τον Ισλαμισμό…παραμένει Γερμανός. Δε γίνεται …Τούρκος. Ένας Έλληνας όταν ενστερνίζεται τον Ισλαμισμό …παραμένει Έλληνας».
Επομένως, οι Πομάκοι, όταν ασπάσθηκαν το ισλάμ έμειναν Πομάκοι, δεν έγιναν και ούτε θα γίνουν Τούρκοι…

Διαβάζοντας κανείς τον τίτλο της παρούσας εισήγησης θα μπορούσε εύλογα να αναρωτηθεί: γιατί Ακρίτης και όχι Ακρίτας; Το ερώτημα αφορά, όχι μόνο στο ευρύ κοινό, αλλά και σε μεγάλο μέρος, φανταζόμαστε, των συναδέλφων, που διακονούν στην εκπαίδευση.

Λίγοι γνωρίζουν σήμερα πως ο όρος Ακρίτας είναι μεταγενέστερος και πως προέρχεται από τις ποντιακές παραλλαγές των ακριτικών τραγουδιών, τα οποία  δημιουργήθηκαν για να υμνήσουν τα κατορθώματα του Διγενή εναντίον των Αράβων, αλλά και την τελική του πάλη με το Χάροντα. Ακόμη λιγότεροι είναι αυτοί που έχουν ακούσει κάτι για την ύπαρξη ενός ολόκληρου έπους για τον ήρωα, το Βασίλειο Διγενή Ακρίτη και όχι Ακρίτα, ο οποίος είναι γόνος μουσουλμάνων και χριστιανών, μάχεται κυρίως εναντίον των ληστών και σχεδόν καθόλου κατά των Αράβων, καλλιεργεί το πνεύμα συνύπαρξης στα σύνορα και πεθαίνει, νέος, μεν, αλλά από φυσικό θάνατο και χωρίς να πολεμήσει με το Χάροντα, στον Άγγελο του οποίου παραδίδει την ψυχή του.

Ανάλογη εικόνα επικρατεί και στα ελληνικά σχολικά εγχειρίδια. Μία πρόχειρη ματιά σ’ αυτά, καταδεικνύει το περιορισμένο ενδιαφέρον τους για το βυζαντινό έπος του Διγενή Ακρίτη. Τέσσερις (4), όλο κι όλο, σελίδες στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Α’ Λυκείου, τρεις σελίδες (3) στο βιβλίο της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας για το Γυμνάσιο, καμμία στα βιβλία των Κειμένων για το Γυμνάσιο και ελάχιστες αράδες, τέσσερις και εφτά αντίστοιχα, στα εγχειρίδια Ιστορίας Β’ Γυμνασίου και Β’ Λυκείου.[1]

Θα μπορούσε, βέβαια, δικαίως, ίσως, κανείς να αντιτείνει πως αυτή η εικόνα οφείλεται στην αδυναμία των σχολικών εγχειριδίων να καλύψουν επαρκώς, στον περιορισμένο χώρο που διαθέτουν, όλο το εύρος της ελληνικής λογοτεχνίας. Το βέβαιο, πάντως, είναι πως η παραπάνω εικόνα αδικεί ένα κείμενο τέτοιας εμβέλειας, για το οποίο το ίδιο το εγχειρίδιο της Α’ Λυκείου σημειώνει πως «είναι ίσως το πιο παλιό μνημείο της λόγιας νεοελληνικής λογοτεχνίας».[2]

Μία, όμως, προσεκτικότερη εξέταση των όσων σχετικών αναφέρουν τα σχολικά εγχειρίδια, καταδεικνύει πως υπάρχει, δυστυχώς πρόβλημα ουσίας και έλλειμμα ποιότητας στην αντιμετώπιση του βυζαντινού έπους.

Τα σχολικά βιβλία, ακόμη και τα σχετικώς καινούργια, εμμένουν σε θέσεις ξεπερασμένες εδώ και δεκαετίες. Αρνούνται το βυζαντινό χαρακτήρα του έπους του Διγενή, το οποίο βολικά «βαφτίζουν» νεοελληνικό. Αγνοούν επιδεικτικά το χειρόγραφο Εσκοριάλ, το οποίο η κριτική θεωρεί εδώ και 25 χρόνια ως το πλησιέστερο κείμενο στο χαμένο πρωτότυπο και αντ’ αυτού ανθολογούν ένα απόσπασμα της καθόλου αντιπροσωπευτικής και πολύ μεταγενέστερης διασκευής της Άνδρου (πρώην Άνδρου θα διορθώναμε, μια και εδώ και χρόνια βρίσκεται στην Αθήνα!!), μόνο και μόνο επειδή εξυπηρετεί τις ανάγκες σύγκρισης με κάποιο ακριτικό τραγούδι.[3]

Άλλωστε είναι εμφανές στα σχολικά εγχειρίδια το ετεροβαρές ενδιαφέρον για το έπος του Διγενή και τα αντίστοιχα ακριτικά τραγούδια. Συχνά το πρώτο εξετάζεται σε συνάρτηση με τα δεύτερα, και όχι αυτόνομα, ενώ δε λείπουν και οι αυθαίρετες και αστήρικτες αξιολογικές κρίσεις του τύπου «οπωσδήποτε το έπος, στις παραλλαγές που το έχουμε, παρουσιάζεται πολύ κατώτερο ποιοτικά από τα ακριτικά δημοτικά τραγούδια..»[4]

Κανείς, βέβαια, δεν περιμένει από ένα σχολικό εγχειρίδιο την απόλυτη εξειδίκευση. Δεν θα έβλαπτε, όμως, ένα «μίνιμουμ» τεκμηριωμένης γνώσης. Ίσως, όμως, και να είναι μάταιο να το αναζητεί κανείς από ένα εγχειρίδιο, που λίγες σειρές παραπάνω, κάνει λόγο για μία (sic) ρωσική διασκευή του έπους του Διγενή, ενώ είναι τοις πάσι γνωστό πως αυτές είναι τρεις, ανάγονται στον 17^ο και 18ο αιώνα, υπάρχουν, δε, αποσπάσματα και από τέταρτο, κατεστραμμένο σήμερα, ρωσικό χειρόγραφο του 16^ου αιώνα.[5]

Πού οφείλεται, λοιπόν, αυτή η αντιμετώπιση του βυζαντινού έπους σε επίπεδο σχολικών εγχειριδίων; Είναι τα εγγενή προβλήματα των βιβλίων και η συχνά παλαιομοδίτικη οπτική τους γωνία; Είναι η διάθεση υπερτονισμού της αξίας των ακριτικών τραγουδιών, που οδηγεί μοιραία σε υποτίμηση το έπος; Ή μήπως οι στοχεύσεις είναι ευρύτερες και σχετίζονται με τη γενικότερη περιφρόνηση των κειμένων της Βυζαντινής Γραμματείας (ήδη εξοβελισμένα και στα Αρχαία από το πρωτότυπο) και με την περίεργη «λογική» της δήθεν απουσίας αξιόλογων έργων της εποχής μεταξύ των ελληνιστικών χρόνων και της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας;

Πρόκειται για ερωτήματα τα οποία είναι δύσκολο να απαντηθούν στον περιορισμένο χώρο της παρούσας παρέμβασης. Σκοπεύουμε, άλλωστε, να επανέλθουμε σ’ αυτά σε προσφορότερο χώρο και χρόνο.

