Παρουσίαση βιβλίου για το θέατρο για παιδιά και ενήλικες
Τρίτη, 3 Ιανουαρίου 2026
«Το Θέατρο για παιδιά και ενήλικες. Ιστορικές, Θεωρητικές και Ιδεολογικές Αναζητήσεις στο Σχολικό, Ερασιτεχνικό, Επαγγελματικό Θέατρο» του Θανάση Ν. Καραγιάννη, Εκδόσεις Σταμούλη, 2023.
ΟΜΙΛΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ του ΒΙΒΛΙΟΥ:
Το θέατρο για παιδιά και ενήλικες ως πεδίο ιστορικού και παιδαγωγικού αναστοχασμού
Με αφορμή το βιβλίο του Θανάση Ν. Καραγιάννη
«Το Θέατρο για παιδιά και ενήλικες. Ιστορικές, Θεωρητικές και Ιδεολογικές Αναζητήσεις στο Σχολικό, Ερασιτεχνικό, Επαγγελματικό Θέατρο»
(Εκδόσεις Σταμούλη, 2023).
Το θέατρο, ως καλλιτεχνική και κοινωνική πρακτική, δεν περιορίζεται στα όρια της σκηνής ούτε εξαντλείται στην αισθητική εμπειρία, όπως αναδεικνύεται άλλωστε στη μακραίωνη πορεία του. Συνιστά κοινωνικό γεγονός, πολιτισμικό φαινόμενο, και βαθιά μορφωτική /παιδευτική διαδικασία· έναν ζωντανό χώρο συνάντησης της τέχνης με τη συλλογική μνήμη, την ιδεολογία και την κοινωνική συνείδηση. Συγχρόνως, αναγνωρίζεται ως τόπος σημείωσης της πραγματικότητας κάθε εποχής, αλλά και προβολής κυρίαρχων ή αντιστικτικών ιδεών, αξιών και στάσεων· ένα πεδίο, εντέλει, όπου η τέχνη δεν απομονώνεται από το κοινωνικό γίγνεσθαι, αλλά βρίσκεται σε διαρκή και ενεργό διάλογο μαζί του.
Η πολυδιάστατη φύση του θεάτρου -επαγγελματικού ή ερασιτεχνικού- αποκτά επιπροσθέτως ιδιαίτερη παιδαγωγική βαρύτητα στην περίπτωση του Θεάτρου για παιδιά και νέους. Στην περίπτωση αυτή, το θέατρο συνομιλεί με έναν θεατή που διαμορφώνεται, μαθαίνει να βλέπει, να αισθάνεται και να ερμηνεύει τον κόσμο.
Σε αυτό το σύνθετο και απαιτητικό πεδίο εντάσσεται το βιβλίο του Θανάση Ν. Καραγιάννη Το Θέατρο για παιδιά και ενήλικες. Ιστορικές, Θεωρητικές και Ιδεολογικές Αναζητήσεις στο Σχολικό, Ερασιτεχνικό, Επαγγελματικό Θέατρο (Εκδόσεις Σταμούλη, 2023). Πρόκειται για έναν εκτενή τόμο 768 σελίδων, ο οποίος συγκεντρώνει και οργανώνει 85 κείμενα –αδημοσίευτα και δημοσιευμένα ή αναδημοσιευμένα– καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα θεατρολογικών, παιδαγωγικών και ιδεολογικών ζητημάτων. Το έργο προσφέρει μια πανοραμική και τεκμηριωμένη αποτύπωση της διαχρονικής πορείας του θεάτρου στην Ελλάδα, με έμφαση σε λιγότερο φωτισμένες, αλλά καίριες, εκφάνσεις του.
