Η Στέρνα

Η οικουμενική αξία του σεβασμού του περιβάλλοντος

Της Σταυρούλας Τσινόρεμα

Υπάρχει κανονιστικό όριο στην ανθρώπινη επέμβαση στη φύση και με ποια κριτήρια μπορεί να δικαιολογηθεί; Πρόκειται απλώς για κριτήρια που βασίζονται σε πραγματιστικές σκοπιμότητες ή υπάρχουν ηθικοί λόγοι να προστατεύουμε και να διατηρούμε το περιβάλλον;

Ορισμένες τάσεις «βαθιάς» ή ριζικής οικολογίας διατείνονται ότι ο λόγος που πρέπει να σεβόμαστε το περιβάλλον είναι ότι αποτελεί τόπο εγγενών και διακριτών περιβαλλοντικών αξιών, τις οποίες αφού ανακαλύψουμε έχουμε χρέος να σεβαστούμε. Αυτή η προσέγγιση είναι ευάλωτη όχι ως προς την ηθική αξίωση που θέτει (τον σεβασμό του περιβάλλοντος), αλλά ως προς τους μεταφυσικούς λόγους που επικαλείται, όχι δηλαδή ως προς το βιοκεντρισμό ή τον οικοκεντρισμό της αλλά ως προς τον οντολογικό ρεαλισμό της. Δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί κάποια βιοκεντρική ή οικοκεντρική ιεραρχία των όντων, η οποία να μπορεί να δικαιολογήσει ρεαλιστικά τις περιβαλλοντικές αξίες. Αλλά ακόμη και αν επιτυγχάναμε να λύσουμε αυτή την εννοιολογική δυσκολία και να γεφυρώσουμε το χάσμα «είναι» και «δέοντος», θα παρέμενε ως πρόβλημα πώς τα αξιακά αυτά χαρακτηριστικά του φυσικού κόσμου θα συνδέονταν με την κινητοποίηση της ανθρώπινης δράσης, γιατί δηλαδή να μας δεσμεύουν ή να κατευθύνουν την πράξη μας.

Δυσκολίες αντιμετωπίζουν και τα εγχειρήματα μιας ωφελιμιστικής περιβαλλοντικής ηθικής: οτιδήποτε δεν έχει αισθητική φύση, δηλαδή δεν μπορεί να χαίρεται ή να υποφέρει, δεν έχει ηθική αξία ούτε αξίζει τον σεβασμό μας, παρά μόνον εργαλειακά, ως μέσον για την απόλαυση ή την ευτυχία αισθητικών όντων. Κατά τη στάθμιση δε των αποτελεσμάτων, για τον υπολογισμό της ευτυχίας, ορισμένες ενέργειες που προκαλούν μεγάλη ευτυχία για κάποιες ζωές (π.χ. η υπερκατανάλωση ή η ταχύρρυθμη οικονομική ανάπτυξη) μπορεί να έχουν βαρύτατο κόστος για το περιβάλλον, π.χ. καταστροφή της Ανταρκτικής ή των δασών του Αμαζονίου. Οι ωφελιμιστές αδυνατούν να αποφύγουν συμπεράσματα που εκτιμούμε ως ηθικά απαράδεκτα.

Εξίσου προβληματικά είναι επιχειρήματα τα οποία προβάλλουν το λεξιλόγιο των δικαιωμάτων σε μη ανθρώπινα έμβια όντα (τα ζώα). Με το να πολλαπλασιάζουν τον λόγο περί δικαιωμάτων, υπάρχει κίνδυνος να τον καταστήσουν κοινότοπο. Σημασία έχει να συνδέσουμε τα δικαιώματα με σαφείς υποχρεώσεις (ποιος υποχρεούται να κάνει τι και για ποιον). Οι υποχρεώσεις είναι η πρωτογενής ηθική κατηγορία. Δεσμεύουν όντα που μπορούν να συλλογιστούν τι να πράξουν και να πάρουν αποφάσεις για το πώς να πράξουν.

Από ηθική σκοπιά κανείς δεν μπορεί να προκαλεί άσκοπη βλάβη ή να καταστρέφει συστηματικά την ελεύθερη δράση των άλλων. Η αρχή της απόρριψης της (συστηματικής ή ανώφελης) βλάβης περιλαμβάνει την υποχρέωση της απόρριψης της καταστροφής ή υπονόμευσης των δυνάμεων αναπαραγωγής και αναζωογόνησης του φυσικού κόσμου, καθώς αυτή μπορεί να προκαλέσει βλάβη σε κάποιους, σε πολλούς ή σε όλους τους δρώντες.

Ασκούμε κριτική στην ανθρώπινη επέμβαση, όχι επειδή διαταράσσει μια υποτιθέμενη προϋπάρχουσα «φυσική τάξη», αλλά επειδή απειλεί να στερήσει από τη φύση για τον άνθρωπο εκείνες τις διαστάσεις και τους όρους που είναι αναγκαίοι για κάθε πράξη. Η υποχρέωση να προστατεύουμε τη φύση προκύπτει από ένα αίτημα ευθύνης για το φυσικό περιβάλλον υπό την κανονιστική οπτική της δικαιοσύνης, δηλαδή με βάση την ηθική αρχή αυτού που οφείλουμε στους άλλους, ώστε να μην τους προκαλούμε βλάβη, να μην καταστρέφουμε όρους αναγκαίους για την ύπαρξη και την πράξη τους.

