ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΙ

1η ΕΝΟΤΗΤΑ  Η ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ (ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ)

 Β. ΠΑΡΑTΑΚTΙΚΗ ΚΑΙ ΥΠOTΑΚTΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ TΩΝ ΠΡOTΑΣΕΩΝ

  B1  Oι διάφοροι τρόποι σύνδεσης των προτάσεων

Σε κάθε περίσταση που μιλάμε ή γράφουμε:

• δημιουργούμε ένα μικρό ή μεγάλο σύνολο προτάσεων που είναι σχετικές μεταξύ τους ως προς το νόημα
• οργανώνουμε το σύνολο αυτό με κάποιον τρόπο που να φανερώνει το νόημα και να δείχνει τις σχέσεις που τις συνδέουν.

Ένα σύνολο από προτάσεις, που είναι σχετικές μεταξύ τους ως προς το νόημα, μπορούν να συνδέονται με τους εξής τρόπους:

ΑΣΥΝΔΕΤΟ ΣΧΗΜΑ

Οι προτάσεις παρατίθενται απλώς η μια κοντά στην άλλη χωρίς συνδετικές λέξεις. Το ασύνδετο  σχήμα χρησιμοποιείται, όταν επιδιώκεται γοργότητα και ζωηρότητα στο ύφος ή όταν πρόκειται να παρουσιαστούν πολλά νοήματα σε ένα όλο. Πιο συχνά χρησιμοποιείται στον προφορικό λόγο και σε προϊόντα λαϊκής λογοτεχνικής παράδοσης (παροιμίες, παραμύθια δημοτικά).

ΠΑΡΑΤΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ

Οι προτάσεις  παρατάσσονται η μια μετά την άλλη ως ισότιμα στοιχεία του λόγου και συνδέονται με τους παρατακτικούς συνδέσμους. Είναι απλός τρόπος σύνδεσης των προτάσεων.

Η λογική σχέση μεταξύ των νοημάτων των προτάσεων εννοείται από τη θέση που έχουν στη σειρά του λόγου ή από τον τόνο της φωνής (στον προφορικό λόγο). Χρησιμοποιείται κυρίως  στον καθημερινό λόγο και στα έργα της λαϊκής λογοτεχνικής παράδοσης (τραγούδια παραμύθια), χωρίς να αποκλείεται και σε πιο σύνθετες μορφές λόγου (λογοτεχνία, δοκίμιο).

Παρατακτικά μπορούν να συνδέονται μεταξύ τους:
• είτε κύριες προτάσεις με άλλες κύριες προτάσεις
• είτε δευτερεύουσες προτάσεις με άλλες όμοιες δευτερεύουσες προτάσεις

ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ

Οι προτάσεις πλέκονται αξεδιάλυτα μεταξύ τους, έτσι ώστε κάποιες προτάσεις να μεταβάλλονται σε μέρη μιας άλλης πρότασης και να συνδέονται με αυτήν με διάφορες συνδετικές λέξεις, π.χ. με τους υποτακτικούς συνδέσμους αλλά και με αναφορικές λέξεις, ερωτηματικές αντωνυμίες και μόρια. Συχνά δημιουργούνται πιο σύνθετα σύνολα προτάσεων, με πολλές δευτερεύουσες που εξαρτώνται από μία κύρια και άλλες δευτερεύουσες (διαδοχική υπόταξη).

Με την υποτακτική σύνδεση φαίνεται πληρέστερα η εσωτερική, λογική σχέση που υπάρχει μεταξύ των συνδεόμενων προτάσεων. Μπορεί να είναι η πιο κατάλληλη για να εκφράσει σύνθετες λογικές συσχετίσεις. Χαρακτηρίζει  έναν πιο σύνθετο και επεξεργασμένο λόγο, συχνά μακροπερίοδο. Βέβαια, μπορούμε να τη συναντήσουμε και στις πιο απλές μορφές λόγου (π.χ. σε λαϊκές αφηγήσεις).

Με υποτακτική σύνδεση μπορούν να συνδέονται:
• μία ή περισσότερες δευτερεύουσες προτάσεις με μία κύρια πρόταση
• μία ή περισσότερες δευτερεύουσες προτάσεις με μία άλλη δευτερεύουσα πρόταση.

B2   Oι επιλογές στις συνδέσεις των προτάσεων και οι συνέπειές τους στο λόγο

Η συνδετική λέξη που επιλέγει ένας ομιλητής για τη σύνδεση δύο προτάσεων φανερώνει το είδος της σχέσης που έχουν οι προτάσεις αυτές στη σκέψη του ομιλητή.

Αν, αντίθετα, ένας ομιλητής (ή ένας συγγραφέας) επιλέγει να αποφύγει τη χρήση συνδετικών λέξεων ανάμεσα στις προτάσεις, αυτό μπορεί να σημαίνει:

• ότι η σχέση είναι ολοφάνερη και δε χρειάζεται να τη δηλώσει με μια λέξη
• ή ότι προτιμά να αφήσει τον ακροατή (ή τον αναγνώστη) να ανακαλύψει τη σχέση / να δώσει τη δική του ερμηνεία
• ή ότι η σχέση τού διαφεύγει, δεν μπορεί να τη δηλώσει με ακρίβεια, δεν είναι σίγουρος, πιθανόν να είναι αμήχανος
• ή ότι έχει βρει άλλους τρόπους (μη λεκτικούς), για να φανερώσει τη σχέση
• ή ότι επιλέγει το ασύνδετο σχήμα, για να δώσει ζωηρότητα και γοργότητα στον λόγο ή για να παρουσιάσει πολλά νοήματα σε ένα όλο.

B3   Oι συνδέσεις των προτάσεων στον προφορικό λόγο

Στον καθημερινό προφορικό λόγο συχνά οι συνδετικές λέξεις  παραλείπονται

• Η έλλειψη συνδετικών λέξεων κάνει το ύφος του λόγου περισσότερο οικείο, αυθόρμητο, άμεσο, καθημερινό, γοργό, ζωηρό, οικονομικό.
• Η προσθήκη συνδετικών λέξεων κάνει το ύφος του λόγου περισσότερο σοβαρό, τυπικό, επίσημο, σαφές αλλά και φλύαρο.
• Στον προφορικό λόγο, όπου και όταν παραλείπονται οι συνδετικές λέξεις, υπάρχουν άλλα στοιχεία που μας βοηθούν στην κατανόηση του νοήματος, όπως ο τόνος της φωνής, οι παύσεις, οι κινήσεις του σώματος, οι χειρονομίες, η έκφραση του προσώπου αλλά και το περιβάλλον.

Η σύνδεση των προτάσεων στη διαφήμιση και στην ποίηση

Η υποτακτική σύνδεση αποφεύγεται στις διαφημίσεις και τον ποιητικό λόγο. Αυτό συμβαίνει γιατί:

α) επιδιώκεται να κινητοποιηθεί η φαντασία του δέκτη/αναγνώστη.

β) ο λόγος γίνεται πιο απλός, άμεσος και ζωηρός, και επομένως το μήνυμα είναι πιο κατανοητό στον δέκτη

ΠΗΓΕΣ

Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου (ΟΕΔΒ)

Γλωσσικές ασκήσεις στη Νεοελληνική γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου (Δ. Καλαβρουζιώτου) εκδόσεις  Σαββάλας

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΓΛΩΣΣΑ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 13 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΓΛΩΣΣΑ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 10 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΤΟΥ ΓΙΟΦΥΡΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ (ΣΧΟΛΙΑ)

ΘΕΜΑ

Η θυσία  της όμορφης γυναίκας του πρωτομάστορα για το στέριωμα και το στοίχειωμα (=θυσία ανθρώπου για να προστατεύει ένα οικοδόμημα) της γέφυρας που εκείνος έκτιζε. Γενικότερο θέμα είναι η ανάγκη της θυσίας της ατομικής ευτυχίας για την ωφέλεια του συνόλου.