Το παρόν άρθρο προσεγγίζει το βιβλίο όχι μόνο ως σημαντική επιστημονική συμβολή, αλλά και ως πεδίο ιστορικού και παιδαγωγικού αναστοχασμού. Μέσα από την παρουσίαση της δομής και των θεματικών ενοτήτων του τόμου, με ιδιαίτερη έμφαση στο θέατρο για παιδιά και στο σχολικό θέατρο, αναδεικνύεται η σημασία του έργου του Θ. Καραγιάννη για τη θεατρολογική έρευνα, την εκπαίδευση και τη σύγχρονη πολιτισμική συζήτηση.
Η πολυδιάστατη φύση του θεάτρου για παιδιά και νέους
Το θέατρο για παιδιά και νέους, όπως και το σχολικό και μαθητικό θέατρο, θεμελιώνεται στο δικαίωμα της καθολικής πρόσβασης στον πολιτισμό και στις τέχνες. Είτε προσφέρεται από επαγγελματίες σε παιδιά είτε παράγεται με τη συμμετοχή τους, συγκροτείται ως καλλιτεχνική πρακτική με εγγενή διττή υπόσταση: αποτελεί υψηλών απαιτήσεων καλλιτεχνικό προϊόν και ταυτόχρονα, παιδαγωγική πράξη με ισχυρό προσωπικό και κοινωνικό αντίκτυπο. Δεν λειτουργεί διδακτικά με την παραδοσιακή έννοια, αλλά δημιουργεί εμπειρίες, καλλιεργεί συναισθήματα και διαμορφώνει στάσεις ζωής, διασυνδέοντας την αισθητική ποιότητα με την παιδαγωγική ευθύνη.
Υπό αυτή την οπτική, το πόνημα του χαλκέντερου ερευνητή, συγγραφέα και εκπαιδευτικού, Θ. Καραγιάννη αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το έργο του δεν περιορίζεται σε μια αποσπασματική καταγραφή, αλλά φωτίζει ιστορικά, θεωρητικά και ιδεολογικά το πεδίο, με αναφορές που εκτείνονται από τις αρχές του 20ού αιώνα έως τις σύγχρονες θεατρικές και εκπαιδευτικές πρακτικές. Παράλληλα, λειτουργεί ως εφαλτήριο για την επανατοποθέτηση κρίσιμων ερωτημάτων: ποιο θέατρο επιδιώκουμε, ποιο θέατρο προσφέρουμε εντέλει στα παιδιά και ποιος είναι ο ρόλος της σκηνικής πράξης στην εκπαίδευση σήμερα.
Δομή και περιεχόμενα του τόμου
Ο τόμος δεν αποτελεί ένα ενιαίο μονοθεματικό σύγγραμμα. Η ίδια η δομή του μαρτυρά τον σύνθετο χαρακτήρα του και οργανώνεται σε πέντε διακριτές αλλά εσωτερικά αλληλοσυμπληρούμενες ενότητες.
Η πρώτη περιλαμβάνει δοκίμια, άρθρα και εισηγήσεις με θεωρητικές και ιστορικές προσεγγίσεις για το σχολικό θέατρο, τη δραματουργία για παιδιά και τη θεατρική παιδεία. Η δεύτερη συγκεντρώνει δεκατρείς θεατρικές κριτικές παραστάσεων του επαγγελματικού και ερασιτεχνικού θεάτρου για ενήλικο κοινό, τις οποίες κατέθεσε ο συγγραφέας κατά την περίοδο 2009–2019. Η τρίτη ενότητα περιλαμβάνει τριάντα πέντε βιβλιοπαρουσιάσεις που χαρτογραφούν το επιστημονικό και εκδοτικό τοπίο της θεατρολογικής έρευνας στην Ελλάδα, καλύπτοντας ένα ευρύ χρονολογικό φάσμα: από τα τέλη του 1980 έως τις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 21ου αιώνα. Η τέταρτη φιλοξενεί συνεντεύξεις σημαντικών θεωρητικών και δημιουργών του θεάτρου για παιδιά, του θεάτρου σκιών και του ερασιτεχνικού θεάτρου. Τέλος, η πέμπτη ενότητα περιλαμβάνει κείμενα πολιτισμικού και εκπαιδευτικού χαρακτήρα, με ιδιαίτερη βαρύτητα στο Ρωμαίικο Ερασιτεχνικό και Σχολικό Θέατρο της Κωνσταντινούπολης.
