Τα Μέγαρα στην επανάσταση του 1821
Α. Τουρκοκρατία – Τα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς
Στα δύσκολα χρόνια της τουρκικής σκλαβιάς τα Μέγαρα με βασικούς συντελεστές την ορθόδοξη χριστιανική πίστη, την αδιάσπαστη ελληνική γλώσσα, την πλούσια παράδοση της περιοχής και φυσικά την μεγαρική ιστορία, κρατούν την ελληνικότητά τους και ξεπερνούν, εύκολα ή δύσκολα, τα βάσανα και τις συμφορές που κατά καιρούς συμβαίνουν στον τόπο τους από την καταστροφική μανία των κατακτητών Βενετών ή Τούρκων και την αρπακτική διάθεση των πειρατών.
Στο δεύτερο μισό του 16ου αι. είναι μια μικρή κωμόπολη με 300 ως 400 μικρά φτωχόσπιτα, τα περισσότερα πλινθόκτιστα, χτισμένα το ένα δίπλα στο άλλο, στο δυτικό λόφο του Αγίου Δημητρίου (αρχ. Αλκάθους).[1]
Μέχρι το 1715 οι Μεγαρίτες ζούσαν σε καθεστώς τριπλής απειλής και τυραννίας, δηλαδή των Βενετών, των Τούρκων και των πειρατών. Όλοι οι πόλεμοι μεταξύ Βενετών και Τούρκων στοίχισαν πολλά στους Μεγαρίτες, προπαντός αυτός που ξέσπασε το 1684 και τελείωσε το 1699, αφού το 1687 οι Βενετοί με αρχηγό τον Μοροζίνη έκαψαν τα Μέγαρα.
Όπως μας βεβαιώνουν πολλοί ξένοι ταξιδιώτες που πέρασαν εκείνη την εποχή από τα Μέγαρα και έγραψαν σε βιβλία τις εντυπώσεις τους, οι Τούρκοι δεν τολμούσαν να μείνουν στα Μέγαρα διότι φοβόντουσαν τους πειρατές οι οποίοι κάποτε απήγαγαν έναν Τούρκο διοικητή (βοεβόδα).[2]
Πολύ συχνά όμως περνούσαν τουρκικά στρατεύματα από τα Μέγαρα για το Μωριά και αντίθετα. Στα διαστήματα αυτά των σταθμεύσεών τους στα Μέγαρα, τα τουρκικά στρατεύματα, δεν κατάφεραν να υποτάξουν τους Μεγαρίτες και να τους κάνουν να απαρνηθούν τις συνήθειές τους και να τουρκέψουν αλλά τους διατηρούσαν σε κατάσταση αιχμαλωσίας. Στην αρχή χρησιμοποιούσαν τα μεγαρίτικα σπίτια για στάβλους οι Τούρκοι αλλά, όπως αναφέρεται στο οδοιπορικό του Galt (1809), οι Μεγαρίτες βρήκαν ένα αποτελεσματικό τέχνασμα για να το αποφύγουν. «Έχτιζαν τις πόρτες των σπιτιών τους τόσο χαμηλές, ώστε κανένα άλογο κανονικού μεγέθους να μην μπορεί να τις διαβεί!».[3]
Οι Μεγαρίτες έδιναν στους πειρατές κάθε χρόνο 150 σακιά σιτάρι για να μην τους ενοχλούν και απ’ τα χωράφια που καλλιεργούσαν και που ανήκαν στους Τούρκους, οι Τούρκοι τους έπαιρναν τη μισή σοδειά. [4]
Την άνοιξη του 1770 ο Αλέξης Ορλώφ, αρχηγός τότε του Ρωσικού στόλου στη Μεσόγειο, παρακίνησε τους Έλληνες σε επανάσταση ενάντια στους Τούρκους, οπότε οι Μεγαρίτες ξεσηκώθηκαν με ηγέτη τον Μητρομάρα που είχε καταλάβει τη γειτονική μας Σαλαμίνα και ήταν Μεγαρίτης και μάλιστα από την οικογένεια των Κασταναίων, σύμφωνα με τον κ. Μπεναρδή[5]. Η εξέγερση όμως απέτυχε και τα Μέγαρα πλήρωσαν την αποτυχία με μεγάλες καταστροφές.[6]
Γύρω στο 1796 ο πληθυσμός της πόλης φτάνει τους 1500 κατοίκους περίπου (350 σπίτια), με τις συνθήκες ζωής να παραμένουν δυσμενείς. Οι κάτοικοι ζουν βασικά από τη γεωργία, καλλιεργώντας κυρίως σιτάρι.
Στις αρχές του 19ου αι. τα Μέγαρα έχουν εξελιχθεί στο μεγαλύτερο οικισμό της Μεγαρίδος, κάτι σαν το κεφαλοχώρι της περιοχής.
