Οκτ 09
23
Η άγνωστη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 1909
ΣΤΑΜΑΤΙΟΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ | 23 Οκτωβρίου, 2009 | Γράψτε σχόλιο
Πριν από έναν ακριβώς αιώνα, στα νερά της Σαλαμίνας, διαδραματιζόταν μια εμφύλια τραγωδία, που σκεπάζει ακόμη η σκόνη της Ιστορίας. Ελληνες ναυμαχούσαν όχι εναντίον Περσών, αλλά Ελλήνων! Ελληνικά θωρηκτά έστρεψαν τα πυροβόλα εναντίον αντιτορπιλικών και αντιστρόφως. Ο στόλος, ο ναύσταθμος και η ευρύτερη περιοχή απειλήθηκαν με αφανισμό. Τα γεγονότα της 16ης Οκτωβρίου 1909 έχουν περάσει στην Ιστορία ως ανταρσία, στάση, αντεπανάσταση, αντικίνημα ή απλώς κίνημα στο ναυτικό. Στον καιρό τους συγκλόνισαν το πανελλήνιο και με μακροϊστορικούς όρους ήταν το προοίμιο των εμφύλιων συρράξεων του 20ού αιώνα.
Ο πρωθυπουργός Κ. Μαυρομιχάλης στο βήμα της Βουλής τις μέρες της ανταρσίας. Η κυβέρνησή του, που στηριζόταν από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο και προσωπικά τον αρχηγό Ν. Ζορμπά, θα πέσει λίγο αργότερα.
Εκείνη τη μέρα 25 κατώτεροι αξιωματικοί του ναυτικού και μέλη του Στρατιωτικού Συνδέσμου, με αρχηγό τον υποπλοίαρχο Κ. Τυπάλδο, κατέλαβαν τον ναύσταθμο της Σαλαμίνας και το νησί. Με δύναμη δυο-τριών εκατοντάδων ναυτών, ελέγχοντας το σύνολο των αντιτορπιλικών πλοίων και τορπιλακάτων, όπως και τη Λέρο όπου βρισκόταν οι αποθήκες πυρομαχικών, επεδίωξαν «να προωθήσουν το έργο της επανάστασης της 15ης Αυγούστου στο Γουδί». Τουλάχιστον, αυτός ήταν ο διακηρυγμένος στόχος, μ’ αιχμή την κατάσταση στο ναυτικό. Η απάντηση του Στρατιωτικού Συνδέσμου στο «κίνημα Τυπάλδου» ήταν αστραπιαία και σκληρή.
Η αντίδραση
Πριν ακόμη εκδηλωθεί έσπευσαν τα θωρηκτά του στόλου (Υδρα, Σπέτσαι, Ψαρά) ν’ αποκλείσουν τον ναύσταθμο και να εμποδίσουν την έξοδο των στασιαστών. Το μεγαλύτερο μέρος της φρουράς των Αθηνών πήρε θέσεις στις ακτές από το Π. Φάληρο μέχρι την Ελευσίνα, ώστε ν’ αποκλειστεί κάθε επικοινωνία με την ξηρά. Η αστυνομία έλεγχε τις προσβάσεις στον Πειραιά, για να εμποδιστεί η προσέλευση «αντικινηματιών». Ο ίδιος ο αρχηγός του Στρατιωτικού Συνδέσμου, Ν. Ζορμπάς, είχε τον συντονισμό της επιχείρησης, με διοικητή του στόλου τον Ι. Μιαούλη, ενώ οι στασιαστές καταζητούνταν για «εσχάτη προδοσία» από το προηγούμενο βράδυ.
Το απόγευμα της 15ης Οκτωβρίου αντιτορπιλικά των στασιαστών προσπάθησαν να περάσουν το στενό μεταξύ Κερατσινίου και Σαλαμίνας Η πρώτη ναυμαχία που ακολούθησε κράτησε 20 λεπτά. Οι κινηματίες αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν στον ναύσταθμο. Νέα απόπειρα διαπεραίωσής τους στην Αττική θα επαναληφθεί το βράδυ, με το ίδιο αποτέλεσμα.