ΕΝΟΤΗΤΕΣ

1^η: στίχοι 1-13 Το γκρέμισμα του γεφυριού και η προσταγή της μοίρας

2^η: στίχοι 14-32 Το κάλεσμα της γυναίκας του πρωτομάστορα και το κατέβασμά της στο γιοφύρι

3^η: στίχοι 33-34 Το χτίσιμο-στοίχειωμα της γυναίκας του πρωτομάστορα

4^η: στίχοι 35-40 Η κατάρα της γυναίκας του πρωτομάστορα

5^η: στίχοι 41-46 Η αλλαγή της κατάρας και το στέριωμα του γεφυριού

ΚΥΡΙΟ ΝΟΗΜΑ

Για να στεριώσει ένα σημαντικό κτίσμα, είναι απαραίτητο να θυσιαστεί άνθρωπος στα θεμέλιά του. Γενικότερα, για να πραγματοποιηθεί ένα έργο, χρειάζεται θυσία και μάλιστα τόσο μεγαλύτερη, όσο μεγαλύτερο είναι και το έργο.

ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ

• Οι θυσίες που απαιτούνται για τα μεγάλα έργα.
• Το συναίσθημα ευθύνης του πρωτομάστορα και το κόστος που υφίσταται στην προσωπική και οικογενειακή του ζωή.
• Η δύναμη της κατάρας είναι πολύ μεγάλη και επηρεάζει τη ζωή των ζωντανών.
• Η δύναμη της αδερφικής αγάπης.
• Ο άνθρωπος δεν μπορεί ν’ αποφύγει το πεπρωμένο του.

ΗΡΩΕΣ

Ο πρωτομάστορας,  η γυναίκα του, μάστοροι και μαθητάδες.

ΤΟΠΟΣ

Κάποιο ποτάμι δίπλα στην Άρτα, όπου χτίζεται το γεφύρι.

ΧΡΟΝΟΣ

Δεν ορίζεται.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΟΥΛΙΟΥ

α) Με το στόμα του μεταφέρεται η εντολή της μοίρας που μοιάζει με αρχαίο χρησμό για να δοθεί λύση στο αδιέξοδο.

β) Θα βοηθήσει και στην εκτέλεση της εντολής της μοίρας για την εξέλιξη της πλοκής: θα ειδοποιήσει τη γυναίκα του πρωτομάστορα και, μάλιστα, θα επισπεύσει την εντολή της μοίρας, παραποιώντας έξυπνα τα λόγια του πρωτομάστορα.

ΜΑΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΟΥ ΣΥΝΤΕΛΟΥΝ ΣΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΔΡΑΜΑΤΟΣ

α) Η γέφυρα γκρεμίζεται αυτόματα και επαναληπτικά, χωρίς αιτία και μόνο τις βραδινές ώρες (τότε δρουν οι μαγικές δυνάμεις). Έτσι δημιουργείται η ανάγκη να παρουσιαστεί το πουλί για να δώσει τη λύση.

β) Τη λύση του προβλήματος τη γνωρίζει ένα πουλί, το οποίο μάλιστα μιλάει σαν άνθρωπος και υποδεικνύει τι πρέπει να γίνει. Η εμφάνιση του πουλιού προετοιμάζει το μήνυμα που θα στείλει ο πρωτομάστορας στη γυναίκα του.

γ) Το ίδιο πουλί (ή κάποιο άλλο δεν ξέρουμε) έχοντας ανθρώπινη λαλιά, μεταφέρει το μήνυμα του πρωτομάστορα στη λυγερή. Αυτό το μαγικό στοιχείο συντελεί στη φυσιολογική εξέλιξη της υπόθεσης του δράματος που είναι η άφιξη στη συνέχεια της γυναίκας του πρωτομάστορα.

ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΠΤΩΣΕΙΣ ΠΡΩΤΟΜΑΣΤΟΡΑ

Στην ψυχή του συντελείται μια δραματική σύγκρουση που περνάει από ορισμένα στάδια. Υπάρχει πάλη ανάμεσα σε αυτό που θέλει και αυτό που πρέπει να κάνει. Αυτό προκαλεί ηθικά διλήμματα και απότομες εναλλαγές έντονων συναισθημάτων. Νιώθει μεγάλο πόνο με την ιδέα ότι πρέπει να θυσιάσει τη γυναίκα του και συγκρούεται μέσα του η αγάπη με το καθήκον αφού είναι υποχρεωμένος να ολοκληρώσει το έργο του. Κρίνει από την αρχή ότι δεν έχει περιθώρια  να αντισταθεί στη φωνή του πουλιού  που είναι η φωνή της μοίρας και αποφασίζει άμεσα να στείλει το μήνυμα στη γυναίκα του να έρθει. Επειδή τη λυπάται, της παραγγέλνει να μη βιαστεί για να καθυστερήσει το μοιραίο. Ύστερα από τη λύπη, έρχεται η συμπόνια όταν βλέπει την ανυποψίαστη γυναίκα του να χαιρετάει ευδιάθετα. Αλλά και πάλι το «δέον», δηλαδή το «πρέπει»  νικάει την αγάπη του. Δεν υποκύπτει στα παρακάλια της γυναίκας του, αλλά πρωτοστατεί στη θανάτωσή της.

ΑΡΓΑ-ΓΡΗΓΟΡΑ

Η χρήση της λέξης «αργά» από τον πρωτομάστορα δείχνει την  κρυφή και μάταιη ελπίδα του για αποτροπή του κακού ή έστω  την αναβολή του, ώστε να κερδηθεί χρόνος. Ωστόσο, η παραποίησή της από το πουλί υποδηλώνει την αναπότρεπτη δύναμη της μοίρας.

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΠΤΩΣΕΙΣ ΛΥΓΕΡΗΣ

Εκτός από τον πρωτομάστορα, τραγικό πρόσωπο είναι και η γυναίκα του. Η χαρά, η αγάπη και το ενδιαφέρον για τον άντρα την ώρα της άφιξης  που φαίνονται στον χαιρετισμό, σκιάζεται από την κακή διάθεση και τη θλίψη του άντρα της. Επίσης, την προθυμία της να κατεβεί ανυποψίαστη  στο ποτάμι, τη διαδέχεται η αγωνία και ο πανικός, όταν αντιλαμβάνεται την απάτη και την παγίδα που της έχει στήσει. Αντιδρά παρακαλώντας με παράπονο και τρυφερότητα και εκφράζοντας την πικρία της για το οικογενειακό της δράμα. Όταν διαπιστώνει ότι η θυσία της είναι αναπότρεπτη, εκφράζει κατάρες με αγανάκτηση. Τότε της θέτουν το εκβιαστικό δίλημμα: αν επιμείνει στις κατάρες, θα θέσει σε κίνδυνο τη ζωή του αδερφού της. Από τη σύγκρουση θα βγει νικητής η αδελφική αγάπη ενώ οι κατάρες θα μετατραπούν σε ευχές.

ΤΟ ΔΑΧΤΥΛΙΔΙ

Η βέρα λειτουργεί ως δόλωμα και αποτελεί σύμβολο του ιερού συζυγικού δεσμού.

ΤΡΑΓΙΚΗ ΕΙΡΩΝΕΙΑ

Όλοι γνωρίζουν την τραγική μοίρα της λυγερής εκτός από την ίδια.