Β. Η συμμετοχή των Μεγαριτών στον αγώνα
Ο συμπολίτης μας Μελέτιος Μπεναρδής στο βιβλίο του «ΜΕΓΑΡΕΙΣ ΚΑΙ ΔΕΡΒΕΝΟΧΩΡΙΤΑΙ», το οποίο απέσπασε έπαινο από την Ακαδημία Αθηνών στις 14 Μαΐου 1936, γράφει ότι ευθύς αμέσως με την κήρυξη της μεγάλης επαναστάσεως στις 25 Μαρτίου του 1821 οι Μεγαρίτες και οι Δερβενοχωρίτες, δηλαδή οι κάτοικοι της περιοχής των Κουντούρων, Βιλλίων[7], Περαχώρας[8], και Μπίσσιας[9], πήρανε τα όπλα κι άρχισαν τον αγώνα. Αναφέρει δε σαν απόδειξη το ημερολόγιο του Μεγαρίτη Ιωάννη Λιόγρη ο οποίος γράφει: «1821 Μαρτίου 25 πρώτον εἰς τὸν πολιορκισμόν τῆς Κορίνθου, μέχρι τέλους του προσκυνισμοῦ τοῦ φρουρίου, τοῦ ἰδίου ἔτους εἰς τὴν Κόρινθον ἐπολεμήσαμε μὲ τὸν Κεχαγιάνμπεην εἰς τὰς 23 Ἀπριλίου… Επίσης εἰς τὸν μπλόκον τῆς Ναυπλίας, εἰς Λεβαδεία μὲ τὸν Ὁμέρ-Πασσᾶ Βεργιώνη τοῦ ἰδίου ἔτους, 24 Ἰουλίου εἰς τὸν πόλεμον τοῦ Κριεκοῦκι τῆς Βύλλιας, 30 τοῦ αὐτοῦ μηνός ἐφυλάξαμεν τὴν θέσιν Κερατόπυργο διὰ τὸν Ὁμέρ-Πασσᾶ Βεργιώνη»[10].
Η περιοχή της δυτ. Αττικής ονομαζόταν Μεγάλο Δερβένι διότι ήταν το πέρασμα από τη Στερεά Ελλάδα στην Πελοπόννησο. Η λέξη Δερβένι είναι τουρκική και σημαίνει, σύμφωνα με τον κ. Μπεναρδή, «ἐν τῇ προσηγορικῇ της ἐννοίᾳ τὴν εἴσοδον, τὰς πύλας ή καὶ τὰ σύνορα μιᾶς χώρας καὶ κατὰ συνεκδοχήν τὸ διάσελο, αὐχένα, πέρασμα, δυσπρόσιτον πρόσβασιν τῶν ὀρέων, τὰ στενά. Τέτοιο πέρασμα από την Αττική στην Πελοπόννησο είναι η περιοχή της επαρχίας Μεγαρίδος μαζί με την Περαχώρα και τα Μπίσσια»[11]. .
Την ημέρα του Ευαγγγελισμού (25 Μαρτίου 1821) Ο Μεγαρίτης ιερέας, ο Παπα-Λευτέρης, γελαστός κι ενθουσιασμένος λέει: «Θα κάμωμε λίγωρα να τελειώσωμεν την λειτουργίαν του Ευαγγελισμού για να ψάλλωμεν την λειτουργίαν της Αναστάσεως».
- Μπα σε καλό σου παππά αλησμόνητσες; Την άλλη Κυριακή έχουμε τω Βαΐω, την παραπάνω Λαμπρή.
- Α! Όχι, φέτος θα ψάλλωμεν από σήμερον το Χριστός Ανέστη.
Ο Παπα-Λευτέρης, ο γέρων παππάς Δημήτριος Σακελάριος, μέλη της Φιλικής Εταιρείας, είχανε μαντάτα και έπρεπε να ξεκινήσουν με τους Μεγαρίτες των, με όλο το φουσάτο να πάνε στην Αθήνα να κλείσουν στο κάστρο τους Τούρκους – πράγμα το οποίο έκαναν αυθημερόν – κι αμέσως, αφού παρέδωσαν την πολιορκία στους Μεσογείτες για να τη συνεχίσουν, γυρίσανε για την Κόρινθο να κάνουν την πολιορκία στο κάστρο.[12]
Σε επιστολή που έστειλαν οι εκ Κουντούρων, Μεγάρων, Περαχώρας, Βιλλίας και Μπισσίας κάτοικοι στις 15 Μαρτίου 1821 προς τον Ιωάννην Κλάδον που βρισκόταν στην Ύδρα γράφουν: «εἴμεθα ἕτοιμοι εἰς κάθε περίστασιν μέχρις αἴματος». Σε άλλη επιστολή στις 25 Μαρτίου προς τον ίδιο αναφέρονται τα εξής: «Ἀπὸ σήμερον κάμνομεν Ἀνάστασιν εἰς τὴν Μπέρα-χώραν καὶ εἰς τὴν Μπίσσιαν, ὅτι ἡ περίστασις ἔτσι τὸ καλεῖ, καὶ αὔριον ἴσως κάμνομεν εἰς τὰ Μέγαρα…» και σε άλλο σημείο: «Καὶ ἡ Μεγαρίς ἅπασα διαθέσιμος ἥν ὅλως ὑπέρ τῆς Κορίνθου…».[13]
Οι Μεγαρίτες γνώριζαν την κατασκευή μπαρουτιού το οποίο κατασκεύαζαν στο σπίτι του Παθανάση Προίσκου. Λίγες μέρες πριν την έναρξη της επαναστάσεως είχε τοποθετηθεί ποσότητα πυρίτιδας στο σπίτι του μέλους της φιλικής Εταιρείας Σακελαρίου. Ακόμα στην παραλία Μεγάρων λειτουργούσε πισσουργείο που παρήγαγε πίσσα, νέφτι και άλλα είδη πολεμικά που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες πυρπολητές στα πυρπολικά τους, τα οποία ήταν ο φόβος κι ο τρόμος των τουρκικών πλοίων (βλ. πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κων/νο Κανάρη)[14].