Η πολυμορφία αυτή δεν συνιστά αδυναμία· αντιθέτως, συγκροτεί επιστημονικό πλούτο. Όπως επισημαίνεται στον πρόλογο του τόμου από την Ομότιμη Καθηγήτρια του ΕΚΠΑ, Χρυσόθεμις Σταματοπούλου-Βασιλάκου, πρόκειται για μια miscellanea: έναν συγκεντρωτικό τόμο επιλεγμένων μελετών οι οποίες, μέσα από τη νέα τους οργάνωση, αποτυπώνουν τη διαχρονική πνευματική διαδρομή του μελετητή και συγκροτούν ένα ενιαίο σώμα σκέψης.
Μια σύντομη περιήγηση στα περιεχόμενα του τόμου αποκαλύπτει κείμενα που αναδεικνύουν το εύρος της έκδοσης, τη μεθοδολογική και ιδεολογική συγκρότηση του συγγραφέα και θεματικές ξεχωριστού ενδιαφέροντος, που αξίζει να επισημανθούν.
Ενδεικτικά στην πρώτη ενότητα του τόμου, ξεχωρίζει η μελέτη που εστιάζει στη δραματουργική παραγωγή με θέμα τον Αθανάσιο Διάκο, εμπλουτίζοντας τη σχετική βιβλιογραφία με νέες πηγές σε έναν θεματικό άξονα της ελληνικής ιστορίας -και ειδικότερα της Επανάστασης του 1821- για τον οποίο το καλλιτεχνικό, εκπαιδευτικό και θεατρολογικό ενδιαφέρον εμφανίζει αισθητή υποχώρηση κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο. Εξίσου σημαντικά είναι τα πέντε κείμενα που αφορούν το ποιητικό και δραματουργικό έργο του Βασίλη Ρώτα, το ιδεολογικό του στίγμα και τη συμβολή του στο σχολικό θέατρο, τα οποία λειτουργούν συμπληρωματικά προς την ήδη κατατεθειμένη μονογραφική έρευνα του Θ. Καραγιάννη.
Στην ίδια ενότητα περιλαμβάνεται, ακόμη, μελέτη αφιερωμένη στον Μπέρτολτ Μπρεχτ και στο διδακτικό–διαλεκτικό του έργο για παιδιά και εφήβους, καθώς και τρία κείμενα που εξετάζουν κρίσιμα παιδαγωγικά και ιδεολογικά ζητήματα της δεκαετίας 1940–1949. Ζητήματα όπως η αστική ιδεολογία και προπαγάνδα, ο αντικομμουνισμός, η θρησκοληψία, ο εθνικισμός και ο ανορθολογισμός αναλύονται σε συνάρτηση με το ιστορικό και κοινωνικό τους πλαίσιο, αναδεικνύοντας τη λειτουργία του θεάτρου ως πεδίου ιδεολογικής διαπραγμάτευσης. Η ενότητα συμπληρώνεται από κείμενο που αφορά το θέατρο για εφήβους στις αρχές του 21ου αιώνα, με έμφαση στις σύγχρονες θεματολογικές και ιδεολογικές του κατευθύνσεις.