ΓΛΩΣΣΑ

Είναι απλή δημοτική με κάποιες  ιδιόμορφες και σπάνιες λέξεις (ιδιωματισμοί) που, όμως, δε δυσκολεύουν το νόημα. Όπως σε όλα τα δημοτικά τραγούδια, κυριαρχούν τα ρήματα και τα ουσιαστικά, τα επίθετα είναι ελάχιστα, ενώ η σύνταξη είναι παρατακτική, με σύντομες προτάσεις. Αξιοσημείωτη είναι η χρήση του δραματικού ενεστώτα δίνει παραστατικότητα και ζωντάνια στην αφήγηση. Πιο συγκεκριμένα ο δραματικός ενεστώτας   στους στίχους 33-34 (πιχάει, παίρνει, ρίχνει) υποδηλώνει την ταχύτητα του κτισίματος της λυγερής. Ο πρωτομάστορας ρίχνει μέγα λίθο πρωτοστατώντας στη θυσία της γυναίκας του. Ίσως όμως  επισπεύδει τον θάνατό της ώστε να συντομευθεί ο χρόνος του μαρτυρίου της πράγμα που οφείλεται στην αγάπη του γι’ αυτήν.

ΥΦΟΣ

Το ύφος είναι λιτό χωρίς γλωσσικά στολίδια και πολλούς προσδιορισμούς. Γίνεται ζωηρό και δραματικό με τη χρήση των εικόνων,  του δραματικού ενεστώτα και του διαλόγου. Επίσης, το κάνουν γοργό (γρήγορο) τα ασύνδετα  σχήματα.

ΑΦΗΓΗΤΗΣ

Τριτοπρόσωπος, παντογνώστης. Δεν συμμετέχει στην ιστορία.

ΧΡΟΝΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα της ιστορίας από την αρχή ως το τέλος της ιστορίας, με τη σειρά με την οποία διαδραματίστηκαν (γραμμική αφήγηση).

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ

Αφήγηση: παρουσιάζει την εξέλιξη των γεγονότων, αλλά είναι απρόσωπη και συχνά μονότονη και ψυχρή.

Διάλογος: κατέχει μεγάλο μέρος του τραγουδιού, είναι σύντομος και φυσικός και δίνει ζωντάνια και ζωηρότητα στον λόγο. Ο διάλογος παρουσιάζει με δραματικότητα τις δράσεις, τα συναισθήματα και τις συγκρούσεις των προσώπων.

ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ

Ο στίχος είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος, χωρίς ομοιοκαταληξία.

ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ

Εικόνες ζωντανές και σκληρές ώστε να αποδίδουν ζωηρά τις σκηνές (στίχοι 3, 33-34, 39-40, 44-46).

Ασύνδετα 3, 5, 6, 11, 16.

Επαναλήψεις: αργά/ γοργά/ εγώ να μπω, κι εγώ να βγω, το δαχτυλίδι να βρω.

Παρήχηση: του ρ στους στίχους 12, 17, 39.

Πρωθύστερο:  «αργά ντυθεί, αργά αλλαχτεί».

Νόμος των τριών: εκφράζεται σε δύο στίχους, όπου στον ένα περιέχονται οι δύο έννοιες και στον άλλο που είναι ο σπουδαιότερος, τα καλύτερα ή τα χειρότερα. Στίχοι 7-8, 33-34, 37-38.

ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΟΜΟΙΩΝ ΔΡΑΜΑΤΩΝ

Ο Αβραάμ που έπρεπε να θυσιάσει  το μοναχοπαίδι του, τον Ισαάκ, υπακούοντας την εντολή του Θεού.

Ο Αγαμέμνονας που έπρεπε να θυσιάσει την κόρη του την Ιφιγένεια κατ’ εντολή της θεάς Άρτεμης.

Παράλληλο κείμενο

Του νεκρού αδελφού (παραλογή)

μπάλσαμο, καρυοφύλλι: μυριστικά φυτά του κήπου.

ΠΗΓΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Α, Β, Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGL105/583/3814,16758/

ΚΕΙΜΕΝΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΟΕΚΔΟΤΙΚΗ

ΚΕΙΜΕΝΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

ΚΕΙΜΕΝΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 8 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

  ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ;

Τα δημοτικά τραγούδια αποτελούν δημιουργήματα του λαού και συνδέονται με τη μουσική και τον χορό. Διακρίνονται για την τολμηρή σύλληψη του θέματος, την παραστατικότητα, την ποικιλία των εικόνων και τη λιτότητα του λόγου. Το δημοτικό τραγούδι κατέχει ιδιαίτερη θέση στη νέα ελληνική λογοτεχνία, καθώς «είναι το μέσο, με το οποίο ο λαός έδωσε την εγκυρότερη έκφραση στον κόσμο του και στο πρόσωπό του». Δεν είναι δημιούργημα ενός ατόμου, αλλά πλάθεται από τον ίδιο το λαό.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ;

Αυτοσχέδιοι στιχουργοί συνέθεταν τραγούδια που στη συνέχεια διαδίδονταν προφορικά. Για το λόγο αυτόν τα δημοτικά τραγούδια δε διασώζονται σε μία μόνο μορφή, αλλά σε πολλές παραλλαγές ανάλογα με τον τόπο, διαφορετικές δηλαδή μορφές του ίδιου τραγουδιού.

ΑΠΟ ΠΟΤΕ ΣΥΝΑΝΤΑΜΕ ΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ;

   Η ακμή της δημοτικής ακριτικής* ποίησης σημειώνεται τον 9^ο αιώνα, την εποχή που η νεοελληνική γλώσσα είχε ήδη παρουσιάσει τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα. Συνέχεια της ακμής αυτής αποτελεί η δημοτική ποίηση των χρόνων της Τουρκοκρατίας.

ΠΟΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΕΛΕΤΑ ΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ;

Για αιώνες τα δημοτικά τραγούδια διασώθηκαν από την προφορική παράδοση, μέχρις ότου καταγράφηκαν από διάφορους συλλογείς, οι οποίοι τα κατέταξαν σε ομάδες. Ο ιδιαίτερος κλάδος της επιστήμης που εξετάζει τα δημοτικά τραγούδια, όπως και όλα τα προϊόντα του λαϊκού προφορικού λόγου, είναι η Λαογραφία, επιστήμη που εισήγαγε στην Ελλάδα και καλλιέργησε ο Νικόλαος Πολίτης.

ΤΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΧΕΙ Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ;

   Η γλώσσα του δημοτικού τραγουδιού διακρίνεται για τη δύναμη, την παραστατικότητα και τη ζωντάνια της, επειδή κυριαρχεί το ρήμα και το ουσιαστικό. Ο ποιητής του δημοτικού τραγουδιού έχει ασκηθεί στη συμπύκνωση των σημαντικών στοιχείων και την αποφυγή κάθε περιττού. Σημαντικό ρόλο παίζουν οι αντιθέσεις, οι άστοχες ερωτήσεις και οι παρομοιώσεις.

*Ακριτικά τραγούδια: Ήταν άσματα (τραγούδια) που εξυμνούν τους αγώνες των ακριτών, δηλ. των στρατιωτών που προστάτευαν τα ανατολικά σύνορα (άκραι) του Βυζαντίου, και ιδίως του Διγενή Ακρίτα. Τα συνέθεσαν ανώνυμοι τραγουδοποιοί. Τα ακριτικά τραγούδια τα  εμπνεύστηκαν οι Βυζαντινοί, τον 9ο αιώνα,   από τους συνεχείς πολέμους στα σύνορα με τους Άραβες.