Οι Μεγαρίτες παίρνουν κανόνια του Μαχμούτ Πασά Δράμαλη[15] στη θέση «αέρας». Ο Μαχμούτ Πασάς Δράμαλης ήταν Οθωμανός αρχιστράτηγος, επικεφαλής μεγάλης Τουρκικής στρατιάς που στάλθηκε το 1822 στην Πελοπόννησο για να καταπνίξει την ελληνική επανάσταση. Με 30.000 άνδρες πέρασε από τη Μεγαρίδα στις αρχές Ιουλίου του 1822 κατευθυνόμενος προς την Κόρινθο.
Ένας καλόγηρος από τον Άγιο Ιωάννη τον Μακρυνό, ονόματι κατ’ άλλους Παΐσιος, κατ’ άλλους Ζωγράφος, ήλθε στα Μέγαρα, συγκέντρωσε μερικούς Μεγαρίτες κι επιτέθηκε κατά των τελευταίων εφοδιο-πομπών του απρονοήτου Δράμαλη και του πήρε κατ’ άλλους ένα, κατ’ άλλους τρία κανόνια. Επίσης σε υποσημείωσή του ο κ. Μπεναρδής γράφει ότι : «Πήρε τα κανόνια του Δράμαλη ο γερο-Γιάννης Καμαρέδος, δυο καλόγεροι του Αγιαννίου του Μακρυνού και ο Νικολός Κουλουριώτης».[16].
Γ. Το Τείχος της Αγίας Τριάδας ή «Ο τοίχος» των Μεγάρων
Οι Μεγαρίτες για να προστατευτούν από τους Τούρκους είχαν στείλει, κατ’ αρχήν, τις οικογένειές τους στη Σαλαμίνα που βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τα Μέγαρα. Κατόπιν όμως αποφάσισαν να χτίσουν τον «καὶ σήμερον σωζόμενον Τοῖχον (το γνωστό σε όλους Τείχος της αγίας Τριάδας) καὶ ν’ ἀνεγείρουν συνοικισμόν ἐντός αὐτοῦ»[17]… «Ὁ Τοῖχος οὗτος συνδέει τὸ Βουρκάρι μὲ τὸν Σαρωνικόν, ἔχει χτιστῇ μὲ ὅλους τοὺς κανόνας τῆς πολεμικῆς τέχνης καὶ ὑπόσχεται ἀσφάλειαν εἰς τοὺς ἐγκλείστους Μεγαρεῖς ἀπὸ τυχόν ἐπίθεσιν τοῦ εχθροῦ, ὅστις καὶ ἄν, παρὰ πᾶσαν ἐλπίδα, παραβιάσῃ τὸν Τοῖχον, οἱ Μεγαρεῖς δύνανται νὰ περαιωθοῦν εἰς τὴν μικρὸν ἀπέχουσαν Σαλαμῖνα. Ὁ θαυμάσιος οὗτος προμαχών ἐπέτρεπε εἰς τοὺς Μεγαρεῖς νὰ ἐξέρχονται καὶ καλλιεργοῦν τὰ κτήματά των κατὰ τὴν ἡμέραν τοποθετοῦντες καταλλήλως καραούλια, τὸ δὲ ἑσπέρας νὰ εἰσέρχωνται εἰς τὸν ἀσφαλῆ συνοικισμόν των. Οὕτω δὲ, ὅ,τι δὲν ἐπενόησεν οὐδέν μέρος τῆς Ἐλλάδος κατὰ τὴν Ἐθνεγερσίαν, ἐπενόησαν καὶ ἐφήρμοσαν λίαν ἐπιτυχῶς μόνον οἱ Μεγαρεῖς[18].
Πότε όμως έχτισαν οι Μεγαρίτες το Τείχος; Ο M. Μπεναρδής γράφει: «Ὁ προφορικός λόγος μᾶς λέγει, ὅτι κατὰ δὺο χρονολογίας ἐκτίσθη, ὅτι δηλαδὴ οἱ Μεγαρεῖς κατὰ τὸ 1818 ἐπῆραν τὴν ἄδειαν ἀπὸ τὸν Μουτεσαρίφη τοῦ χωρίου Μεγάρων παραπείσαντες τὸν Δερβέν-ἀγᾶ νὰ ἐγκρίνῃ νὰ κτίσουν μίαν μάνδρα νὰ χωρίζῃ τὸν τόπον τῆς μονῆς Φανερωμένης ἀπὸ τὸ Μεγαρίτικο, διότι μαλώνουν μὲ τοὺς καλογήρους διὰ τὰ καματερά (βόδια), οὗτῳ δὲ ἐπετράπη ἡ ἀνέγερσις μιᾶς μάνδρας τὸ πάχος τῆς ὁποίας ἦτο 1,50 μέτρον. Ἐτσι ἐκτίσθη ἡ βάσις τοῦ Τοίχου, μέχρις ὕψους ἐνιαχοῦ δύο μέτρων, άλλοῦ ἕν καὶ ἥμισυ (1,50;) καὶ ἀλλοῦ ἕνα (1), ἀναλόγως τῆς μορφολογίας τῆς ἐξωτερικῆς ἐπιφανείας τοῦ ἐδάφους.
Οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἄνω εκδοχήν λέγουν, ὅτι κατὰ τὴν ἐπανάστασιν ἐκτίσθη τὸ δεύτερον ἥμισυ τοῦ Τοίχου τὸ ἀποτελοῦν τὰς ἐπάλξεις τοῦ ὀχυρώματος, δηλαδή τὸ μέρος ὅπου εἶναι οἱ πολλές πολεμίστρες. Ἀλλά τὸ γεγονός ὅτι ὑπάρχουν καὶ εἰς τὴν βάσιν ἀκόμα τῆς θεωρουμένης μάνδρας καὶ κυκλώματα εἰς ἀποστάσεις ἀναλόγους τοῦ βεληνεκοῦς τῶν ὅπλων τῆς ἐποχῆς, καθιστᾷ ἀπίθανον τὴν ἐκδοχήν ταύτην.
Ἄλλοι πάλιν λέγουν, ὅτι κατὰ τὴν ἐπανάστασιν ἐκτίσθη κατὰ τὸ 1823 καὶ ὅτι μάλιστα μαλώνανε οἱ Μεγαρεῖς, διότι ἄλλοι θέλανε νὰ τὸν κτίσουν ἐκεῖ ὅπου εἶναι τώρα, ἄλλοι δὲ κατὰ τρία χιλιόμετρα ἀνατολικώτερα». (Και πραγματικά, σ’ αυτήν την απόσταση υπάρχει οικοδομική γραμμή ύψους 0,75 μ. που αρχίζει από το απέναντι του Περάματος μέρος της χερσονήσου μέχρι τη νότια θάλασσα του Σαρωνικού κόλπου.)[19]
«Ἡ πόρτα τοῦ Τοίχου ἦταν κατασκευασμένη μὲ ἀρκετού πάχους ξύλα καὶ τεθωρακισμένη μὲ λαμαρίνα: πλῆθος τύπων βλημάτων φαίνονται εἰς τὴν πόρταν αὐτὴν. Μετεφέρθη εἰς τὴν Ἱεράν Μονήν Παναγίας Φανερωμένης μόλις πρὸ τεσσαρακονταετίας». (δηλ. γύρω στο 1900 και βρίσκεται εκεί μέχρι σήμερα).
Η Ιερά Μονή Φανερωμένης βρίσκεται στη Σαλαμίνα, λίγο μετά το Πέραμα (σημείο που περνάμε με το Ferry Boat από τη Μεγαρίδα στη Σαλαμίνα). Κτήτοράς της είναι ο Μεγαρίτης Λάμπρος Κανέλλος, ο μετέπειτα Άγιος Λαυρέντιος, ο οποίος στο σημείο αυτό, το 1669, βρήκε την εικόνα της Παναγίας που ονομάστηκε «Φανερωμένη» επειδή φανερώθηκε με θαυμαστό τρόπο. Στη διάρκεια της επανάστασης του 1821, αποτελούσε καταφύγιο του άμαχου πληθυσμού της Αθήνας, των Μεγάρων και των γύρω περιοχών, αφού υπήρξε εκείνη την περίοδο νοσοκομείο. Ο ηγούμενός της, Γρηγόριος, υπήρξε μέλος της Φιλικής Εταιρείας. Στο μοναστήρι φιλοξενήθηκαν και συνεδρίαζαν αγωνιστές που έλαβαν μέρος στις επιχειρήσεις της Αττικής, της Αθήνας και του Φαλήρου όπως οι Μακρυγιάννης, Τζαβέλας, Κριεζώτης, Δημ. Υψηλάντης, Μαυροβουνιώτης, Καραϊσκάκης κ.α. Ο Κιουταχής προσπάθησε επανειλημμένως να καταλάβει τη Μονή χωρίς να το επιτύχει.
«Ο Τοίχος έχει μῆκος ἐσωτερικόν κατ’ εὐθεῖαν διεύθυνσίν του μέτρα 533,22 ενώ κατ’ ἀνάπτυγμα «τῶν καμπύλων θεωρουμένων ἀνεπτυγμένων 608,65 καὶ τοῦτο βέβαια ὡς πρὸς τὸ σωζόμενον τμήμα τοῦ Τοίχου, διότι μέγα μέρος ἀπὸ τοῦ Βορείου σκέλους αὐτοῦ ἔχει κατεδαφισθῇ διὰ νὰ διευκολύνῃ τὴν διὰ τῶν κάρρων συγκοινωνίαν μὲ τὸ ἐσωτερικόν τοῦ Τοίχου.
Τὸ ἐξωτερικόν ὕψος κυμαίνεται ἀπὸ 3,90 μ. ἕως 4,10 μ.
Τὸ ἐσωτερικόν ὕψος μέχρι τῶν ἐπάλξεων 1,65 μ.
Ἀποτελεῖται ἀπὸ ἑπτὰ κυκλικά τμήματα, ἀπέχοντα ἀπ’ ἀλλήλων κατὰ ἀπο-στάσεις τοιαύτας, ὥστε τὰ διάμεσα τμήματα τὰ ἀποτελοῦντα εὐθεῖαν γραμμήν νὰ περιλαμβάνωνται εἰς τὴν ἐπικίνδυνον ζώνην τῶν διασταυρουμένων πυρῶν, κατὰ τὸ βεληνεκές τῶν ὅπλων τῆς ἐποχῆς.