Θα θέλαμε, μόνο, να ευχαριστήσουμε τους διοργανωτές της παρούσας ημερίδας για την ευκαιρία που μας δίνουν να αποκαταστήσουμε και να φωτίσουμε τη θολή εικόνα ενός ήρωα, για τον οποίο σώζεται σήμερα ένα ολόκληρο έπος σε πλήθος παραλλαγών, αλλά και ικανό αριθμό εκδόσεων και μεταφράσεων, τον μεγαλύτερο για κείμενο της βυζαντινής γραμματείας σε δημώδη γλώσσα

Στόχος μας είναι το βυζαντινό έπος του Ακρίτη, όχι μόνο να αποκτήσει τη θέση που του αξίζει στα ελληνικά σχολικά εγχειρίδια, αλλά και να κερδίσει το ενδιαφέρον του ευρύτερου κοινού. Ας δούμε, λοιπόν, αρχικά ποιο είναι το έπος αυτό και στη συνέχεια ποια η απήχησή του στον Ισπανόφωνο και Πορτογαλόφωνο κόσμο, τους οποίους τόσο αγαπούμε.

Το βυζαντινό έπος σε ελληνική γλώσσα επιβιώνει σήμερα σε έξι χειρόγραφα  (το ένα είναι πεζό), τα οποία χρονολογούνται από τον 13^ο-14^ο έως τον 17^ο αιώνα και ανευρίσκονται από τα μέσα του 19^ου αιώνα έως και τις αρχές του 20^ου.[6]

Ας τα δούμε κατά σειρά εύρεσης:

1. Χειρόγραφο Τραπεζούντος (Τ). Χρονολογείται στο 16^ο αιώνα. Αποτελείται από 3182 στίχους, διαιρούμενους σε δέκα μέρη. Ανακαλύπτεται το 1858 από τον Σάββα Ιωαννίδη στο μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά στην Τραπεζούντα. Εκδίδεται για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1875 από τους Σάθα και Legrand μαζί με μετάφρασή του στα γαλλικά. Επανεκδίδεται μόνο το ελληνικό κείμενο στην Κωνσταντινούπολη το 1887 από τον Σάββα Ιωαννίδη. Το χφ Τ δεν σώζεται σήμερα.[7]

2. Χειρόγραφο Αθηνών, πρώην Άνδρου (Α). Συγγενικό προς το χειρόγραφο Τ. Χρονολογείται και αυτό στο 16^ο αιώνα.  Αποτελείται από 4778 στίχους, χωρισμένους σε δέκα μέρη. Ανακαλύπτεται στην Άνδρο το 1878. Εκδίδεται για πρώτη φορά από τον Μηλιαράκη στην Αθήνα το 1881 και ανατυπώνεται από τον Ζερλέντη εκ νέου στην Αθήνα το 1920. Επανεκδίδεται από τον Καλονάρο. Βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη των Αθηνών.[8]

3. Χειρόγραφο Κρυπτοφέρρης (Κ) ή Grottaferrata (G). Το παλαιότερο χειρόγραφο, χρονολογείται στα μέσα του 13^ου ή τις αρχές του 14^ου αιώνα. Αποτελείται από 3749 στίχους σε οκτώ μέρη. Βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του ομώνυμου μοναστηριού, έξω από τη Ρώμη, στο οποίο ανακαλύπτεται το 1879. Πρωτοεκδίδεται στο Παρίσι το 1892 από τον Legrand, ενώ ακολουθούν οι εκδόσεις των Καλονάρου και Trapp. Μεταφράζεται σε πλήθος γλωσσών.[9]

4. Χειρόγραφο Οξφόρδης (Ο). Χρονολογείται στις 25 Νοεμβρίου του 1670. Τιτλοφορείται ως Διήγησις ωραιοτάτη του ανδρειωμένου Διγενή, συγγραφέας ο ιερομόναχος Ιγνάτιος Πετρίτζης. Αποτελείται από 3094 στίχους σε οκτώ μέρη. Ανακαλύπτεται το 17^ο αιώνα και παραδίδεται στο Lincoln College της Οξφόρδης, στο οποίο και βρίσκεται μέχρι σήμερα. Πρωτοεκδίδεται από τον Σπυρίδωνα Λάμπρο στο Παρίσι το 1880.[10]

5. Χειρόγραφο Άνδρου, πεζή διασκευή (Π). Χρονολογείται στα 1632. Συγγραφέας ο Μελέτιος Βλαστός από τη Χίο. Ανακαλύπτεται από τον Πασχάλη το 1898, ο οποίος και την πρωτοεκδίδει στο περιοδικό Λαογραφία. Το χειρόγραφο φυλάσσεται σήμερα στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του ΑΠΘ.[11]

6. Χειρόγραφο Εσκοριάλ (Ε). Χρονολογείται στα μέσα ή το β’ μισό του 15^ου αιώνα. Αποτελείται από μόλις 1867 στίχους χωρίς διάκριση μερών. Ανακαλύπτεται από τον Krumbacher, ο οποίος και εκδίδει περί τους 300 στίχους του το 1904. Εκδίδεται κατά σειρά από τους Hesseling, Καλονάρο, Trapp και Αλεξίου. Μεταφράζεται σε αρκετές γλώσσες. Το χειρόγραφο Ε βρίσκεται σήμερα στη Real Biblioteca del Monasterio de San Lorenzo de El Escorial, κοντά στη Μαδρίτη.[12]

Η υπόθεση του έπους είναι συνοπτικά η εξής: κεντρικός ήρωάς του είναι ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτης, γιος ενός μουσουλμάνου εμίρη και μιας χριστιανής κόρης. Ένα τμήμα της υπόθεσης αφορά στη δράση των προγόνων του ήρωα και στον μελλοντικό πατέρα του, τον αμιρά, ο οποίος στη διάρκεια μίας επιδρομής αιχμαλωτίζει τη μελλοντική μητέρα του Διγενή, την οποία και παντρεύεται, αφού ασπάζεται τον Χριστιανισμό. Στο υπόλοιπο τμήμα του έπους κυριαρχεί η μορφή του Διγενή, τον οποίο παρακολουθούμε ήδη από τα νεανικά του χρόνια. Προβαίνει σε μία σειρά από ανδραγαθίες: τα βάζει με λιοντάρια και δράκοντες, αρπάζει τη μελλοντική του σύζυγο, κατατροπώνει τους βασικούς του αντιπάλους, τους παράνομους απελάτες, αλλά και την Αμαζόνα Μαξιμού. Έχοντας ολοκληρώσει το έργο της επιβολής της τάξης στην περιοχή του Ευφράτη, αποσύρεται εκεί μαζί με τη γυναίκα του, οικοδομεί την κατοικία και τον τάφο του και πεθαίνει από φυσικό θάνατο, αφού πρώτα θυμάται παλαιότερα κατορθώματά του κατά των Αράβων.