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ  ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ

1. Ο λόγος είναι απλός, φυσικός , ανεπιτήδευτος (χωρίς στολίδια).
2. Ο «ποιητής» του δημοτικού τραγουδιού δεν εκφράζει προσωπικά συναισθήματα, αλλά συλλογικές συναισθηματικές καταστάσεις της κοινότητας.
3. Στοιχεία της τεχνικής των δημοτικών τραγουδιών :

• Ο στίχος είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος με την τομή (παύση) στην 8η συλλαβή, χωρίς το φαινόμενο του διασκελισμού (=συνέχιση του νοήματος και στον επόμενο στίχο).
• Δεν υπάρχει ομοιοκαταληξία εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις.
• Παραλείπονται τα ασήμαντα, τα περιττά και όσα εύκολα εννοούνται. Έτσι η δράση προχωρεί με γοργότερο ρυθμό.
• Υπάρχει λιτότητα εκφραστικών μέσων.
• Η γλώσσα  των δημοτικών τραγουδιών διακρίνεται για τη δύναμη, την παραστατικότητα και την ζωντάνια που οφείλεται στην κυριαρχία του ρήματος και του ουσιαστικού.
• Γίνονται επαναλήψεις: συχνά το πρώτο ημιστίχιο επαναλαμβάνεται στο δεύτερο ή το δεύτερο επιτείνει τη σημασία του πρώτου.
• Υπάρχει χρήση  στερεότυπων εκφράσεων  («τρία πουλάκια κάθονται», κ.λπ.)
• Υπάρχουν άστοχα ερωτήματα («Μήνα σε γάμο ρίχνονται μήνα σε χαροκόπι; Ουδέ σε γάμο ρίχνονται ουδέ σε χαροκόπι»)
• Υπάρχουν πολλές  αντιθέσεις οι οποίες συχνά οδηγούν σε υπερβολές που ανατρέπουν τη λογική τάξη (το θέμα του αδύνατου).
• Συχνά ζωντανεύουν ζώα και άψυχα αντικείμενα με τολμηρές προσωποποιήσεις
• Γίνεται χρήση  του διαλόγου που σπάει τη μονοτονία της αφήγησης και ενισχύει την παραστατικότητα. Συχνά στον διάλογο χρησιμοποιείται συμβατικό πρόσωπο για την προώθηση της δράσης ή του διαλόγου (το πουλί π.χ. που μιλά με ανθρώπινη  ομιλία αποτελεί συνηθισμένο μοτίβο των δημοτικών  τραγουδιών).

ΠΟΙΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ

Τα δημοτικά τραγούδια παρουσιάζουν μεγάλο θεματικό πλούτο. Μπορούμε ωστόσο να τα χωρίσουμε σε τρεις μεγάλες κατηγορίες.

• Στην πρώτη κατηγορία κατατάσσουμε τα τραγούδια που αναφέρονται στις διάφορες εκδηλώσεις της ζωής (της αγάπης, νυφιάτικα, νανουρίσματα, παιδικά, κάλαντα, αποκριάτικα και άλλα εορταστικά, τραγούδια της ξενιτιάς, μοιρολόγια, γνωμικά, τραγούδια της δουλειάς).
• Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα ιστορικά τραγούδια, δηλαδή αυτά που δημιουργήθηκαν εξαιτίας ενός ιστορικού γεγονότος ή αναφέρονται σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, όπως είναι τα ακριτικά ή τα κλέφτικα.
• Στην τρίτη κατηγορία τοποθετούμε τις παραλογές, ένα ιδιαίτερο είδος δημοτικού τραγουδιού, το οποίο διακρίνεται για τον αφηγηματικό του χαρακτήρα, τον επικό τόνο και τη δραματική έκβαση.

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 7 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ Ή ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ: Μια μεταφορική έκφραση κρύβει νοήματα διαφορετικά από εκείνα που φανερώνουν οι λέξεις της. Για παράδειγμα, «Τ΄ άσπρισε τα γένια του ο Αϊ – Νικόλας (=χιόνισε του Αγίου Νικολάου).

ΑΝΑΔΙΠΛΩΣΗ : Αναδίπλωση υπάρχει όταν η τελευταία λέξη ή φράση μιας πρότασης επαναλαμβάνεται στην αρχή της επόμενης.

ΑΝΤΙΘΕΣΗ: Εκφράζει αντίθεση μεταξύ λέξεων, νοημάτων κ.λπ. Για παράδειγμα, «Από ψηλά να γκρεμιστεί και χαμηλά να πέσει».

ΑΠΟΣΙΩΠΗΣΗ : Αποσιώπηση υπάρχει όταν ο λόγος σταματά επειδή ο ομιλητής δεν θέλει να συνεχίσει (είτε από άγνοια είτε από συγκίνηση είτε για έμφαση) και τη θέση του παίρνουν αποσιωπητικά (….).

ΑΡΣΗ –ΘΕΣΗ: Πρώτα λέγεται τι δεν είναι κάτι (ή τι δε συμβαίνει) και αμέσως μετά τι είναι (ή τι συμβαίνει) – πρώτα αίρεται κάτι και στη συνέχεια τίθεται.

ΑΣΤΟΧΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ: Υποβάλλεται μία ερώτηση, κατόπιν γίνεται προσπάθεια να δοθεί απάντηση και αφού απορρίπτεται αυτή η απάντηση, ακολουθεί η δήλωση για το γεγονός. Για παράδειγμα:

Γιατί είναι μαύρα τα βουνά και στέκουν βουρκωμένα;

Μην άνεμος τα πολεμά; μήνα βροχή τα δέρνει;

Κι ουδ΄ άνεμος τα πολεμά, κι ουδέ βροχή τα δέρνει,

Μόνο διαβαίνει ο Χάροντας…

ΑΣΥΝΔΕΤΟ: Παραθέτουμε όρους ή προτάσεις χωρίς συνδέσμους. Αυτό το σχήμα δίνει στο λόγο ζωηρότητα, κίνηση, παλμό. Για π.χ. «Έτσι, η γλώσσα παύει να είναι έκρηξη, άναμμα σκέψης και συναισθήματος, παύει να είναι περιπέτεια, παύει να είναι έκφραση του φορέα της, παύει να είναι επικίνδυνη για την εξουσία και το σύστημα».

ΕΙΚΟΝΕΣ: Κάθε περιγραφή, σύντομη ή εκτενής, απεικονίζει μια πραγματικότητα ή ένα πρόσωπο ή ένα αντικείμενο. Μπορεί να είναι στατική, δυναμική, εξελισσόμενη, μεικτή / οπτική, ακουστική, οσφρητική κλπ.

ΕΙΡΩΝΕΙΑ : Είναι το λεκτικό σχήμα που χρησιμοποιείται για να αποδοθεί ένα νόημα διαφορετικό ή αντίθετο από αυτό που ισχύει στην πραγματικότητα. Συνήθως με την ειρωνεία δηλώνεται υποτίμηση ή αποδοκιμασία. Για παράδειγμα, «Έξυπνος που είσαι!» (=τι κουτός που είσαι).

ΕΜΦΑΣΗ : Σε αυτό το σχήμα του λόγου ένα στοιχείο τονίζεται πολύ, ώστε ο αναγνώστης να το προσέξει με κάθε τρόπο.

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ : Είναι το σχήμα λόγου στο οποίο μία έννοια εμφανίζεται δύο (ή περισσότερες) φορές είτε αυτούσια είτε λίγο διαφοροποιημένη. Δίνεται για λόγους έμφασης. Για παράδειγμα «Τραγούδησε, τραγούδησε, τραγούδησέ μου, κόρη».

ΕΥΦΗΜΙΣΜΟΣ: Ο ευφημισμός είναι ο έπαινος, το εγκώμιο αλλά και η ονομασία κάποιου δυσάρεστου όρου ή γεγονότος με επαινετική λέξη. Δηλαδή στον ευφημισμό συνήθως χρησιμοποιούμε μια λέξη ή μια έκφραση στη θέση μιας άλλης, επειδή θεωρείται λιγότερο αρνητική, δυσοίωνη , επιθετική ή χυδαία από αυτήν που αντικαθιστά. Για παράδειγμα, λέμε γλυκάδι αντί ξύδι.

ΗΧΟΠΟΙΗΤΕΣ ΛΕΞΕΙΣ: Λέξεις που δημιουργούνται με τη μίμηση φυσικών ήχων, π.χ. «κικιρίκου».

ΚΛΙΜΑΚΩΤΟ: Οι έννοιες παρουσιάζονται σε ακολουθία είτε αύξησης είτε μείωσης. Για παράδειγμα, «Ακούω κούφια τα τουφέκια, ακούω σμίξιμο σπαθιών, ακούω ξύλα, ακούω πελέκια, ακούω τρίξιμο δοντιών».