Ὁ πύργος ἐφ’ οὗ ἡ θύρα ἀποτελεῖ τεταρτοκύκλιον, ὕπερθεν τῆς θύρας εἶναι καταχύστρας πρὸς ὑποστήριξιν τῆς θύρας δι’ ἐπιχύσεως βραστοῦ ὑγροῦ.
Τὸ ἀπέναντι τῆς θύρας κυκλικόν τμῆμα ἀπέχει μόλις 17,50 μ., ὥστε ἡ ἀπόπειρα παραβιάσεως τῆς θύρας να καθίσταται λίαν ἐπικίνδυνος.
Ἐπὶ τῆς Νοτίας θαλάσσης ὁ Τοῖχος προχωρεῖ ὁλίγα μέτρα ἐντός τῆς θαλάσσης, ἐπίσης καὶ ἐπὶ τῆς Βόρειας θαλάσσης.
Τὸ ἐπὶ τῆς Βόρειας θαλάσσης κατεδαφισθέν τμῆμα τοῦ Τοίχου το ἐκρύμνησε πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ὁ Ἀθανάσιος Κατσούλης γιὰ νὰ περνάνε τὰ κάρρα».[20]
Δ. Μεγαρίτες και Δερβενοχωρίτες που έλαβαν μέρος σε πολλές στρα-τιωτικές επιχειρήσεις κι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην επανάσταση[21]
Αναφέρουμε μερικούς Μεγαρίτες και Δερβενοχωρίτες, αγωνιστές του ’21 εις τιμήν και μνήμην των.
Ο Διονύσιος Πανούσης από μεγάλη αρχοντική οικογένεια των Μεγάρων. Πήρε μέρος σε πολλές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Το 1837 έγινε δήμαρχος των Μεγάρων. Έζησε μέχρι το 1860.
Ο Διονύσιος Ευμορφόπουλος ή Μορφόπουλος ήταν Δερβενοχωρίτης. Οι απόγονοί του ζουν στο Κριεκούκι και την Ελευσίνα. Ο Κολοκοτρώνης τον έστειλε στα Μεγάλα Δερβένια σαν αρχηγό για να συστήσει από τους Δερβενοχωρίτες στρατόπεδο και να φυλάει τον τόπο βοηθώντας ταυτόχρονα και στην πολιορκία της Κορίνθου.
Ο Γεώργιος Διδασκαλόπουλος, γραμματέας στο επάγγελμα. Καταγόταν από την Περαχώρα η οποία υπαγόταν διοικητικά στη Μεγαρίδα. Ήταν μέλος της Φι-λικής Εταιρείας από το 1819 και ένας από τους αρχηγούς των Δερβενοχωριτών.
Ο Γεώργιος Χελιώτης ο οποίος λέγεται και Λύκος. Ήλθε στα Μέγαρα την 24η και 25η Μαρτίου για να μεταδώσει τη διαταγή της επαναστάσεως. Απόγονοι των Χελιώτιδων είναι η οικογένεια Μπέλη, μετέπειτα Παπαϊωάννου.
Ο Αθανάσιος Μάρκελλος καταγόταν από τα Μέγαρα και ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας. (Και ο αδελφός του Σπύρος Μάρκελλος πήρε μέρος στον αγώνα.)
Ο Καρατάσσος Μπούσκος ή καπετάν Αναστάσης.
Ο Αναστάσιος Καλλιόστρας είχε ορισθεί από τον Βάσσον Μαυροβουνιώτη να φυλάει τη θέση των Μεγάρων.
Ο Αναγνώστης Στέφος ή Στέφας ή Στεφάνου καταγόταν από το Στεφάνι της Κορινθίας.
Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να μάθετε για τους αγωνιστές αυτούς στο βιβλίο του M. Μπεναρδή «ΜΕΓΑΡΕΙΣ ΚΑΙ ΔΕΡΒΕΝΟΧΩΡΙΤΑΙ» .
Σ’ αυτό το σημείο θεωρούμε πως θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε σαν συναγωνιστές των Μεγαριτών που πολεμούσαν τους Τούρκους στο Τείχος της Αγίας Τριάδας και τους αγίους δέκα Μάρτυρες Δωρόθεο, Σαράντη, Σεραφείμ, Ιάκωβο, Βασίλειο, Δημήτριο, Γεώργιο, Πολύευκτο, Πλάτωνα και Αδριανό, τους προστάτες της πόλης μας.
Το γεγονός της βοήθειας των αγίων Μαρτύρων αναφέρει ο συμπολίτης μας θεοφιλέστατος επίσκοπος Ελευσίνος κ. Δωρόθεος Μουρτζούκος στα θαύματα των αγίων αυτών που γράφει στο βιβλίο του: «ΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΟΣ ΚΑΝΩΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΕΞ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΤΩΝ ΕΝ ΜΕΓΑΡΟΙΣ»[22].