Οι επόμενες ενότητες του τόμου διευρύνουν περαιτέρω το ερευνητικό πεδίο. Ειδικότερα η τρίτη, με τις βιβλιοπαρουσιάσεις σημαντικών μελετών και έργων εφαρμοσμένου θεάτρου, παρέχει έναν συνεκτικό βιβλιογραφικό οδηγό για θεατρολόγους, ερευνητές, καλλιτέχνες και εκπαιδευτικούς, στον οποίο αποτυπώνεται ανάγλυφα η εξελικτική πορεία της θεατρολογικής έρευνας στην Ελλάδα. Περιλαμβάνονται, ενδεικτικά, παρουσιάσεις βιβλίων εμβληματικών προσωπικοτήτων, όπως των Χάρη Σακελλαρίου, Βασίλη Ρώτα, Ελένης Θεοχάρη-Περάκη, ή μελέτες σύγχρονων ερευνητών -μεταξύ των οποίων οι Θόδωρος Γραμματάς, Βάλτερ Πούχνερ, Μαίρη Δημάκη-Ζώρα, Κυριακή Πετράκου και Χρυσόθεμις Σταματοπούλου Βασιλάκου- που συνέβαλαν στην προαγωγή της συστηματικής έρευνας. Η συμβολή τους υπήρξε καθοριστική για την αναβάθμιση και την προβολή της αξίας ενός θεατρικού είδους που παρέμενε καλλιτεχνικά απαξιωμένο, τουλάχιστον έως και τη δεκαετία του ’70.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει και στο πέμπτο μέρος του τόμου, όπου περιλαμβάνονται κείμενα πολιτισμικού και εκπαιδευτικού χαρακτήρα, με ξεχωριστή τη συστηματική προσπάθεια χαρτογράφησης του Ρωμαίικου Ερασιτεχνικού και Σχολικού Θεάτρου της Κωνσταντινούπολης. Ωστόσο, κομβική θεωρείται η συμβολή της τέταρτης ενότητας, στην οποία συγκεντρώνεται σπάνιο και πολύτιμο υλικό δεκαεννέα συνεντεύξεων με σημαντικούς δημιουργούς και μελετητές. Οι μαρτυρίες αυτές -προερχόμενες από καλλιτέχνες και ανθρώπους του θεάτρου για παιδιά, του θεάτρου σκιών και του ερασιτεχνικού θεάτρου- συνιστούν πρωτογενές υλικό υψηλής ιστορικής, παιδαγωγικής και θεατρολογικής αξίας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι μαρτυρίες των Γιάννη Μποστατζόγλου, Τάκη Βαμβακίδη, Χάρη Σακελλαρίου, Δημήτρη Αδάμη, Νίκου Δαφνή, Γιάννη Καλατζόπουλου, Λάκη Κουρετζή, Νανάς Νικολάου, Φράνσης Σταθάτου και Γιάννη Φρατζεσκάκη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν, επίσης, του Τούρκου καραγκιοζοπαίχτη Ιμπραήμ Μπαρουλάι, καθώς και του ερασιτέχνη Κωνσταντινουπολίτη ηθοποιού και σκηνοθέτη Αιμίλιου Κομβόπουλου.
Ο συγγραφέας και η ερευνητική του τοποθέτηση
Η έκδοση επισφραγίζει την πολυετή και αδιάλειπτη ερευνητική πορεία του Θανάση Καραγιάννη, ενός από τους πλέον παραγωγικούς μελετητές στο πεδίο της θεατρολογίας και των επιστημών της αγωγής. Η εργογραφία του, η οποία αριθμεί περισσότερους από τριάντα τίτλους, περιλαμβάνει εμβληματικές μελέτες για τη δραματουργία για παιδιά [Ιστορία της δραματουργίας για παιδιά στην Ελλάδα (1871-1949) και την Κύπρο (1932-1949), Σταμούλης 2011], το σχολικό θέατρο [Σχολικό θέατρο και σκηνικές οδηγίες για σχολικές παραστάσεις (1923-1974). Πρόλογοι. Θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα. Σταμούλης 2018] και τη θεατρική κριτική (Κριτική θεάτρου για παιδιά 2007-2010. Πάραλος 2013 – 110 κριτικές· υπό επανέκδοση με την προσθήκη 30 κριτικών). Σημείο αναφοράς, τέλος, παραμένει η μονογραφία του Ο Βασίλης Ρώτας και το θέατρο για παιδιά και εφήβους (Σύγχρονη Εποχή 2007).