Το ποίημα δεν έχει σωθεί στην αρχική του μορφή, η οποία για τη σύγχρονη κριτική θα πρέπει να τοποθετηθεί στις αρχές του 12ου αιώνα. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980 η πλειοψηφία της κριτικής, ελληνικής και ξένης, επηρεασμένη από την παλαιότητα του χειρογράφου Κ, την καλή του κατάσταση, αλλά και το σχεδόν μονομερές ενδιαφέρον του Αγγλοσαξονικού κόσμου για αυτό, θεωρούσε πως αντιπροσώπευε το χαμένο αρχέτυπο ή στη χειρότερη περίπτωση την πλησιέστερη προς εκείνο παραλλαγή.[13]

Το παραπάνω κλίμα, όπως είναι φυσικό, επηρέασε και τις πρώτες συστηματικές προσεγγίσεις σε Ισπανική γλώσσα. Το 1981 ο Καθηγητής Juan Valero Garrido εκδίδει και μεταφράζει τη διασκευή Κ. Στην εκτεταμένη εισαγωγή, που προηγείται της δίγλωσσης έκδοσης, ο εν λόγω ερευνητής και λάτρης του Βυζαντινού κόσμου συνοψίζει το περιεχόμενο του ποιήματος, εξετάζει τη δομή και το ιστορικό του υπόβαθρο, ενώ δίνει έμφαση στον κόσμο των συνόρων και το ρόλο των Ακριτών, των Απελατών και του Διγενή.

Αυτό, όμως, που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι πως ο Valero Garrido τονίζει για πρώτη φορά τη δυνατότητα συγκριτικής μελέτης του Διγενή Ακρίτη με τα τραγούδια του Θιδ και του Ρολάνδου, που αποτελούν τα κορυφαία επικά ποιήματα της καστιλιανής και της φραγκικής παράδοσης. Ειδικότερα, δε, για το βυζαντινό και το καστιλιανό έργο, προχωρεί και στη διερεύνηση των σημείων επαφής, αλλά και τις διαφορές ανάμεσά τους, διαπίστωση που φαίνεται να επιβεβαιώνει αυτό που, σε ανύποπτο χρόνο και ήδη από τα τέλη του 19^ου αιώνα, είχε υποστηρίξει ο Krumbacher, ο οποίος έβλεπε πως το πρόσωπο του Cid, του πιο φημισμένου Καστιλιάνου, μπορούσε να συσχετιστεί με αυτό του βυζαντινού ήρωα  Διγενή.

Η συμβολή του Valero Garrido στην επαφή του ισπανόφωνου κοινού με το βυζαντινό έπος, παραμένει σημαντική, ακόμη και σήμερα, αν και πολλές από τις διαπιστώσεις του έχουν αναθεωρηθεί από τη σύγχρονη κριτική.[14]

Το ενδιαφέρον, όμως, για το έπος του Διγενή, δεν περιορίστηκε μόνο στα όρια της Ιβηρικής Χερσονήσου. Μέσα και από το κοινό εργαλείο της Ισπανικής γλώσσας πέρασε στον Ισπανοαμερικάνικο κόσμο. Έτσι το 1986 εμφανίζεται η συγκριτική μελέτη ανάμεσα στο ποίημα του Θιδ και το Διγενή Ακρίτη από την ελληνίστρια Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου του Rosario της Αργεντινής, Adriana Beatriz Martino, η οποία μετά από μία σύντομη αναφορά στο μεσαιωνικό έπος και στα δύο έργα, το Διγενή Κ και το ποίημα του Θιδ, προβαίνει σε μία ενδιαφέρουσα συγκριτική προσέγγιση των μορφών των δύο πρωταγωνιστών, στηριζόμενη στα έως τότε βιβλιογραφικά δεδομένα. Με αυτό το δημοσίευμα ολοκληρώνεται η πρώτη φάση των ερευνών στον Ισπανόφωνο κόσμο για το έπος του Διγενή Ακρίτη.[15]

Η έρευνα περνά σε μία δεύτερη φάση σε παγκόσμιο επίπεδο και συνεπώς και στον Ισπανόφωνο κόσμο στα μέσα της δεκαετίας του 1980 χάρη στη συμβολή του Καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης Στυλιανού Αλεξίου, ο οποίος παρουσιάζει το 1985 την κριτική έκδοση του χειρογράφου του Escorial, που ακολουθείται από μία πιο εκλαϊκευμένη έκδοση το 1995. Ο Αλεξίου αποκαθιστά το φθαρμένο και υποτιμημένο χειρόγραφο Ε, το κάνει αναγνώσιμο και ελκυστικό. Υπερασπίζεται με πειστικότητα την αυθεντικότητά του, την προτεραιότητα του σε σχέση με τις άλλες διασκευές, αλλά και τη δυνατότητα ανασύνθεσης του πρωτοτύπου μέσω του ιδίου.[16]

Οι θέσεις αυτές γνώρισαν εξαιρετική απήχηση, σηματοδότησαν την επιστημονική έρευνα στα επόμενα χρόνια και επηρέασαν την Ισπανόφωνη κριτική. Σ΄ αυτό το κλίμα κινείται, ήδη, από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Santiago της Χιλής και εξέχων ελληνιστής, Miguel Castillo Didier.

Η συμβολή του Didier κρίνεται ως ιδιαίτερα σημαντική σε δύο κυρίως επίπεδα: από τη μία, προωθεί τη γνώση μας για το βυζαντινό έπος και ιδιαίτερα για το χειρόγραφο Ε, ενώ από την άλλη, όπως φαίνεται και από τους τίτλους των δημοσιευμάτων του, προβαίνει σε μία πολύ πιο συστηματική συγκριτική προσέγγιση ανάμεσα στις δύο επικές παραδόσεις, τη βυζαντινή και την καστιλιανή. Οδηγός του αυτή τη φορά, όχι η διασκευή Κ, αλλά το, λαϊκού χαρακτήρα, χειρόγραφο Ε, το οποίο, συμμεριζόμενος τις απόψεις του Αλεξίου, θεωρεί ως μόνο συγκρίσιμο με την εποποιία του Cid.