Όμως το επιβεβαιώνουν και πολλοί Μεγαρίτες που ρωτήσαμε, γιατί είναι και μια προφορική παράδοση[23] που έχει φτάσει μέχρι τις μέρες μας από στόμα σε στόμα. Σύμφωνα, λοιπόν, με την παράδοση αυτή, κατά την ώρα της μάχης οι αγωνιστές βρίσκονταν δέκα περισσότεροι, γιατί πολεμούσαν μαζί τους και δέκα άγνωστοι, οι οποίοι μάλιστα τους έλεγαν να έχουν θάρρος βεβαιώνοντάς τους ότι δεν πρόκειται να νικηθούν. Μετά τη μάχη οι άγνωστοι πολεμιστές χάνονταν μυστηριωδώς κι οι Μεγαρίτες δεν μπορούσαν να καταλάβουν ποιοι ήταν κι από πού είχαν έρθει. Το θαύμα αυτό επαναλαμβανόταν σε όλες τις μάχες. Στην τελευταία μάχη οι άγιοι αποκάλυψαν την ταυτότητά τους φανερώνοντας ταυτόχρονα στους συναγωνιστές τους και τον τόπο που βρίσκονταν και στον οποίο οι Μεγαρίτες μπορούσαν να πηγαίνουν και να ζητούν τη βοήθειά τους. Ο τόπος αυτός είναι ο τόπος που βρέθηκαν τα άγια λειψανά τους. Επίσης ο κ. Δωρόθεος αναφέρει ότι «Κατὰ τὸ ἔτος 1828, καταδιωγμένοι οἱ Μεγαρίτες ἀπὸ τὴν ἐπιδρομή τῶν Τούρκων, ὀχυρώθηκαν στον λεγόμενο «τοῖχο». Τότε ἔπεσε μεγάλη ἐπιδημική ἀρρώστια καὶ εἴχαν ἀρρωστήσει περισσότερα ἀπὸ 180 ἄτομα. Ὅταν ὅμως γινόταν γιὰ τὸν καθένα ἁγιασμός μὲ τὴν παρουσία τῶν ἁγίων λειψάνων (τῶν ἁγίων ἕξι μαρτύρων) ἐρχόταν θαυμαστή θεραπεία».[24]
Ε. Άλλα γεωμορφολογικά στοιχεία της περιοχής Αγίας Τριάδας
Το μυστικό υποθαλάσσιο πέρασμα στο Βουρκάρι.
«Τὸ Βουρκάρι, γνωρίζομεν ὅλοι ὅτι εἶναι εἰς πεζούς βατόν μέχρι τινὸς, ἀλλ’ ὑπάρχει μία γραμμή ποὺ ἑνώνει τὸ ἐσωτερικόν τοῦ Τοίχου μὲ τὴν ἔναντι ξηράν καὶ ἡ γραμμή αὐτὴ εἶναι βατή καὶ εἰς ἵππους, διότι ὁ πυθμήν αὐτῆς εἶναι στερεός, καὶ ἀπέχει ἀπὸ τῆς ἐπιφανείας τῆς θαλάσσης εἰς βάθος, 25 πόντους».[25]
Οι Μεθουρίδες και η Ρεβιθούσα
Απέναντι από το μικρό ψαροχώρι μας την Πάχη, που είναι το επίνειο των Μεγάρων, βρίσκονται όπως όλοι γνωρίζουμε, τέσσερα μικρά νησάκια: η Παχοπούλα, η Πάχη, η Ρεβιθούσα και η Μακρόνησος ή Τρουπίκα. Οι αρχαίοι Μεγαρίτες τα ονόμαζαν «Μεθουρίδες». Υπάρχει μάλιστα και στο κέντρο της πόλης η οδός Μεθουριδών ακριβώς δίπλα από το Ταχυδρομείο, κάθετη στην οδό Μινώας.
Πώς όμως πήρε το όνομά της η Ρεβιθούσα; Εδώ είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα και συγκινητική ιστορία με πρωταγωνιστές τους παππούδες μας Μεγαρίτες, που πολέμησαν τους Τούρκους στη Μεγάλη επανάσταση του 1821. Μια ιστορία αληθινή, που έφτασε μέχρι τις μέρες μας από στόμα σε στόμα. Μας τη διηγήθηκε ο συμπολίτης μας κ. Παναγιώτης Κορόγιαννης, που την άκουσε από τον πατέρα του κι ο πατέρας του από τον παππού του κλπ. Αφορά έναν πρόγονο της οικογενείας του. Ένα πρωτοπαλίκαρο της επανάστασης, το Γιάννη Λάμπρου. Όμως δε θα σας την πούμε, γιατί θα τη μάθετε από το θεατρικό σκετς που ετοίμασε και θα σας παρουσιάσει σε λίγο η ΣΤ΄ τάξη του Σχολείου μας.
Το εξωκλήσι της Αγίας Τριάδας
Τελειώνοντας, θα θέλαμε να αφιερώσουμε λίγες γραμμές στο εξωκλήσι της Αγίας Τριάδας, που βρίσκεται μέσα στο Τείχος, σε μικρή απόσταση από αυτό κι έχει δώσει το όνομά του στην περιοχή.
Ο συμπολίτης μας κ. Γρηγόριος Στεργίου, αρχιεπίσκοπος Καμερούν, στο βιβλίο του «ΜΕΓΑΡΕΩΝ ΨΥΧΗΣ ΚΑΤΑΦΥΓΙΑ»[26], γράφει γι’ αυτό: «Είναι εξωκλήσι της Ιεράς Μονής Φανερωμένης Σαλαμίνος. Πρόκειται για ένα μονόχωρο Ναό του 17ου αιώνος με δίρριχτη στέγη, με πολλές όμως μεταγενέστερες προσθήκες και προσκτίσματα, που αλλοιώνουν την αρχική μορφή του εξωκλησιού.