Η ηθική ευθύνη μας απέναντι στους άλλους συνδέεται με τη στάση μας απέναντι σε ολόκληρη τη φύση. Οι συνθήκες ζωής των σύγχρονων και μελλοντικών γενεών εξαρτώνται από την ύπαρξη μιας ακέραιης φύσης, χωρίς πυρηνικά απόβλητα, χωρίς μολυσμένο νερό και αέρα, χωρίς καταληστευμένους φυσικούς πόρους. Μια φύση άξια να τη ζουν παρόντα και μέλλοντα πρόσωπα δεν θέτει μόνον οικονομικούς/ πραγματιστικούς προβληματισμούς αλλά και ηθικούς όσο και αισθητικούς. Ο πλούτος της φύσης, η βιοποικιλότητα, η ομορφιά αποτελούν βασικούς όρους για έναν αξιοπρεπή τρόπο ζωής. Η δε εκτίμηση της φύσης, ανεξάρτητα από τη χρησιμότητά της για μας, στην αυτοτέλειά της, ανοίγει τον δρόμο για μια γνήσια ηθική στάση στη συμπεριφορά μας προς όλους, καθώς διδάσκει να εκτιμούμε κάτι γι΄ αυτό που το ίδιο αξίζει, δηλαδή «άνευ όρων» και όχι ως μέσο για την ικανοποίηση δικών μας σκοπιμοτήτων (Καντ).

Το αίτημα του σεβασμού και της προστασίας του περιβάλλοντος αποτελεί οικουμενική αξία. Προκύπτει δεσμευτικά, από τα παγκοσμιοποιημένα προβλήματα της νεωτερικής ανθρωπότητας, από σχέσεις  και όρους της ανθρώπινης ζωής και της πράξης που θίγονται και απειλούνται σε κάθε τόπο. Στις σύγχρονες περιστάσεις της ζωής, όπου η αξιοποίηση της τεχνικής απελευθερώνει ένα τεράστιο δυναμικό για την πράξη, εντείνοντας την πολυπλοκότητα και τη διακινδύνευση, διαπιστώνουμε πως οι κίνδυνοι σε βάρος της ζωής και πράξης πολλαπλασιάζονται όταν δεν εκπληρούνται βασικοί αξιακοί όροι. Προκειμένου να έχει κάποιος ζωή, θα πρέπει να μπορεί να ενημερώνεται για τις απειλές σε βάρος της (αξία της δημοσιότητας, της ελευθερίας της έκφρασης και της πληροφόρησης) και να υπάρχει δημόσιος έλεγχος για να προστατεύεται (λ.χ. αναφορικά με τη θανατηφόρο τοξική μόλυνση του περιβάλλοντος που μπορεί να προξενεί ένα εργοστάσιο χημικών στην περιοχή του).

Μέσω του περιβαλλοντικού ηθικού προβληματισμού καθίσταται συνειδητό ότι δεν έχουν νόημα αξιολογικές ιεραρχήσεις, όπως «πρώτα η εξασφάλιση της ζωής ή της τροφής και μετά η ηθική», ακριβώς διότι η ίδια η ζωή και η ασφαλής διαβίωση προϋποθέτουν την ηθική. Η οικολογική βλάβη στο φυσικό περιβάλλον, η οποία συνδέεται με την αλόγιστη κατανάλωση και τη σπατάλη στις βιομηχανικές χώρες, τη δραματική επιβάρυνση του Τρίτου Κόσμου από μια ανεξέλεγκτη ανάπτυξη, τη διατροφική ανασφάλεια, τις επιπτώσεις από την πυρηνική ενέργεια κ.λπ., προκαλεί αλυσιδωτές απειλές. Στις απειλές αυτές αντιπαρατίθενται ηθικές αξιώσεις να προστατευθεί η ζωή, το περιβάλλον, να εξασφαλισθούν στοιχειώδεις όροι ασφαλούς, υγιούς και αξιοπρεπούς διαβίωσης για όλους.

Τα περιβαλλοντικά προβλήματα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω μιας αξίωσης επιστροφής σε μορφές κοινοτιστικού ή πρωτόγονου βίου. Ούτε πάλι οι όποιες αρνητικές συνέπειες της αξιοποίησης της τεχνικής μπορούν να αντιμετωπιστούν με περισσότερη τεχνική. Πρόκειται για πιεστικά προβλήματα όλου του πλανήτη, η αντιμετώπιση των οποίων προϋποθέτει την επικοινωνία, τη δραστηριοποίηση και τον συντονισμό όλων. Οι προβληματισμοί της περιβαλλοντικής ηθικής συναντώνται με τους προβληματισμούς μιας κοινωνικής και πολιτικής ηθικής. Εκβάλλουν, εν τέλει, στο αίτημα υπέρ μιας νέας έννοιας της κυριαρχίας των πολιτών σε συνθήκες παγκοσμιότητας, αίτημα το οποίο, με τη σειρά του, συνδέεται με το μείζον διακύβευμα της δημοκρατίας στον σύγχρονο κόσμο.

ΒΗΜΑ Ιδεών, ΤΕΥΧΟΣ 11, ΜΑΡΤΙΟΣ 2008

http://www.vimaideon.gr//Article.aspx?

Κάτω από : Κείμενα για το περιβάλλον