Οι βασικές θέσεις του καθηγητή Didier συνοψίζονται στα εξής: θεωρεί το  χειρόγραφο Ε αυθεντικότερο από τις άλλες διασκευές και πλησιέστερο στο αρχέτυπο. Υπερασπίζεται το λαϊκό και επικό του χαρακτήρα και υπεραμύνεται μίας, έστω, χαλαρής ενότητας του κειμένου Ε, με κύριο ενοποιητικό παράγοντα τον ίδιο τον ήρωα.

Σημαντική έκταση καταλαμβάνει στο έργο του Didier η προσπάθεια σύγκρισης μεταξύ του βυζαντινού και του καστιλιανού έπους, η οποία γίνεται για πρώτη φορά στη βάση του χειρογράφου Ε και στο πνεύμα των θέσεων του Καθηγητή Στυλιανού Aλεξίου, τις οποίες ο Didier ενισχύει και διευρύνει. Δύο, δε, από τις επισημάνσεις του απασχόλησαν ιδιαίτερα τη νεότερη έρευνα:

α. Αναφερόμενος στο περιγραφόμενο στα δύο έργα ιστορικό σκηνικό, σημειώνει πως το κυρίαρχο στοιχείο δεν είναι η σύγκρουση μεταξύ Βυζαντινών Χριστιανών και Αράβων Μουσουλμάνων, αλλά η επαφή ανάμεσα στους δύο κόσμους, η συμβίωση, η συνύπαρξη.

β. Επίσης ο Didier είναι ο πρώτος που προτείνει μία ευρύτερη συγκριτική μελέτη ανάμεσα στο Ισπανικό έπος και τα μεταγενέστερα λαϊκά αφηγηματικά τραγούδια, τα romances, από τη μία πλευρά, και το βυζαντινό έπος του Ακρίτη και τα ακριτικά νεοελληνικά τραγούδια, από την άλλη.

Το έργο του Didier επισφραγίζεται με την εξαιρετική και μόνη, έως τώρα, μετάφραση της Ε στα Ισπανικά το 1994, που συνιστά ένα παράθυρο για το έργο σε όλον τον Ισπανόφωνο κόσμο.[17]

Σ΄ αυτή τη δεύτερη φάση μπορεί να ενταχθεί και η αξιόλογη μελέτη της Pilar González Serrano, που ασχολείται ειδικά με το θέμα της επιβίωσης του μύθου των Αμαζόνων στην εποποιία του Διγενή, ενώ κάποια χρόνια νωρίτερα και συγκεκριμένα το 1989, η Helena Diana Moradell Ávila, στα πλαίσια της διδακτορικής της διατριβής,  μεταφράζει στα Ισπανικά τη διασκευή της Grottaferrata.[18]

Υπάρχει, τέλος, και μία τρίτη φάση, η οποία αφορά στις πιο πρόσφατες μελέτες γύρω από το βυζαντινό έπος.

Σημαντική θέση σ’ αυτήν κατέχει η εξάτομη σειρά με γενικό τίτλο «Ακρίτες της Ευρώπης», η οποία εκδόθηκε στα πλαίσια του Προγράμματος Acrinet το 2004. Περιλαμβάνει σειρά εισηγήσεων καταξιωμένων μελετητών της ευρωπαϊκής επικής και ακριτικής παράδοσης κατά τη διάρκεια διαφόρων επιστημονικών συναντήσεων. Εμάς μας αφορούν άμεσα τρεις μελέτες των Καθηγητών Montaner, Bádenas και Ayensa που περιλαμβάνονται σε δύο τόμους της σειράς και συγκεκριμένα στον I και ΙΙΙ.

Ο Καθηγητής Montaner, στη μελέτη του, που εμφανίζεται πρώτη και έχει εισαγωγικό χαρακτήρα, αναφέρεται εμπεριστατωμένα στην έννοια του «έπους των συνόρων», στο οποίο, όπως εύστοχα επισημαίνει, ανήκουν τόσο το ισπανικό, όσο και το ελληνικό έπος.

Ο ίδιος ερευνητής αναφέρεται αναλυτικά στο παρόμοιο ιστορικό πλαίσιο και το πνεύμα συνύπαρξης στις συνοριακές ζώνες, το οποίο διακρίνει και τα δύο έργα. Επισημαίνει τη σημασία του μοτίβου των συνόρων και συγκρίνει τους ακρίτες και τους αντιπάλους τους, τους απελάτες, με ανάλογες μορφές της Ισπανικής επικής παράδοσης.

Η συμβολή του Montaner είναι σημαντική. Θέτει τις βάσεις για μία σύγχρονη κριτική προσέγγιση των κειμένων, καστιλιανού και βυζαντινού, υπό το πρίσμα της έννοιας του έπους των συνόρων, μακριά από τις ιστορικιστικές αγκυλώσεις του παρελθόντος.[19]

Στην ίδια σειρά ακολουθεί η μελέτη του Καθηγητή Bádenas, ο οποίος, από τη μία, υπεραμύνεται των απόψεων για την προτεραιότητα του χφ Ε, το οποίο θεωρεί συγκρίσιμο με το έπος του Θιδ, ενώ υποστηρίζει την ενότητα δομής των δύο έργων και τον επικό τους χαρακτήρα. Ακόμη, συγκρίνει το ιστορικό σκηνικό στα δύο έργα και αναφέρεται στο μοτίβο του συνόρου, δίνοντας έμφαση στις διάφορες πτυχές του.

Πιο συγκεκριμένα στέκεται ιδιαίτερα στο πνεύμα συνύπαρξης και συμβίωσης ανάμεσα στους δύο κόσμους των επών, τον χριστιανικό και τον μουσουλμανικό. Στα δύο έργα τα σύνορα αποτελούν ποιητική αναδημιουργία και χαρακτηρίζονται από την κινητικότητα και τη μεταβλητότητα, την ανασφάλεια και τον κίνδυνο, το εχθρικό γεωγραφικό περιβάλλον, τη φυλετική ανάμειξη και την παρουσία προσώπων μιγάδων, τη γλωσσική επικοινωνία, αλλά και την εξοικείωση με τον «άλλο», τις συνήθειες και τον πολιτισμό του.