Ηδη, μετά την πρώτη απόπειρα αρκετοί ναύτες εγκατέλειψαν τον Τυπάλδο, όταν κατάλαβαν ότι καλούνταν να πολεμήσουν συναδέλφους τους. Μετά τη δεύτερη αποτυχημένη επιχείρηση οι περισσότεροι στασιαστές αξιωματικοί παραδόθηκαν. Ο αρχηγός, με τους υπόλοιπους, κατάφεραν να διαφύγουν στην ξηρά κοντά στην Ελευσίνα. Κρύφτηκαν για μία βδομάδα, πιάστηκαν στην Αθήνα και φυλακίστηκαν (παραπέμφθηκαν αργότερα, με την κατηγορία της ανταρσίας σε ποινικό δικαστήριο, αλλά αμνηστεύτηκαν πριν γίνει η δίκη τους). Το αποτέλεσμα της «νέας μάχης της Σαλαμίνας», όπως χαρακτηρίστηκε τότε, ήταν 7-8 νεκροί, αρκετοί τραυματίες, ζημιές σε πέντε πλοία.
Ο Γ. Σουρής αποτύπωσε τα γεγονότα με θλίψη: «Κλαίω, κλαίω και στενάζω/ καραβάκια μας φωνάζω/ που σας βλέπουν βουρκωμένα/ τόσα μάτια σκλαβωμένα/ τι σας ήτανε γραμμένα/ καραβάκια μας πτωχά, να πιασθήτε μοναχά/ και να γίνει μεταξύ σας/ νέας ναυμαχίας θρήνος/ στα στενά της Σαλαμίνος…».
Η ναυμαχία γρήγορα ξεχάστηκε και έμεινε μόνο στις υποσημειώσεις της Ιστορίας για το κίνημα στο Γουδί, που σημάδεψε, έτσι κι αλλιώς, την Ελλάδα του 20ού αιώνα.
Ιδιόρρυθμος χαρακτήρας και επαναστατική φύση
Ο πρωταγωνιστής του οκτωβριανού κινήματος, Κωνσταντίνος Τυπάλδος (1873-1945), καταγόταν από την Κεφαλονιά -από τη μητέρα του ήταν εγγονός του Μάρκου Μπότσαρη- και εμφορούνταν στα νιάτα του από ριζοσπαστικές ιδέες.
Πήρε μέρος στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και στον Μακεδονικό Αγώνα. Ηταν η «ψυχή» του Στρατιωτικού Συνδέσμου στον στόλο και μύησε στην «επανάσταση της 15ης Αυγούστου» τους περισσότερους κατώτερους αξιωματικούς του ναυτικού. Πριν και μετά το «κίνημα στο Γουδί» ανήκε στην «επαναστατική πτέρυγα» του ΣΣ και διαφωνούσε ριζικά με τη συμβιβαστική τακτική της διοίκησής του και του αρχηγού της, συνταγματάρχη Ν. Ζορμπά. Οσοι ασχολούνται με την προσωπικότητά του συμφωνούν ότι ήταν ιδιόρρυθμος χαρακτήρας που «δεν χάριζε κάστανα σε κανέναν». Αριστος σκοπευτής, έλυνε αρκετές φορές τους λογαριασμούς του με μονομαχίες!
Ο Σπ. Μελάς, που δημοσιογραφούσε την εποχή του κινήματος και τον γνώριζε, σημειώνει: «Επαναστατική φύση, στάθηκε από τα πιο ενεργά στοιχεία στη συγκρότηση του Συνδέσμου και για την εξώθησή του στο κίνημα του Γουδιού… Ομως ήτανε βαθύτατα δυσαρεστημένος για την εξέλιξή του. Είχε γίνει νευρικός και δεν έπαυε να λέει ότι με τη Βουλή δεν μπορεί να πάει μπροστά η επανάσταση και έπρεπε να γίνει δικτατορία ή μια κυβέρνηση υπηρεσιακή, που να κάνει με ραγδαίο τρόπο την εκκαθάριση και νόμους του κράτους τα επαναστατικά αιτήματα».
Προσπάθησε να επιβάλει τις απόψεις του μέσα από την ηγεσία του Συνδέσμου. Ο Ν. Ζορμπάς φαινόταν να συμφωνεί με τις απόψεις του Τυπάλδου και των άλλων κατώτερων αξιωματικών για το «ναυτικό ζήτημα». Πρόβαλε, όμως, ως αντεπιχείρημα ότι όλα έπρεπε να γίνουν νομίμως μέσω της κυβέρνησης και των υπουργών της.
Για την ιστορία, ας σημειώσουμε ότι μετά την αμνήστευσή του πήρε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμου (1912-13), έγινε διοικητής Δυτικής Θράκης και αρχηγός της Σχολής Ναυτικού Πυροβολικού. Βουλευτής Κεφαλονιάς το 1922 και υπουργός Ναυτικών για λίγο την ίδια χρονιά πριν από την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου. Το 1926 τοποθετήθηκε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού και αποστρατεύτηκε αργότερα με τον βαθμό του αντιναυάρχου.