ΚΥΚΛΟΣ: Μία πρόταση ή περίοδος  ή ένα ποίημα ή ένα κείμενο τελειώνει με την ίδια λέξη με την οποία άρχισε. Για παράδειγμα, «Σταθείτε αντρειά σαν Έλληνες και σαν Γραικοί σταθείτε».

ΜΕΤΑΦΟΡΑ : Μεταφορά έχουμε όταν μία ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου ή πράγματος, αφηρημένης έννοιας αποδίδεται σε κάποιο άλλο (πρόσωπο, ζώο, πράγμα αφηρημένη έννοια). Οι μεταφορές δίνουν ζωντάνια. Για παράδειγμα «Υφαίνω συνωμοσία».

ΜΕΤΩΝΥΜΙΑ: Υπάρχει όταν χρησιμοποιείται:

(α) το όνομα του δημιουργού αντί για το δημιούργημά του, για π.χ. «Διάβασε τον Όμηρο» (αντί: τα έπη του Ομήρου).

(β) το όνομα του εφευρέτη αντί για την εφεύρεση, π.χ. «Τον σκότωσε με ένα γκρα» (=με όπλο από κείνα που εφηύρε ο Γκρα)

(γ) αυτό που περιέχει κάτι αντί για το περιεχόμενό του και αντίστροφα, π.χ. «Τόνε ζηλεύει η χώρα» (=οι κάτοικοι της χώρας).

(δ) το αφηρημένο αντί για το συγκεκριμένο και αντίστροφα π.χ.«Ντροπή στα νιάτα να προσβάλλουν τα γεράματα» (οι νέοι, τους γέρους).

ΝΟΜΟΣ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ: Ο λογοτέχνης  κρατάει για το τέλος το πιο σημαντικό, ακολουθώντας τον αυξητικό νόμο του τρίτου και καλύτερου. Συναντάται συχνά στα δημοτικά τραγούδια. Για παράδειγμα,  «Του Κώστα (το άλογο) τρώει τα σίδερα, του Αλέξη τα λιθάρια και του μικρού Βλαχόπουλου τα δέντρα ξεριζώνει.»

ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΗ : Παρομοίωση έχουμε όταν παρουσιάζουμε ένα πρόσωπο, ζώο ή πράγμα όμοιο με κάποιο άλλο ως προς μια ιδιότητα. Η παρομοίωση εκφέρεται με τις σαν, καθώς, όπως, σαν να, θαρρείς, λες κ.ά. Το κείμενο δονείται από ένταση. Για παράδειγμα «Κορμοστασιά σαν κυπαρίσσι».

ΠΡΟΣΩΠΟΠΟΙΗΣΗ : Είναι η απόδοση ανθρώπινων ιδιοτήτων σε άψυχα αντικείμενα ή αφηρημένες έννοιες (π.χ. ζώα, φυτά, πράγματα). Το κείμενο δονείται από ένταση. Για π.χ. «Τ΄ αηδόνι καλημέρισε την αυγή».

ΠΟΛΥΣΥΝΔΕΤΟ: Συνδέουμε όμοιους όρους ή προτάσεις με συνδέσμους συμπλεκτικούς ή διαζευκτικούς. «Χαρές και λύπες να χαθούν και τα βασίλεια κι όλα, τίποτε δεν είναι αν στητή μέν΄ η ψυχή κι ολόρθη».

ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ: Είναι η ερώτηση που διατυπώνεται απλώς ως σχήμα λόγου και όχι για να απαντηθεί, καθώς η απάντησή της είτε είναι αυτονόητη είτε εντελώς περιττή. Η ρητορική ερώτηση έχει σκοπό να προβληματίσει τον αναγνώστη και να τον οδηγήσει στο υπονοούμενο συμπέρασμα του πομπού.Για παράδειγμα, “Έως ποιο βαθμό οι αντιλήψεις, οι κρίσεις, οι αποφάσεις μας στην καθημερινή ζωή είναι «δικές μας και όχι αποτέλεσμα επιρροής της κοινωνίας πάνω μας;”

ΥΠΕΡΒΟΛΗ : Πρόκειται για λέξεις ή φράσεις με τις οποίες μεγεθύνεται ένα χαρακτηριστικό, μία ιδιότητα, μία ενέργεια, μία κατάσταση σε επίπεδα εξωπραγματικά. Δίνεται για έμφαση. Για παράδειγμα «Στο έμπα χίλιους έκοψε, στο έβγα δυο χιλιάδες».

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ,ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ,ΤΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 7 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΝΑΝΟΥΡΙΣΜΑΤΑ: ΚΟΙΜΗΣΟΥ ΑΣΤΡΙ

Κατηγορία: Και το δεύτερο τραγούδι ανήκει στην κατηγορία των νανουρισμάτων και περιλαμβάνεται στη συλλογή του Ν.Γ. Πολίτη. Έχει καταγραφεί από τον Μιχ. Λελέκο, το 1888 και προέρχεται από την Κορινθία. Το νανούρισμα αυτό αναφέρεται σε νεογέννητο νήπιο.

Θέμα: Εδώ η μητέρα, αφού παρατηρεί τη μικρή της κόρη που κοιμάται, ονειρεύεται το μέλλον της και εύχεται να πραγματοποιήσει στη ζωή της όλα τα χαρμόσυνα που είχε εκείνη την εποχή η ζωή των κοριτσιών. Επίσης, καλεί την Παναγία να συντρέξει και να προστατεύσει το παιδί στον ύπνο του.

Χώρος και χρόνος δεν προσδιορίζονται, καθώς στο νανούρισμα κυριαρχεί το φαντασιακό και ονειρικό στοιχείο. Η φαντασίωση όμως ανάγεται στις παραδοσιακά πολυσύχναστες αγορές της Πόλης και της Βενετίας, και στην εποχή του Βυζαντίου.

Δομή: το ποίημα αποτελείται από νοηματικά ενότητα.

Τα πρόσωπα: η μάνα, η κόρη και η Παναγία, την οποία καλεί για να προστατέψει το παιδί στον ύπνο του.

Με ποιόν τρόπο ζητάει η μάνα από την κόρη της να κοιμηθεί;

Η μητέρα απευθύνεται στην κόρη της καλώντας την γλυκά να κοιμηθεί και συνδέει τη διαδικασία του ύπνου με τη βοήθεια της Θεοτόκου.

Ποιες εικόνες προβάλλονται μέσα από το νανούρισμα;

Εικόνες από την καθημερινή ζωή (καλοπαντρεμένη με άντρα που θα την αγαπά).

Θρησκευτικές εικόνες (Παναγία που τη σκεπάζει και τη φυλάει).

Φαντασιακές και ονειρικές εικόνες (αγορές Πόλης και Βενετίας).

Ποιες είναι οι ευχές που διατυπώνει η μάνα για το παιδί της;

Να καλοπαντρευτεί με άντρα που θα την αγαπά και θα τη χαίρεται.

Να έχει την προστασία της Παναγίας.

Ποια γνωρίσματα των δημοτικών τραγουδιών συναντάμε στο νανούρισμα;

• Συμβολικός αριθμός τρία (στίχοι 1, 3-4)
• Υπερβολή (στίχος 6)
• Παρουσία της φύσης (στίχοι 1-2)
• Απλή γλώσσα
• Έχει ονειρικό και φαντασιακό περιεχόμενο.
• Χρησιμοποιεί εικόνες από τη φύση και την καθημερινή ζωή

Γλώσσα-στιχουργική

Η γλώσσα είναι απλή δημοτική καθώς κυριαρχούν το ρήμα και τα ουσιαστικά.  Από άποψη στιχουργικής, οι στίχοι είναι ιαμβικοί δεκαπεντασύλλαβοι .