Ο Bádenas προβαίνει σε ενδιαφέρουσα ανακεφαλαίωση των απόψεων του στο τέλος του συγκεκριμένου τόμου.[20] Ο ίδιος, δε, μελετητής, στα πλαίσια της σειράς  Nueva Roma, ασχολείται με την έκδοση και μετάφραση του Διγενή, τη λογοτεχνία των συνόρων ανάμεσα στο Βυζάντιο και την Ισπανία και τη συγκριτική προσέγγιση ανάμεσα στο Διγενή και το καστιλιανό έπος.[21]

Τέλος, στη σειρά Acrinet, σημαντική είναι η συμβολή του Καθηγητή Eusebi Ayensa, ο οποίος ασχολείται με τα κοινά μοτίβα στην ελληνική και την ισπανική επική ποίηση, αλλά και τις ομοιότητες και τις διαφορές ανάμεσα στις δύο παραδόσεις.

Όσον αφορά στο πρώτο θέμα, παραθέτει τέσσερα από τα κοινά λογοτεχνικά μοτίβα που συνδέουν τις δύο επικές παραδόσεις: την αρπαγή γυναικών, τα άλογα-αχώριστους συντρόφους των ηρώων, τα όπλα και τη μαγική τους διάσταση και τέλος τα γεύματα και τα συμπόσια.

Όσον αφορά στη σύγκριση ανάμεσα στις δύο παραδόσεις, ο Ayensa κάνει λόγο για εντυπωσιακές αναλογίες σε θεματολογικό και ιστορικό επίπεδο, σημειώνει, όμως, πως το έπος του Θιδ είναι πιο ρεαλιστικό, ενώ υπάρχουν διαφορές και στην ηρωική τυπολογία. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι πως πρόκειται για δύο αδελφοποιημένες παραδόσεις, που γεννήθηκαν στις δύο άκρες της Μεσογείου.[22]

Ιδιαίτερο, όμως, ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι μελέτες του Ελληνιστή Καθηγητή του Πανεπιστημίου της Χώρας των Βάσκων, Javier Alonso Aldama, ο οποίος ήδη από το 1997, ασχολείται αποκλειστικά με τη βυζαντινή επική ποίηση. Τον ενδιαφέρουν θέματα που σχετίζονται με τη στιχουργική και τη γλώσσα των κειμένων και την επίλυση μεταφραστικών προβλημάτων, ενώ ρίχνει ιδιαίτερο βάρος στις τέσσερις, σχετικά παραμελημένες, από την κριτική, διασκευές (ΤΑΠΟ). Σύμφωνα με πληροφορία που ο ίδιος μου έδωσε, ήδη έχει ολοκληρώσει τη μετάφραση στα Ισπανικά της διασκευής Α, γεγονός που αναμένεται να αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον της Ισπανόφωνης κριτικής για το Διγενή Ακρίτη.[23]

Ακόμη, πρόσφατα, εκδηλώθηκε νέο ενδιαφέρον για τη διασκευή της Grottaferrata, χάρη στη μετάφραση της το 2003 από τον Óscar Martínez García, ο οποίος ασχολείται ταυτόχρονα και με βυζαντινό Άσμα του Αρμούρη, αλλά και το Ποίημα του Βελισσαρίου, τα οποία επίσης μεταφράζει στα Ισπανικά.[24]

Επιπλέον, αξίζει να αναφερθεί η μετάφραση στα Πορτογαλικά μέρους του Διγενή Ακρίτη Ε από τον Βραζιλιάνο Ελληνιστή Théo Borba Moosburger, που ανοίγει νέους δρόμους για το βυζαντινό έπος.[25]

Τέλος, ας επιτραπεί μία σύντομη, έστω, αναφορά στις προσπάθειες που ο γράφων το παρόν άρθρο καταβάλλει, τα τελευταία χρόνια, σε σχέση με το βυζαντινό έπος του Ακρίτη, αποσκοπώντας στη διάδοσή του στον τόσο αγαπητό Ισπανόφωνο κόσμο. Το ενδιαφέρον του γράφοντος επικεντρώνεται κυρίως στη διερεύνηση της απήχησης του βυζαντινού έπους στην Ισπανόφωνη κριτική, στην εξέταση διαφόρων πτυχών του και στη σύγκριση του Cantar de mio Cid με το χειρόγραφο Εσκοριάλ του Ακρίτη. Κορύφωμα της προσπάθειάς του υπήρξε η πρόσφατη δημοσίευση της διδακτορικής του διατριβής με θέμα «Ποίηση και πραγματικότητα στο Cantar de mio Cid και στο Διγενή Ακρίτη στην παραλλαγή του El Escorial».[26]

Ο Διγενής Ακρίτης, όμως, συνεχίζει την πορεία του στον Ισπανόφωνο κόσμο, κερδίζοντας κάθε μέρα, όλο και περισσότερους φίλους. Ευχόμαστε να κερδίσει τη θέση που του αξίζει στα ελληνικά σχολικά εγχειρίδια, αλλά και το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας και του ευρύτερου κοινού. Μακάρι η παρούσα εργασία να συνέβαλε στις παραπάνω κατευθύνσεις.

Βιβλιογραφία

Αθανασόπουλος, Ευάγγελος, Ειρήνη Κοκκινάκη, και Πολυξένη Μπίστα. 2008. Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας: Α, Β, Γ Γυμνασίου. Αθήνα. ΟΕΔΒ.

Αλεξίου, Στυλιανός, εκδ. 1985. Βασίλειος Διγενής Ακρίτης (κατά το χειρόγραφο του Εσκοριάλ) και το Άσμα του Αρμούρη σε Φιλολογική Βιβλιοθήκη. Αρ. 5. Αθήνα. Ερμής.

—, επιμ. 1995. Βασίλειος Διγενής Ακρίτης και τα άσματα του Αρμούρη και του Υιού του Ανδρονίκου σε Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη. Διευθ. Άλκης Αγγέλου. Πο 51. 1η ανατ. Αθήνα. Εστία (1η εκδ. Ερμής, 1990).

Alonso Aldama, Javier. 1997. “El verso decapentasílabo”. Más cerca de Grecia- Πιο κοντά στην Ελλάδα, 12-13: 17-54.

—.2002a. “Τα χειρόγραφα της Τραπεζούντας και των Αθηνών του Διγενή Ακρίτα: για μια νέα έκδοση και μελέτη των παραλλαγών τους”. Τ’ ἀδόνιν κεĩνον πού γλυκά θλιβᾶται-Εκδοτικά και ερμηνευτικά ζητήματα της δημώδους ελληνικής λογοτεχνίας στο πέρασμα από το Μεσαίωνα στην Αναγέννηση: Πρακτικά του 4^ου Διεθνούς Συνεδρίου Neograeca Meddi Aevi, Λευκωσία, Νοέμβριος 1997. Εκδ. Παναγιώτης Αγαπητός και Μιχάλης Πιερής. Ηράκλειο. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 61-93.