Το χαρακτηριστικό χαμηλό ύψος της εντοιχισμένης Αγίας Τράπεζας τοποθετεί το αρχικό πάτωμα του Ναού πολύ χαμηλότερα από το σημερινό. Δεν υπάρχουν ενδείξεις και μαρτυρίες για αγιογραφίες.
Προφανώς πρόκειται για κτίσμα της Τουρκοκρατίας».
Αλήθεια, πόσες φορές άραγε οι βασανισμένοι Μεγαρίτες του ’21 δε θα προσευ-χήθηκαν σ’ αυτό ζητώντας με πίστη και δάκρυα από το Θεό, την Παναγιά τη Φανερωμένη και τους αγίους Δέκα Μάρτυρες τους προστάτες της πόλης μας, την πολυπόθητη λευτεριά από τους Τούρκους κατακτητές; Σίγουρα το εξωκλήσι της Αγίας τριάδας θα ήταν γι’ αυτούς ένα «ψυχής καταφύγιο» στις δύσκολες ώρες του αγώνα και της μάχης. Ένα φως στο σκοτάδι της σκλαβιάς. Μια ελπίδα κι επιβεβαίωση πως τα λόγια του γέρου του Μωριά, του Κολοκοτρώνη, ότι «Ο Θεός έβαλε την υπογραφή του για τη λευτεριά της Ελλάδας», σύντομα θα βγουν αληθινά. Τότε ασφαλώς θα πολεμούσαν με περισσότερη δύναμη και θάρρος και το σύνθημα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ θα κατέκλυζε την ψυχή τους και θα τους οδηγούσε στη νίκη, όπως και έγινε.
ΣΤ. Το Τείχος και η περιοχή της Αγίας Τριάδας σήμερα
Το Τείχος των Μεγάρων με το εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας εξακολουθούν και σήμερα, ευτυχώς, να βρίσκονται σε καλή κατάσταση. Βέβαια, στη χερσόνησο έχουν ανοίξει δρόμοι κι έχουν χτιστεί αρκετά σπίτια, κυρίως εξοχικές κατοικίες. Το βουρκάρι είναι ένας πολύ σημαντικός υδροβιότοπος, ιδιαίτερης οικολογικής σημασίας, όπως έχει καταδειχθεί από μελέτες των Πανεπιστημίων Αιγαίου και Θεσσαλίας.
Εμείς οι Μεγαρίτες οφείλουμε να γνωρίζουμε καλά την ιστορία αλλά και την οικολογική αξία της περιοχής μας αυτής, την οποία πρέπει ν’ αγαπάμε και να προστατεύουμε, γιατί είναι σύμβολο και μαρτυρία αγώνων για τη λευτεριά αλλά και πολιτιστική κληρονομιά που θα δώσουμε στα παιδιά μας.
Το Τείχος, εκτός από ιστορικό μνημείο είναι και χώρος θυσίας των παππούδων μας και οφείλουμε στην επέτειο της Μεγάλης επανάστασης της 25ης Μαρτίου να καταθέτουμε εκεί ένα στεφάνι προς τιμή, δόξα και αιωνία μνήμη τους. Να κάνουμε και μια επιμνημόσυνη δέηση στον Θεό ν’ αναπαύει τις ψυχές αυτών που έδωσαν το 1821 το αίμα τους για να ζούμε σήμερα εμείς ελεύθεροι.
[1] «ΤΑ ΜΕΓΑΡΑ 1676 – 1897» Επιμέλεια Στ. Γκίνη, Εκδ. Δήμος Μεγαρέων, Μέγαρα, Ιούλιος 1987, Σελ. 11η .
[2] Ίδιο Σελ. 12η και 194η .
[3] Ίδιο Σελ. 195η .
[4] Ίδιο Σελ. 12η
[5] Μ. Μπεναρδή, «ΜΕΓΑΡΕΙΣ ΚΑΙ ΔΕΡΒΕΝΟΧΩΡΙΤΑΙ», Εκδ. ΔΗΜΟΣ ΜΕΓΑΡΕΩΝ, Μέγαρα 1936, Σελ. 20η .
[6] «ΤΑ ΜΕΓΑΡΑ 1676 – 1897» Επιμέλεια Στ. Γκίνη, Εκδ. Δήμος Μεγαρέων, Μέγαρα, Ιούλιος 1987, Σελ. 196η.
[7] Μ. Μπεναρδή, «ΜΕΓΑΡΕΙΣ ΚΑΙ ΔΕΡΒΕΝΟΧΩΡΙΤΑΙ», Εκδ. ΔΗΜΟΣ ΜΕΓΑΡΕΩΝ, Μέγαρα 1936, Σελ. 30η Βίλλια: Τα Βίλλια ονομάζονταν και Ἰσσοί και οι κάτοικοί τους Ἰσσιεῖς.
[8] Ίδιο, Σελ. 30η Περαχώρα: Η Περαχώρα ονομαζόταν και Πείραιον (μεγαρική κώμη που ιδρύθηκε μετά την κάθοδο των Δωριέων και την εγκατάστασή τους στην περιοχή των Μεγάρων (1050 π.Χ.).
[9] Ίδιο, 30η Μπίσσια: Τα Μπίσσια ονομάζονταν και Πίσσα.