Εκφραστικά μέσα

Μεταφορές: «Κοιμήσου αστρί, κοιμήσου αυγή, κοιμήσου νιο φεγγάρι »

Υπερβολές: «42 μαστόροι»

Επαναλήψεις: «Κοιμήσου» (στ. 1, 2, 3, 5, 9, 11).

Εικόνες

 Σχολιασμός του περιεχομένου

Η φωτεινή ομορφιά της κόρης

Για τα κορίτσια μια από τις παραδοσιακές αξίες είναι η ομορφιά και αυτό προβάλλεται από τη μάνα για τη κόρη στην αρχή ακριβώς του νανουρίσματος. Μια ομορφιά που ακτινοβολεί φως και συνδέεται η περιγραφή της με ποιητικές μεταφορές, καθώς το κοριτσάκι παρομοιάζεται με έντονα στοιχεία της φύσης που εκπέμπουν φως ( αστέρι, αυγή, φεγγάρι).

«Αστρί»: με τη λέξη αυτή νοείται το μικρό φωτεινό άστρο.

«Αυγή»: είναι η ώρα του εικοσιτετράωρου κατά την οποία αρχίζει να προβάλλει το φως της μέρας, όπως ξεκινάει η ζωή για το μικρό κορίτσι.

«Νιο φεγγάρι». Το κοριτσάκι, που τώρα αρχίζει τη ζωή του, είναι σαν τη νέα σελήνη.

Οι προτροπές

Η μάνα απευθύνεται στο βρέφος επαναλαμβάνοντας την προτροπή κοιμήσου οχτώ φορές και ακόμα μία με τη συνώνυμη βρεφική λέξη νάνι (κάνε νάνι = κοιμήσου).

Ετοιμασίες και φροντίδες για το μέλλον

Η μάνα, για να υπακούσει το παιδί στην προτροπή της για ύπνο, του δίνει  διαβεβαιώσεις, ανακοινώνοντάς του κάποιες ενέργειες που έχει κιόλας κάνει, δηλαδή συγκεκριμένες προετοιμασίες για την ύψιστη στιγμή της ζωής ενός κοριτσιού, για το γάμο του. Έτσι, η μάνα πληροφορεί τη μικρή της κόρη ότι:

α. Έχει παραγγείλει να της φέρουν από την Πόλη τα χρυσάφικά της και από τη Βενετιά τις φορεσιές και τα διαμαντένια στολίδια της.

β. Έχει παραγγείλει στην Πόλη ένα πάπλωμα, που της το ράβουν σαράντα δύο μαστόροι. Το πάπλωμα εκπροσωπεί βέβαια όλο το ρουχισμό που θα αποτελέσει την προίκα της μελλοντικής νύφης. Έχει πάνω του δύο παραστάσεις: έναν αϊτό, σύμβολο της αντρικής δύναμης, και ένα παγώνι, σύμβολο της ομορφιάς της νύφης.

γ. Η τρίτη παραγγελία είναι τα πανέμορφα κόκκινα παπούτσια, που τα κατασκευάζει ήδη ο τσαγκάρης.

Η πολυτέλεια και η αρχοντιά

Τα δώρα που ετοιμάζονται για την κόρη υποδηλώνουν τις προσδοκίες της μάνας ότι η κόρη της θα ζήσει μέσα στην πολυτέλεια και στην αρχοντιά. Αυτό δείχνουν τα ακόλουθα στοιχεία:

• Τα κοσμήματα και οι φορεσιές της κόρης θα προέρχονται από τις πιο φημισμένες πόλεις της Ανατολής και της Δύσης (από την Πόλη και από τη Βενετιά).
• Το πάπλωμα το κατασκευάζουν, ούτε λίγο ούτε πολύ, σαράντα δύο μαστόροι (υπερβολή).

Παρατηρήσεις για τα δύο νανουρίσματα

Διαφορές των δύο νανουρισμάτων

Αν παραλληλίσουμε τα δύο νανουρίσματα, πέρα από κάποιες ομοιότητες, θα διαπιστώσουμε ότι αυτά διαφέρουν σε κάποια σημεία ως προς το περιεχόμενό τους. Έτσι:

α. Στο πρώτο νανούρισμα το βρέφος είναι αγόρι. Αυτό φαίνεται καθαρά από τη ρητή αναφορά του κυρ Βοριά (στ. 12: «χρυσόν υιόν εβίγλισα») και υποδηλώνεται επίσης από τους τρεις άντρες (έντονο το στοιχείο της “αντρειοσύνης”).

Στο δεύτερο νανούρισμα το βρέφος είναι κορίτσι. Αυτό φαίνεται καθαρά από τους στίχους της μάνας στο δεύτερο στίχο («να σε χαρεί ο νιος που θα σε πάρει») αλλά και από πολλά άλλα στοιχεία:

• Η μάνα θα δωρίσει στο παιδί της χρυσάφικα και διαμαντικά (τέτοια στολίδια προορίζονται για γυναίκες).
• Η «προίκα» περιλαμβάνει πάπλωμα, δηλαδή προικιά ρουχισμού· και αυτά τα δίνει μόνο η νύφη και όχι ο γαμπρός.
• Ακόμα ένα (γαμήλιο) δώρο που ετοιμάζει η μάνα για το παιδί της είναι τα κόκκινα παπούτσια, στολισμένα με μαργαριτάρια· τέτοια παπούτσια ταιριάζουν μόνο σε γυναίκες.

β. Η πρώτη μάνα (του αγοριού) απευθύνεται στον Ύπνο, που τον προτρέπει να πάρει το παιδί της, ενώ η δεύτερη (του κοριτσιού) απευθύνεται στο ίδιο το παιδί της προτρέποντάς το να κοιμηθεί.

γ. Στο πρώτο νανούρισμα υπάρχει κρυφή προσδοκία για αντρεία του αγοριού, ενώ στο δεύτερο υποδηλώνεται η ομορφιά του κοριτσιού και προβάλλεται η προσδοκία για γάμους και χαρές.

Συσχετισμός των νανουρισμάτων με τα παραμύθια

Τα νανουρίσματα είναι δημιουργήματα του λαού, όπως τα παραμύθια, ωστόσο διαφέρουν από αυτά ως προς την εξωτερική μορφή (το παραμύθι είναι πεζό κείμενο, ενώ το νανούρισμα ποιητικό). Όμως έχουν και πολλά κοινά.

α) Ως προς το περιεχόμενο: Τα νανουρίσματα και τα παραμύθια κινούνται σ’ έναν κόσμο μαγικό και ονειρικό, παρουσιάζοντας εξωπραγματικές και υπερφυσικές καταστάσεις και χρησιμοποιώντας προσωποποιημένα τα στοιχεία της φύσης.

β) Ως προς τη μορφή: Μοιάζουν στο λεξιλόγιο, τη σύνταξη και το ύφος.

γ) Ως προς τον σκοπό: Βοηθούν και τα δύο το παιδί να κοιμηθεί.

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 7 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1

 ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΛΟΓΟΥ

Ένα τμήμα του λόγου που εκτείνεται από τελεία σε τελεία λέγεται περίοδος.

H περίοδος μπορεί να αποτελείται μόνο από μία ή και από περισσότερες προτάσεις.

KΥΡΙΕΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Μια πρόταση που δεν εξαρτάται από καμιά άλλη λέγεται κύρια/ανεξάρτητη πρόταση. Μια πρόταση που συμπληρώνει το νόημα μιας άλλης και εξαρτάται από αυτήν λέγεται εξαρτημένη/δευτερεύουσα πρόταση.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ

Oι λέξεις που συνδέουν κύριες ή δευτερεύουσες προτάσεις μεταξύ τους λέγονται σύνδεσμοι, π.χ. και, όμως, ότι, μήπως κτλ.

ΠΑΡΑΤΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ-ΠΕΡΙΟΔΩΝ

Όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις συνδέονται με  παρατακτικούς συνδέσμους, όπως οι σύνδεσμοι:

και, ούτε, ή, είτε, αλλά, παρά, όμως, δηλαδή, όχι μόνο – αλλά και, λοιπόν, ωστόσο,

τότε λέμε ότι συνδέονται παρατακτικά.