—.2002b. “Los textos manuscritos de Diyenís Akritis: Tradición e innovación. (La variación entre las versiones T y A)”. Grecia y la Tradición clásica: Πρακτικά του II Congreso de Neohelenistas de Iberoamérica, VII Jornadas de Literatura Neogriega, La Laguna, 30 de octubre-3 de noviembre de 2001. Εκδ. Isabel García Gálvez. Universidad de la Laguna, 293-307.

—.2002c. “Consideraciones sobre la rima de la versión O de Diyenís Acritis“. Veleia, Anejos, Series Minor 17, 201-213.

—.2003a. “Tradición, transmisión y versiones: por una edición sinóptica experimental de todos los testimonios griegos del Diyenís Acritis“. Estudios Neogriegos: Boletín de la Sociedad Hispánica de Estudios Neogriegos, Anexo 1, 69-80.

—. 2003b. “La traducción de los textos griegos, clásicos, medievales y modernos: diferencias y semejanzas”. Estudios Neogriegos: Boletín de la Sociedad Hispánica de Estudios Neogriegos, 6: 43-56.

—.2005. “Συναλοιφή, αφαίρεση, κράση, έκθλιψη και διαλοιφή στα δημώδη βυζαντινά κείμενα˙οι διασκευές Τ και Α του Διγενή Ακρίτα“. Αναδρομικά και Προδρομικά– Approaches to texts in early Modern Greek: Papers from the conference Neograeca Medii Aevi V, Exeter College, University of Oxford, September 2000. Eds. Elizabeth Jeffreys και Michael Jeffreys. Oxford, 153-168.

—.2007. “Observaciones sobre el modo de readaptación de la versión A de Diyenís Acritis“. Νεοελληνικός πολιτισμός: Παράδοση και Νεωτερικότητα. Actas del III Congreso de Neohelenistas de Iberoamérica, Vitoria-Gasteiz, 2-4 de junio de 2005. Εκδ. Javier Alonso Aldama και Olga Omatos Saenz. Universidad del País Vasco, 15-29.

Ayensa, Eusebi. 2004. “Από την Κάρπαθο στην Καστίλη: Κοινά μοτίβα στην Ελληνική και στην Ισπανική Επική ποίηση”. Ανακοίνωση στην Επιστημονική συνάντηση ‘’Τα Aκριτικά και η Κάρπαθος’’, Κάρπαθος, 10 Ιουλίου 2004. Πρακτικά των επιστημονικών συναντήσεων που διοργανώθηκαν στην Ελλάδα από το Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών σε συνεργασία με το Κέντρο Αναπτυξιακών Μελετών Prisma υπό τον τίτλο Ακρίτες της Ευρώπης—Ευρωπαϊκή Ακριτική παράδοση: από τον Μεγαλέξαντρο στον Διγενή Ακρίτα. Γενική επιμέλεια έκδοσης: Ελένη Αρβελέρ. Ακαδημία Αθηνών. Αρ. 23. 263-271.

Bádenas de la Peña, Pedro. 2004a. “La épica española y la épica de Diyenís”. Épica europea de frontera Ressons épics en les literatures i el folclore hispánic-El eco de la épica en las literaturas y el folclore hispánico: Πρακτικά της επιστημονικής συνάντησης που διοργανώθηκε από το Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Real Academia de Buenas Letras de Barcelona, 26 de junio de 2003. Εκδ. Pedro Bádenas και Eusebi Ayensa. CSIC, 41-52.

—. 2004b. “Consideraciones finales”. Épica europea de frontera Ressons épics en les literatures i el folclore hispánic-El eco de la épica en las literaturas y el folclore hispánico: Πρακτικά της επιστημονικής συνάντησης που διοργανώθηκε από το Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Real Academia de Buenas Letras de Barcelona, 26 de junio de 2003. Εκδ. Pedro Bádenas και  Eusebi Ayensa. CSIC, 157-159.

—. 2004c. “El Poema de Diyenís Acrita y la épica castellana” σε Bizancio y la Península Ibérica: De la Antigüedad Tardía a la Edad Moderna. Σειρά Nueva Roma. v. 24. Εκδ. Inmaculada Pérez Martín και Pedro Bádenas de la Peña. Madrid: CSIC, 273-293.

Borba Moosburger, Théo de. 2008. Tradução comentada dos versos 1-609 do épico bizantino “Vasileios Digenis Akritis”. Dissertação. Centro de Comunicação e Expressão. Florianápolis, Bra. Universidade Federal de Santa Catarina.

Canalejas, F. P. 1877. “Los poemas caballerescos y los libros de caballerías”. Revista Europea, n. 163, año IV, 422-430.         

Castillo Didier, Miguel. 1989. “Το Έπος του Διγενή και το Ποίημα του Θιντ”. Αριάδνη, 5, 153-164 .

—. 1994. Poesía Heroica Griega: Epopeya de Diyenís Akritas, Cantares de Armuris y de Andrónico. Santiago. Universidad de Chile.

—. 1995. “Στοχασμοί για μια συγκριτική μελέτη μεταξύ του Έπους του Διγενή (Ε) και του Ποιήματος του Cid”. Ανάτυπο από τον τόμο ‘Πρακτικά Α΄ Διεθνούς Συνεδρίου Συγκριτικής Γραμματολογίας’ της Ελληνικής Εταιρείας Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας, Αθήνα, 28 Νοεμβρίου-1 Δεκεμβρίου 1991. Αθήνα. Δόμος, 107-123 .

—. 1997. “El Poema de Diyenís( Escorial) y el Poema de Mío Cid” σε Estudios neogriegos en España e Iberoamérica, II: Historia, literatura y tradición. (Εισηγήσεις στο I Congreso de Neohelenistas de la Península Ibérica e Iberoamérica). Εκδ. M. Morfakidis και I. García Gálvez. Granada: Athos-Pérgamos-Fundación de la Cultura Helénica-Sociedad de Estudios Neogriegos, 103-119.

Γρηγοριάδης, Ν, Δ. Καρβέλης, Χ. Μηλιώνης et. al. 2008. Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Α’ Τεύχος, Α’ Τάξη Γενικού Λυκείου. Έκδοση Θ’. Αθήνα. ΟΕΔΒ.

Δημητρούκας, Ιωάννης, και Θουκυδίδης Ιωάννου. 2008. Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία. Β’ Γυμνασίου. Έκδοση Γ’. Αθήνα. ΟΕΔΒ.