Τέσσερις ιστορικοί ερμηνεύουν τα γεγονότα
Επαναστατικά ή εγωιστικά τα κίνητρα;
Ο συντηρητικός συγγραφέας Γ. Ασπρέας στην «Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος» καταφέρεται με δριμύτητα κατά του κινήματος Τυπάλδου: «Πηγαί της αιματηράς εκείνης αντεπαναστάσεως υπήρξαν φιλοδοξίαι τεταραγμέναι και πλάναι αξιοθρήνητοι, κατά τας οποίας η επανάστασις ώφειλε να κρατήση της καταστάσεως και εξυγιάνη την χώραν δι’ εξώσεως του Στέμματος και δι’ αιματηράς τρομοκρατίας… Αλλά δεν περιωρίζοντο εις αυτά μόνον αι πηγαί της συνωμοσίας, ουδ’ ήσαν απαλλαγμέναι της ιδιοτελούς συγχύσεως, ήτις ταράσσει τα πνεύματα των ανθρώπων, όταν καταρρεύση το κράτος των νόμων και η αρχή καταστή ή πιστευθή θήραμα προς άγραν του ισχυροτέρου ή θρασυτέρου… Η επικράτησις της αντεπαναστάσεως εκείνης θα εκρήμνιζε την Ελλάδα εις το χάος μιας αποτροπαίας και αιματηρής αναρχίας».
Αντιθέτως με τους συντηρητικούς ιστορικούς, ο μαρξιστής Γ. Κορδάτος αποδίδει στον Τυπάλδο επαναστατικές διαθέσεις: «Η ανακοίνωση (με την οποία ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος καταδίκαζε το κίνημα) λέει πολλά. Δείχνει πως ο Τυπάλδος είχε επαναστατικές διαθέσεις… Αλλες (εφημερίδες) παρουσίασαν το κίνημα σαν έργο των πολιτικών Απ. Αλεξανδρή και Ν. Στράτου και άλλες έβρισκαν πως υπήρχαν καταχθόνιες δυνάμεις πίσω από τους κινηματίες. Ομως, από τα στοιχεία που έχουμε, δεν βγαίνει ότι ο Τυπάλδος είναι ο φταίχτης. Αυτός αμύνθηκε. Αν φταίει σε κάτι είναι ότι παραφέρθηκε… Αν πραγματικά είχε σκοπό να φθάσει στ’ άκρα, έπρεπε να ‘ρθει σε συνεννόηση με τους κατώτερους αξιωματικούς της ξηράς. Υπήρχαν ανάμεσα σ’ αυτούς πολλοί ομοϊδεάτες του που θα οργάνωναν κίνημα στον στρατό και τον στόλο. Οταν ενεργούσαν μαζί η επιτυχία τους ήταν εξασφαλισμένη».
Ο ιστορικός Θ. Βερέμης, που έχει ασχοληθεί με την ανάμιξη του στρατού στην πολιτική, γράφει για το κίνημα Τυπάλδου: «Παρουσιάστηκε ως ενέργεια που αντιπροσώπευε τις ριζοσπαστικές τάσεις μέσα στους κόλπους του Συνδέσμου – τάσεις που δεν κατάφεραν να επιβληθούν μετά την επικράτηση του κινήματος στο Γουδί. Ο ριζοσπαστισμός αυτός δεν είχε κοινωνικό περιεχόμενο, αλλά καθοριζόταν από την προθυμία των νέων κυρίως αξιωματικών να χρησιμοποιήσουν κάθε μέσο -ακόμη και την απροκάλυπτη δικτατορία- για να προωθήσουν τους σκοπούς τους…».
Ο Γκ. Χέρινγκ, στο έργο του «Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα», εξηγεί το κίνημα προσφεύγοντας τόσο σε συλλογικά όσο και προσωπικά κίνητρα: «Το γενικό σχήμα της προπαγάνδας των ανταρτών παρουσιάζει τον αποκαλυπτικό συνδυασμό ‘επαναστατικών αιτημάτων’, ιδιαίτερων επαγγελματικών φιλοδοξιών και εκδικητικές επιδιώξεις εναντίον μεμονωμένων προσώπων… Ασαφές εξακολουθεί να παραμένει αν οι τρεις βουλευτές του κόμματος Ράλλη, οι Νικόλαος Στράτος, Απόστολος Αλεξανδρής και Ιωάννης Τσιριμώκος, μιλούσαν πράγματι εξ ονόματος και άλλων βουλευτών όταν πρότειναν στον Τυπάλδο να σχηματίσει ο ίδιος ο Ζορμπάς κυβέρνηση, προβλέποντας ότι θα την υποστήριζε ένα νέο κόμμα από νεότερους μεταρρυθμιστές βουλευτές των κομμάτων του Ράλλη και του Θεοτόκη».