Καθοριστικό στοιχείο της επιστημονικής και συγγραφικής του ταυτότητας αποτελεί η σταθερή σύνδεση της θεωρίας με την εκπαιδευτική πράξη. Η πολυετής θητεία του ως εκπαιδευτικού και σχολικού συμβούλου, σε συνδυασμό με τη συνεπή κοινωνική και πολιτική του στάση, διαμορφώνουν μια έρευνα που δεν αποκόπτεται από την πραγματικότητα, αλλά τροφοδοτείται διαρκώς από αυτήν. Η συστηματική αρχειακή αναζήτηση, η ανάδειξη αθησαύριστων πηγών και η συγκρότηση πρωτογενούς υλικού (θεατρικές κριτικές και συνεντεύξεις) μετουσιώνονται σε λόγο έγκυρο, τεκμηριωμένο και κριτικό.
Παιδαγωγικές και εκπαιδευτικές προεκτάσεις
Πέρα από τη θεατρολογική του αξία, το βιβλίο προσφέρει ουσιαστικές δυνατότητες αξιοποίησης στον χώρο της εκπαίδευσης. Τα δοκίμια για το σχολικό θέατρο μπορούν να “διαβαστούν” ως τεκμήρια της ιστορίας της ελληνικής εκπαίδευσης, καθώς αποτυπώνουν παιδαγωγικές αντιλήψεις, διδακτικές πρακτικές και ιδεολογικές μετατοπίσεις γύρω από τον ρόλο της τέχνης στο σχολείο. Αποτελούν, επομένως, εφαλτήριο αναστοχασμού για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της εκπαίδευσης, προκρίνοντας το θέατρο ως μία κατεξοχήν ενεργητική μορφή μάθησης. Επιβεβαιώνουν, σε κάθε περίπτωση, τη συμβολή του στην καλλιέργεια του αισθητικού και του θεατρικού γραμματισμού, αλλά και της δημιουργικής, κριτικής και μεταγνωστικής σκέψης -στον αντίποδα της σημερινής, ξέφρενης τεχνολογικής ανάπτυξης και της κυριαρχίας των ψηφιακών μέσων και της τεχνητής νοημοσύνης.
Οι συνεντεύξεις λειτουργούν ως ζωντανά πολιτισμικά τεκμήρια -προφορικές μαρτυρίες ανθρώπων του θεάτρου- ιδιαίτερα χρήσιμες σε προγράμματα πολιτιστικής αγωγής και θεατρικής παιδείας. Οι θεατρικές κριτικές, τέλος, συνιστούν παραδείγματα καλλιεργημένου αισθητικού λόγου και μπορούν επίσης να συμβάλουν ουσιαστικά, στην ανάπτυξη του θεατρικού γραμματισμού και της κριτικής σκέψης. Μέσα από αυτές, ο αναγνώστης ασκείται στο πώς να παρατηρεί μία παράσταση, πώς να ερμηνεύει τη σκηνική γλώσσα και πώς να συνδέει το θεατρικό θέαμα με τα κοινωνικά και αξιακά συμφραζόμενα της εποχής του.
Συμπερασματικά
Το βιβλίο Το Θέατρο για παιδιά και ενήλικες υπερβαίνει τα όρια μιας απλής καταγραφής θεατρολογικού υλικού. Εξίσου σημαντική είναι και η παιδαγωγική του αξία, η οποία έγκειται στο ότι δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά γεννά γόνιμους προβληματισμούς· ωθεί τον αναγνώστη να θέσει εκ νέου ερωτήματα για το σχολείο, το θέατρο, αλλά και τη βαθύτερη σχέση της τέχνης με τη μάθηση και τη ζωή. Συνιστώντας ταυτόχρονα επιστημονικό σημείο αναφοράς και ανοιχτή πρόσκληση σε αναστοχασμό για τη σύνδεση της σκηνικής πράξης με την κοινωνία, το βιβλίο απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς και ερευνητές που οραματίζονται έναν ουσιαστικό ρόλο για την τέχνη στον σύγχρονο κόσμο.
Της Δρ. Ιωάννας Μενδρινού