Δημητρούκας, Ιωάννης, Θουκυδίδης Ιωάννου, και Κώστας Μπαρούτας. 2008. Ιστορία του Μεσαιωνικού και Νεότερου Κόσμου: 565-1815. Β’ Λυκείου Γενικής Παιδείας. Έκδοση Στ’. Αθήνα. ΟΕΔΒ.

González Serrano, Pilar. 1997. “La pervivencia del mito amazónico en la epopeya de Diyenís Acritas” σε Estudios neogriegos en España e Iberoamérica, II: Historia, literatura y tradición. (Εισηγήσεις στο I Congreso de Neohelenistas de la Península Ibérica e Iberoamérica). Εκδ. M. Morfakidis και I. García Gálvez. Granada: Athos-Pérgamos-Fundación de la Cultura Helénica-Sociedad de Estudios Neogriegos, 89-101.

Hesseling, D.C. (1911-1912). “Le roman de Digénis Akritas d’ après le manuscrit de Madrid”. Λαογραφία, 3.4, 537-604.

Hull, Denison, εισ. και μτφ. 1990. Digenis Akritas: The Two-Blood Border Lord (The Grottaferrata Version). Επανατύπωση. Athens. Ohio UP (1^η εκδ. 1972).

Ιωαννίδης, Σάββας. 1887. Έπος μεσαιωνικόν εκ του χειρογράφου Τραπεζούντος: ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτης ο Καππαδόκης. Κωνσταντινούπολις.

Καλονάρος, Πέτρος, εκδ. 1941. Βασίλειος Διγενής Ακρίτης: τα έμμετρα κείμενα Αθηνών (πρώην Άνδρου), Κρυπτοφέρρης και Εσκοριάλ. Τόμοι 2. Αθήναι. Εκδόσεις Δημητράκου.

Κιορίδης, Ιωάννης. 2008. “Η βυζαντινή επική ποίηση στην Ισπανόφωνη κριτική”. Κ: Περιοδικό Κριτικής Λογοτεχνίας και Τεχνών, 17,  97-103.

—.2009a. “Ο θρήνος ενώπιον των αδικοσφαγμένων κοριτσιών στο βυζαντινό έπος του Διγενή Ακρίτη“. Εισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο με θέμα «Η ελληνική διάσταση: σπουδές γλώσσας, λογοτεχνίας, πολιτισμού» που διοργανώθηκε από το Department of Classical Philology and Centre of Hellenic Studies του Faculty of Philology and Arts του Πανεπιστημίου της Ρίγα, Λετονία στις 27 και 28 Απριλίου 2009. Προς δημοσίευση.

—.2009b. “Το μοτίβο του επικού θρήνου για τους αδικοσκοτωμένους ήρωες στο Διγενή Ακρίτη (χειρόγραφο Escorial) και στο Cantar de Roncesvalles. Εισήγηση στο IV Congreso de Neohelenistas de Iberoamérica με γενικό θέμα «Culturas hispánicas y mundo griego-Ο ελληνισμός από την σκοπιά των ισπανικών πολιτισμών» που διοργανώθηκε στη Zaragoza από το ομώνυμο Πανεπιστήμιο και την Sociedad Hispánica de Estudios Neogriegos (SHEN) στις 1, 2 και 3 Οκτωβρίου. Προς δημοσίευση.

—.2009c. Ποίηση και πραγματικότητα στο Cantar de Mío Cid και στο Διγενή Ακρίτη στην παραλλαγή του El Escorial. Διδακτορική Διατριβή. Σέρρες. Νούφαρο.

Kioridis, Ioannis. 2007a. “Los enemigos del protagonista en el Cantar de mio Cid y en el Diyenís Akritis (ms. de El Escorial): papel histórico y transformación literaria”. Εισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο με θέμα El Cantar de mio Cid y el mundo de la épica που διοργανώθηκε στο Burgos (España) από το Instituto de la Lengua Castellano y Leonés στις 21-23 Μαΐου 2007. Προς δημοσίευση.

—.2007b. “Identificaciones e historicidad de los personajes en el Poema de Mío Cid y en el Diyenís Akritis“. Εισήγηση στο XVI Congreso de la Asociación Internacional de Hispanistas, Universidad de la Sorbonne, París, 9-13 de julio de 2007. Προς δημοσίευση.

—.2008a. “Ciudades e itinerarios en el Cantar de Mío Cid y Diyenís Akritis (Manuscrito de El Escorial)”. Πρακτικά του VIII Congreso Internacional de Caminería Hispánica, Madrid-Pastrana-Alcalá de Henares, 26-30 de junio de 2006 υπό τη διεύθυνση του Manuel Criado de Val. CD-ROM. Madrid. Ministerio de Fomento-CEDEX-CEHOPU, 1-19.

—. 2008b. “La presencia y el papel de los hechos históricos en el Cantar de Mío Cid y en el Diyenís Akritis (ms. de El Escorial)”. Εισήγηση στο II Congreso Internacional de Estudios Medievales y Renacenstistas, που διοργανώθηκε από το CiLengua στο San Millán de la Cogolla (España) από τις 10 έως τις 13 Σεπτεμβρίου του 2008. Προς δημοσίευση.

—.2009. “El llanto frente a las doncellas masacradas en el poema épico bizantino de Digenis Akritis“. Εισήγηση στο XVIIIe Congrès international της Société Rencesvals που έλαβε χώρα στο Université de Genève, Faculté des Lettres, Département des langues et littératures romanes από τις 20 έως τις 24 Ιουλίου. Προς δημοσίευση.

Krumbacher, Karl. 1904. Eine neue Handschrift des Digenis Akritas. München.  Akademie der Wissenschaften.

Lambros, Spyridon. 1880. Διήγησις ωραιοτάτη του ανδρειωμένου Διγενή, υπό Ιγνατίου ιερομονάχου Πετρίτζη, 1670, σελ. 111-237 σε Collection de Romans Grecs en langue vulgaire et en vers publiés pour la première fois d´après les manuscrits de Leyde et d´ Oxford. Paris. Maisonneuve.

Legrand, E. 1892. Les exploits de Basile Digénis Acritas, épopée byzantine publiée d´ après le Ms. De Grottaferrata. Paris. Maisonneuve (επανέκδοση 1902).

Martínez García, Óscar, εισ. και μτφ. 2003. Poesía heroica bizantina: Canción de Armuris, Digenís Akritas, Poema de Belisario, σε Biblioteca Universal. Συλλογή υπό τη διεύθυνση του Carlos García Gual. No 6. Madrid. Gredos.

Martino, Adriana Beatriz. 1986. “Mio Cid y Dighenis Akritas en la tradición juglaresca (aportes para una comparación).” Ανάτυπο εκ του Primer Congreso Internacional sobre la Juglaresca, Madrid-Pastrana-Sigüenza-Hita, 2-7 de julio de 1984, 191-213.