Παρατακτικά συνδέονται όμοιες προτάσεις, δηλαδή κύριες με κύριες ή δευτερεύουσες με δευτερεύουσες.

Η ΣΤΙΞΗ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΤΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ

Πριν από τους συνδέσμους και, ή / είτε συνήθως δε βάζουμε κόμμα.

Συνήθως δε βάζουμε κόμμα πριν από το όμως, ενώ βάζουμε κόμμα πριν από το αλλά.

Bάζουμε πάντα κόμμα πριν από το αλλά και (π.χ. όχι μόνο νίκησαν, αλλά και θριάμβευσαν).

Συνήθως με το ωστόσο αρχίζει νέα περίοδος και έτσι πριν από αυτό υπάρχει τελεία.

ΑΣΥΝΔΕΤΟ ΣΧΗΜΑ

Ασύνδετο σχήμα έχουμε, όταν λέξεις ή φράσεις βρίσκονται στο λόγο η μία μετά την άλλη χωρίς κάποια συνδετική λέξη ανάμεσά τους. Όταν γράφουμε τις λέξεις ή φράσεις αυτές, πάντα τις χωρίζουμε με κόμμα.

 ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ

Όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις δεν είναι ισοδύναμες (η μία εξαρτάται από την άλλη), συνδέονται μεταξύ τους με κάποιον από τους υποτακτικούς συνδέσμους ή με μια αναφορική αντωνυμία. Αυτός ο τρόπος σύνδεσης των προτάσεων ονομάζεται υποτακτική σύνδεση.

Συνηθισμένοι υποτακτικοί σύνδεσμοι είναι οι:

ότι, πως, να, μήπως, γιατί, επειδή, όταν, αφού, ώστε κ.ά.

 ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΩΝ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ

Α. ΟΝΟΜΑΤΙΚΕΣ

Είναι οι δευτερεύουσες  προτάσεις που  λειτουργούν κυρίως  ως αντικείμενο ή υποκείμενο του ρήματος της κύριας πρότασης. Τέτοιες είναι οι ειδικές, οι βουλητικές, οι ενδοιαστικές, οι πλάγιες ερωτηματικές και οι ονοματικές  αναφορικές προτάσεις.

π.χ. Είπε ότι θα φύγει από τον τόπο του. (ειδική)

Β. ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΕΣ

Είναι οι δευτερεύουσες  προτάσεις που  λειτουργούν  ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί·

Oι επιρρηματικές δευτερεύουσες προτάσεις δηλώνουν:

1. χρόνο, οι χρονικές, π.χ.Ότανκατηφορίζεις την Ερμού, έχεις όλη την πόλη μπροστά σου.
2. αιτία, οι αιτιολογικές, π.χ.Θύμωσε,επειδή ο Γιάννης αποφάσισε να φύγει.
3. σκοπό, οι τελικές, π.χ.Τα καράβια έρχονταν(για) να φορτώσουν ξυλεία.
4. αποτέλεσμα, οι αποτελεσματικές ή συμπερασματικές, π.χ.Μιλά πολύ σιγά,ώστε μόλις ακούγεται.
5. υπόθεση, οι υποθετικές, π.χ.Ανπάτε στη Μυτιλήνη, θα περάσετε ωραία.
6. εναντίωση, οι εναντιωματικές, π.χ.Αν καιπερνάει δύσκολα, δεν αφήνει τον τόπο του.

ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΣΤΗΝ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ

Όταν μια δευτερεύουσα πρόταση λειτουργεί ως αντικείμενο ή υποκείμενο στο ρήμα μιας άλλης πρότασης, τότε οι δύο προτάσεις δε χωρίζονται με κόμμα, π.χ. Λέγεται ότι οι πρώτοι Κορίνθιοι χρησιμοποίησαν το σημερινό τρόπο κατασκευής των καραβιών. (κείμ. 5)

Όταν η δευτερεύουσα πρόταση δηλώνει κάποια επιρρηματική σχέση (χρόνο, αιτία, σκοπό κ.λπ.), τότε συνήθως χωρίζεται με κόμμα από την πρόταση που προσδιορίζει, π.χ. O κόσμος της αγοράς απλώνεται μπροστά μας, καθώς κατηφορίζουμε την οδό Ερμού. (κείμ. 3)

ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ

ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ:

Ο σύνδεσμος και πριν από φωνήεν στον γραπτό λόγο, αλλά και στον προφορικό, μετατρέπεται σε κι, π.χ. Πήγε κι αυτός στη συναυλία.

Οι ειδικοί σύνδεσμοι πως και που, καθώς και ο συμπερασματικός που, δεν τονίζονται, ενώ τα ερωτηματικά επιρρήματα πώς και πού τονίζονται, π.χ. Ξέρω πως τώρα διαβάζει. Πώς να είναι άραγε; Μου είπε που πήρες μέρος στους αγώνες. Δεν ξέρω πού να πάω.

Ο ειδικός σύνδεσμος ότι γράφεται χωρίς υποδιαστολή (κόμμα), ενώ η αναφορική αντωνυμία ό,τι γράφεται με υποδιαστολή. π.χ. Υποστηρίζει ότι δεν ήταν εκεί. Θα κάνει ό,τι του πεις.

ΠΗΓΕΣ

Συντακτικό της Νεοελληνικής Γλώσσας (Ο.Ε.Δ.Β.)

Γραμματική Νεοελληνικής Γλώσσας (Ο.Ε.Δ.Β.)

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΓΛΩΣΣΑ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 6 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

Γιώργος Ιωάννου Να ‘σαι καλά δάσκαλε

Ανάγνωση του αποσπάσματος από τον ηθοποιό Γρ. Βαλτινό

Απόσπασμα από την ταινία “ο κύκλος των χαμένων ποιητών”

ΣΧΟΛΙΑ:

1. Γιώργος Ιωάννου: Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1927. Πήρε πτυχίο φιλολογίας από το Α.Π.Θ. Το 1960 διορίστηκε φιλόλογος και δούλεψε σε διάφορα μέρη.  Στα γράμματα εμφανίστηκε το 1954 με μια μικρή ποιητική συλλογή («Ηλιοτρόπια»). Κυρίως ασχολήθηκε με την πεζογραφία. Παράλληλα, έκανε μεταφράσεις αρχαίων κειμένων, εξέδωσε συλλογές δημοτικών τραγουδιών, παραμυθιών, Καραγκιόζη και έγραψε θεατρικά έργα, χρονογραφήματα και μελέτες. Πέθανε στην Αθήνα το 1985.

2.  Το απόσπασμα προέρχεται από το έργο του: “Εφήβων και μη” 1982

3. Θέμα διηγήματος: Το ενδιαφέρον και η αγάπη που καλλιεργεί ένας καθηγητής στους μαθητές μιας τάξης σχολείου της επαρχίας για το λαϊκό πολιτισμό και τη λαϊκή λογοτεχνική παράδοση.

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Β΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 6 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 3: Τα επαγγέλματα των αρχαίων Αθηναίων, η ετυμολογία των λέξεων (παραγωγή και σύνθεση), τόνοι και πνεύματα, κανόνες τονισμού, δασυνόμενες λέξεις

ΚΕΙΜΕΝΟ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

© Γιάννης Παπαθανασίου-Κατερίνα Πρανδέκου

Η ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΣΗ

1. Οι περισσότερες λέξεις σχηματίστηκαν από άλλες με παραγωγή ή με σύνθεση:

α) με παραγωγή: δίκη – δικάζω, δικαστής, δικαστικός·

β) με σύνθεση: (λόγος + γράφω) λογογράφος, (ξίφος + μάχαιρα) ξιφομάχαιρα.

2. Το μέρος της γραμματικής που εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους σχηματίζονται οι λέξεις λέγεται ετυμολογικό.