[10] Ίδιο, Σελ. 29η .
[11] Ίδιο, Σελ. 30η . Προσηγορία: χαρακτηρισμός που δίνεται σε κάποιον ή κάτι, ονομασία, προσωνυμία Συνεκδοχή είναι το εκφραστικό-λογοτεχνικό σχήμα κατά το οποίο ένας όρος αντικαθίσταται από έναν άλλο, με τον οποίο βρίσκεται σε σχέση γενικού προς ειδικό ή αντίστροφα. Η πιο συνηθισμένη μορφή συνεκδοχής είναι η χρήση του μέρους αντί για το όλο (pars pro toto) ή του ενός αντί για τους πολλούς. Συνεκδοχή όμως είναι και το αντίστροφο.
[12] Ίδιο, Σελ. 62η .
[13] Ίδιο, Σελ. 44η .
[14] Ίδιο, Σελ. 57η . Τα πυρπολικά ήταν παλιά πλοία, ή πλοία πολύ φτηνής κατασκευής, γεμάτα με εύφλεκτα υλικά. Χρησιμοποιούνταν για να βάλουν φωτιά σε εχθρικά πλοία ή να προκαλέσουν πανικό στο πλήρωμα τους. Αγκιστρώνονταν πάνω στα εχθρικά πλοία και κατόπιν το πλήρωμα έβαζε φωτιά με αποτέλεσμα να ακολουθήσει έκρηξη ή μεγάλη πυρκαγιά. Το πλήρωμα του πυρπολικού εγκατέλειπε το πλοίο λίγο πριν αυτό εκραγεί.
[15] Ο Μαχμούτ Πασάς Δράμαλης ήταν Οθωμανός αρχιστράτηγος, επικεφαλής μεγάλης Τουρκικής στρατιάς που στάλθηκε το 1822 στην Πελοπόννησο προκειμένου να καταπνίξει την ελληνική επανάσταση. Ο Δράμαλης επικεφαλής μιας στρατιάς 30000 περίπου ανδρών φτάνει την 1η Ιουλίου του 1822 στη Θήβα και την πυρπολεί. Στην συνέχεια καταλαμβάνει διαδοχικά την Αττική, την Κόρινθο και στις 12 Ιουλίου φτάνει στο Άργος. Εκεί συναντά την πεισματική αντίσταση 700 Ελλήνων υπό τον Δημήτριο Υψηλάντη που βρίσκονται κλεισμένοι στην ακρόπολη του Άργους. Όσο οι Τούρκοι πολιορκούσαν την ακρόπολη με διαταγή του Κολοκοτρώνη καίγονται τα σπαρτά της πεδιάδας του Άργους και μολύνονται οι πηγές προκειμένου να λιμοκτονήσει ο Τουρκικός στρατός. Όταν οι τροφές εξαντλούνται, ο Δράμαλης αποφασίζει να επιστρέψει στην Κόρινθο περνώντας από τα Δερβενάκια. Στις 26 Ιουλίου οι Τούρκοι επιχειρούν να περάσουν από τα στενά των Δερβενακίων αλλά κατατροπώνονται από τους Έλληνες που έχουν καταλάβει τους γύρω λόφους και οπισθοχωρούν. Δύο μέρες αργότερα επιχειρούν να διαφύγουν από τα στενά του «Αγιονορίου» αλλά και εκεί υπέστησαν πανωλεθρία. Ο ίδιος ο Δράμαλης κατάφερε τελικά να φτάσει στην Κόρινθο αλλά η εκστρατεία στην Πελοπόννησο ήταν καταστροφική. Από τους 30000 περίπου άνδρες που συμμετείχαν στην εκστρατεία, έφτασαν στην Κόρινθο μόνο 6000. Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους ο Δράμαλης πέθανε στην Κόρινθο από τύφο σε ηλικία 42 ετών.
[16] Ίδιο, Σελ. 71η .
[17] Ίδιο, Σελ. 86η .
[18] Ίδιο, Σελ. 89η – 90η .
[19] Ίδιο, Σελ. 91η .
[20] Ίδιο, Σελ. 94η .
[21] Ίδιο, Σελ. 200η – 217η .
[22] Αρχιμ. Δωρόθεος Μουρτζούκος: «ΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΟΣ ΚΑΝΩΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΕΞ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΤΩΝ ΕΝ ΜΕΓΑΡΟΙΣ», Μέγαρα 1991, Σελ. 51η .
[23] Το γεγονός αναφέρει η περίφημη Ραλού, προγιαγιά της Αιμιλίας Φατούρου, γεννημένη το 1813. Πριν πεθάνει η γραία Ραλού είπε στους δικούς της ότι κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας τους βοηθούσαν και οι άγιοι Μάρτυρες. Όσο πολεμούσαν ήταν δέκα άτομα περισσότερα από τους καταγεγραμμένους στον Τοίχο. Όταν τελείωνε ο πόλεμος αυτοί εξαφανίζονταν.
[24] Ίδιο, Σελ. 51η .
[25] Ίδιο, Σελ. 123η – 124η .
[26] Αρχιμ. Γρηγόριος Στεργίου, «ΜΕΓΑΡΕΩΝ ΨΥΧΗΣ ΚΑΤΑΦΥΓΙΑ», Εκδ. εφημ. ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ, Μέγαρα 1998, Σελ. 51η .