Η κατάσταση στο Ναυτικό έφερε την ανταρσία
Δυσαρέσκεια
Από τα τέλη Σεπτεμβρίου-αρχές Οκτωβρίου 1909, ο Κ. Τυπάλδος είναι αρχηγός των δυσαρεστημένων κατώτερων αξιωματικών του ναυτικού. Οπως κι άλλοι έκριναν ότι η «επανάσταση» είχε φθάσει σ’ αδιέξοδο και δεν πρόκειται να βελτιωθεί η κατάσταση στο ναυτικό. Εμπόδιο στέκονταν οι ανώτεροι αξιωματικοί.
Στόχος οι ανώτεροι
Αρχές Οκτωβρίου, ο «επαναστατικός πυρήνας» του ναυτικού κατέγραψε τα αιτήματά του. Υπογράφανε πάνω από 50 αξιωματικοί, που ζητούσαν την αποστράτευση όλων σχεδόν των ανώτερων, συμπεριλαμβανόμενου του αρχηγού του στόλου. Οπως επίσης νόμους για τη βελτίωση της κατάστασης στο ναυτικό.
Κυβερνητική άρνηση
Τα αιτήματα τέθηκαν υπόψη του Στρατιωτικού Συνδέσμου και προωθήθηκαν στην κυβέρνηση (αρνήθηκε να τα ικανοποιήσει). Οι διαβουλεύσεις (12-15 Οκτωβρίου) που ακολούθησαν δεν είχαν αποτέλεσμα. Τότε ο Τυπάλδος απείλησε με δυναμικές λύσεις, αλλά πριν προλάβει να προετοιμαστεί, τέθηκε «εκτός νόμου»…
«Πλανηθέντες» αξιωματικοί
Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος και η κυβέρνηση Μαυρομιχάλη απέδωσαν αρχικώς την ανταρσία σε «φρενοπάθεια» (!) του Τυπάλδου και σε «πλανηθέντες» αξιωματικούς, που νόμιζαν ότι με τις πράξεις τους υπηρετούν την «επανάσταση». Αλλά και σε… δάκτυλο «ξένων προς το στρατό προσώπων…». Οι ίδιοι οι συνωμότες, καθώς τα γεγονότα εξελίσσονταν, πρόβαλαν ως επιχείρημα ότι με τις ενέργειές τους ήθελαν να προωθήσουν και να υλοποιήσουν τις αρχές του Στρατιωτικού Συνδέσμου, που εμπνεύσανε το κίνημα της 15ης Αυγούστου στο Γουδί. Στην ουσία αυτός ήταν και ο λόγος που αμνηστεύθηκαν, καθώς η ουσία των αιτημάτων αναγνωριζόταν γενικότερα.
Οι επιπτώσεις του «Κινήματος Τυπάλδου»
Οι κρίσεις των συγχρόνων για τις επιπτώσεις του «κινήματος Τυπάλδου» ποικίλλουν. Ο Ν. Ζορμπάς εκτιμά ότι δεν μετέβαλε «το πρόγραμμα της επαναστάσεως», αλλά «όμως την έβλαψε σπουδαίως». Ο Θ. Πάγκαλος, αντιθέτως, κρίνει ότι ωφέλησε γενικότερα την εξέλιξη της επανάστασης με την προώθηση νόμων για τη βελτίωση της κατάστασης στον στρατό. Πάντως, το γόητρο του Συνδέσμου, που ως τότε είχε να υπερηφανεύεται για το «αναίμακτο» του κινήματος στο Γουδί και των κατοπινών εξελίξεων, μειώθηκε. Η εικόνα των αξιωματικών, που εμφανίζονταν ως θεματοφύλακες των εθνικών συμφερόντων, υπεράνω εγωισμών και διενέξεων, τσαλακώθηκε.
http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=12128&subid=2&pubid=7134850
Αφήστε μια απάντηση
Για να σχολιάσετε πρέπει να συνδεθείτε.