Mavrogordato, John, εκδ. και μτφ. 1956. Digenes Akrites. Oxford. Clarendon Press.

Μηλιαράκης, Αντώνιος. 1881. Βασίλειος Διγενής Ακρίτης, εποποιία βυζαντινή της 10ης εκατονταετηρίδος κατά το εν Άνδρω ανευρεθέν χειρόγραφον. Αθήναι. (Ανατύπωση υπό Π. Γ. Ζερλέντου. Αθήναι. 1920).

Montaner Frutos, Alberto. 2004. “Introducción a la épica de frontera (tradiciones románica, bizantino-eslava e islámica)”. Épica europea de frontera Ressons épics en les literatures i el folclore hispánic-El eco de la épica en las literaturas y el folclore hispánico: Πρακτικά της επιστημονικής συνάντησης που διοργανώθηκε από το Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Real Academia de Buenas Letras de Barcelona, 26 de junio de 2003. Εκδ. P. Bádenas και Eusebi Ayensa. CSIC, 9-39.

Moradell Ávila, Helena-Diana. 1989. Digenís, Devgenij y ‘Umar: Versiones de 288 un tema épico en el entorno cultural bizantino. Ανέκδοτη Διδακτορική Διατριβή. Facultad de Filosofía y Letras de la Universidad de Zaragoza.

Πασχάλης, Δημήτριος, εκδ. (1926-1928). “Οι δέκα Λόγοι του Διγενούς Ακρίτου: πεζή διασκευή”. Λαογραφία, 9, 305-440.

Sathas, C και E. Legrand. 1875. Les exploits de Digénis Akritas, d´après le manuscrit unique de Trébizonde σε Collection de monuments pour servir a l´ étude de la langue néo-hellénique. Nouvelle série No 6. Paris. Maisonneuve.

Trapp, Erich, ed. 1971. Digenes Akrites: Synoptische Ausgabe der ältesten Versionen. Wien.

Valero Garrido, Juan. 1981. Basilio Digenís Akritas. Introducción, cronología,  bibliografía, notas y traducción inédita del texto del manuscrito de Grottaferrata, σε Erasmo, textos bilingües. Συλλογή υπό τη διεύθυνση των J. I. Ciruelo Borge και A. Verjat Massmann. Barcelona. Bosch.

---

[1] Βλ. σχετικά Ευ. Αθανασόπουλος, Ειρ. Κοκκινάκη και Πολ. Μπίστα (2008) 9-11, Ν. Γρηγοριάδης, Δ. Καρβέλης, Χ. Μηλιώνης et. al. (2008) 54-57, Ι. Δημητρούκας και Θ. Ιωάννου (2008) 75, Ι. Δημητρούκας, Θ. Ιωάννου και Κ. Μπαρούτας (2008) 95.

[2] Βλ. Ν. Γρηγοριάδης, Δ. Καρβέλης, Χ. Μηλιώνης et. al. (2008) 54.

[3] Για το απόσπασμα της διασκευής των Αθηνών (πρώην Άνδρου) βλ. Ν. Γρηγοριάδης, Δ. Καρβέλης, Χ. Μηλιώνης et. al. (2008) 56-57.

[4] Βλ. Ν. Γρηγοριάδης, Δ. Καρβέλης, Χ. Μηλιώνης et. al. (2008) 54.

[5] Για τις ρωσικές διασκευές βλ. M. Castillo Didier (1994) 49-53.

[6] Για την περιγραφή όλων των χειρογράφων βλ. M. Castillo Didier (1994) 41-43, 49-53, J. Valero Garrido (1981) 40-44.

[7] Βλ. Σ. Ιωαννίδης (1887), C. Sathas και E. Legrand (1875).

[8] Βλ. Α. Μηλιαράκης (1881), Π. Καλονάρος (1941).

[9] Βλ. E. Legrand (1892), με επανέκδοση από τον ίδιο το 1902. Επίσης Π. Καλονάρος (1941), E. Trapp (1971).

[10] Sp. Lambros (1880).

[11] Δ. Πασχάλης (1926-1928).

[12] Για τις εκδόσεις της Ε βλ. Στ. Αλεξίου (1985), (1995), D. C. Hesseling (1911-1912), Π. Καλονάρος  (1941), K. Krumbacher (1904), E. Trapp (1971).

[13] Για τη χρονολόγηση του πρωτοτύπου στις αρχές του 12^ου αι. βλ. Στ. Αλεξίου (1995) 95-96. Η διάδοση της διασκευής Κ στον Αγγλοσαξονικό κόσμο οφείλεται κυρίως στην μετάφρασή της από τους J. Mavrogordato (1956), με αρκετές επανεκδόσεις αργότερα, και D. Hull με πρώτη έκδοση το 1972 και επανέκδοση το 1990.

[14] Βλ. J. Valero Garrido (1981). Πάντως αξίζει, ίσως να αναφέρουμε εδώ πως η παρέμβαση του Valero Garrido δεν συνιστά την πρώτη ενασχόληση της Ισπανόφωνης κριτικής με το θέμα του βυζαντινού έπους. Σε ανύποπτο, για μας, χρόνο, μόλις το 1877 (δύο μόλις χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του χειρογράφου της Τραπεζούντος) ο Ισπανός φιλόλογος F. de Paula Canalejas δημοσιεύει μία εκτεταμένη κριτική για το παραπάνω χειρόγραφο στις σελίδες 422-430 του περιοδικού Revista Europea. Ευχαριστώ για την πληροφορία τον Ισπανό συνάδελφο Alfonso Boix.

[15] Βλ. A.B. Martino (1986).

[16] Για τις δύο εκδόσεις του χειρογράφου Εσκοριάλ βλ. Στ. Αλεξίου (1985), (1995).

[17] Για τα έργα του M. Castillo Didier βλ. (1989), (1994), (1995), (1997).

[18] Βλ. H. D. Moradell Ávila (1989), P. González Serrano (1997).

[19] Βλ. A. Montaner Frutos (2004).

[20] Βλ. P. Bádenas de la Peña (2004a), (2004b).

[21] Βλ. P. Bádenas de la Peña (2004c).

[22] Βλ. E. Ayensa (2004).

[23] Βλ. J. Alonso Aldama (1997), (2002a), (2002b), (2002c), (2003a), (2003b), (2005), (2007).

[24] Βλ. Ó. Martínez García (2003).

[25] T. de Borba Moosburger (2008).

[26] Βλ. Ι. Κιορίδης (2008), (2009a), (2009b), (2009c) και I. Kioridis (2007a), (2007b), (2008a), (2008b), (2009).