3. Κατά την παραγωγή και τη σύνθεση δεν παίρνονται συνήθως ακέραιες οι λέξεις, παρά θέματα λέξεων. Π.χ.

παραγωγή: από τη λέξη βαίνω (θέμα βα-) σχηματίζεται η λέξη βα-τός·

σύνθεση: από τις λέξη ναῦ-ς + πήγ-νυμι σχηματίζεται η λέξη ναυ-πηγ-ός.

4. α) Η λέξη που από το θέμα της σχηματίζεται με παραγωγή μια νέα λέξη λέγεται ως προς αυτή πρωτότυπη. Η νέα λέξη που παράγεται λέγεται παράγωγη: δίκη (πρωτότυπη) – δικάζω (παράγωγη).

β)   Το αρχικό θέμα που απ’ αυτό βγαίνει μια σειρά από παράγωγες λέξεις με διάφορους μετασχηματισμούς λέγεται ρίζα.

Π.χ. ρίζα γραφ-: γράφ-ω, γραφ-εύς, γραφ-εῖον, γραφ-ή, γραφ-ίς (γεν. γραφ-ίδος), γραφ-ίδ-ιον, γραφ-ικός, γραπ-τός, γραμ-μή, γραμ-μ-ικός, γράμ-μα (γεν. γράμματ-ος), γραμματ-ίζω (= διδάσκω γράμματα), γραμματ-ιστής, γραμματ-εύς, γραμματεύ-ω κτλ., όπου από τη ρίζα γραφ- βγαίνουν τα θέματα γραφ-, γραφίδ-, γραπ-, γραμ-, γραμματ-, γραμματευ- κτλ.

γ)   Η λέξη που δεν παράγεται από άλλη, παρά σχηματίζεται απευθείας από κάποια ρίζα, όταν προστεθεί σ’ αυτή μια κατάληξη, λέγεται ριζική λέξη.

Π.χ. γράφ-ω, φη-μί, (ἐσ-μί) εἰ-μί, ναῦ-ς, φλόγ-ς, λίθο-ς κ.ά.

5. α) Η λέξη που σχηματίζεται από δύο άλλες (ριζικές, πρωτότυπες ή παράγωγες) με την ένωση των θεμάτων τους, λέγεται σύνθετη λέξη. Έτσι π.χ. από το φιλῶ και τιμὴ έγινε η σύνθετη λέξη φιλότιμος· από το ναῦ-ς και μάχ-ομαι έγινε η σύνθετη λ. ναυμάχος.

β) Κάθε λέξη που δεν είναι σύνθετη λέγεται απλή λέξη. Η απλή λέξη μπορεί να είναι ριζική (δίκη, γράφω) ή παράγωγη (δίκαιος, γραφεύς).

6. Οι δύο λέξεις που ενώνονται και σχηματίζουν μια σύνθετη λέξη λέγονται συνθετικά μέρη. Η πρώτη απ’ αυτές λέγεται πρώτο συνθετικό (μέρος) και η δεύτερη λέγεται δεύτερο συνθετικό (μέρος). Έτσι π.χ. της σύνθετης λέξης βιβλιοπώλης συνθετικά μέρη είναι οι λέξεις βιβλίον (α΄ συνθετικό) και πωλῶ (β’ συνθετικό).

ΠΗΓΗ:http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2340/Grammatiki-Archaias-Ellinikis_Gymnasiou-Lykeiou_html-apli/index_03_01.html

ΤΟΝΟΙ 

1.Σε κάθε λέξη που έχει δύο ή περισσότερες συλλαβές μία από αυτές τονίζεται, δηλ. προφέρεται πιο δυνατά από τις άλλες. Για να φανερώσουμε στο γραπτό λόγο ποια είναι η συλλαβή που τονίζεται, γράφουμε πάνω στο φωνήεν ή το δίφθογγο της συλλαβής αυτής ένα σημάδι που λέγεται τόνος: φέ-ρω, φε-ρό-με-θα, φε-ρο-μέ-νη, φεῦ-γε, ἀ-πό-φευ-γε, ἀ-γα-θός, ἀ-νήρ.

 2.Οι τόνοι είναι τρεις: η οξεία (′), η βαρεία (‵) και η περισπωμένη(~): Ἀρταξέρξης καὶ Κῦρος.

3. Ονομασία των λέξεων από τον τόνο τους: Σε κάθε λέξη πάνω στο φωνήεν ή το δίφθογγο της συλλαβής που τονίζεται σημειώνουμε κάθε φορά έναν ορισμένο τόνο. Κατά τη θέση που έχει ο τόνος σε μια λέξη και κατά το είδος του η λέξη αυτή λέγεται:

α) οξύτονη, αν έχει οξεία στη λήγουσα: πατήρ·

β) παροξύτονη, αν έχει οξεία στην παραλήγουσα: μήτηρ·

γ) προπαροξύτονη, αν έχει οξεία στην προπαραλήγουσα: λέγομεν·

 Τονισμός. Γενικοί κανόνες τονισμού

Ο τονισμός των λέξεων στην αρχαία ελληνική γίνεται κατά τους εξής γενικούς κανόνες:

α) Καμιά λέξη δεν τονίζεται πιο πάνω από την προπαραλήγουσα (όπως και στην κοινή νέα ελληνική): λέγομεν, ἐλέγομεν, ἐλεγόμεθα, ἐπικίνδυνος, ἐπικινδυνότατος.

β) Η προπαραλήγουσα, όταν τονίζεται, παίρνει πάντοτε οξεία: τιμώμεθα, παρήγορος, πείθομαι.

γ) Κάθε βραχύχρονη συλλαβή (ε, ο), όταν τονίζεται, παίρνει πάντοτε οξεία: νέφος, τόπος, ἀγαθός.

δ) Η μακρόχρονη παραλήγουσα, όταν τονίζεται, παίρνει οξεία εμπρός από μακρόχρονη λήγουσα: θήκη, κώμη, παιδεύω, κλαίω.

ε) Η μακρόχρονη παραλήγουσα, όταν τονίζεται, παίρνει περισπωμένη εμπρός από βραχύχρονη λήγουσα: κῆπος, χῶρος, φεῦγε, κῶμαι.

Πνεύματα

1. Κάθε λέξη που αρχίζει από φωνήεν ή δίφθογγο ή από το σύμφωνο ρ παίρνει πάνω σ’ αυτό ένα ιδιαίτερο σημάδι, που λέγεται πνεύμα.

2. Τα πνεύματα είναι δύο, η ψιλή (‘) και η δασεία (‛): ἀήρ, εἰκὼν – ἁγνός, εὑρίσκω· ῥέω.

3. Λέξεις με ψιλή και λέξεις με δασεία: Από τις λέξεις που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο οι περισσότερες παίρνουν ψιλή. Δασύνονται (δηλ. παίρνουν δασεία) κανονικά:

α) Οι λέξεις που αρχίζουν από υ ή από ρ: ὑβρίζω, ῥόδον.

β) Τα άρθρα ὁ, ἡ, αἱ και οι δεικτικές αντωνυμίες ὅδε, ἥδε, οἵδε, αἵδε· οὗτος, αὕτη.

γ) Οι αναφορικές αντωνυμίες και τα αναφορικά επιρρήματα (εκτός από τα ἔνθα, ἔνθεν): ὅς, ἥ, ὃ κτλ., ὅπου, ὅθεν κτλ..

δ) Οι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας ἡμεῖς, ἡμῶν κτλ., οι αντωνυμίες ἕτερος, ἑκάτερος, ἕκαστος και οι λέξεις που σχηματίζονται από αυτές (ἡμέτερος, ἑαυτοῦ, ἑτέρωθεν, ἑκάστοτε κτλ.).

ε) Οι σύνδεσμοι ἕως, ἡνίκα, ἵνα, ὅμως, ὅποτε, ὅπως, ὅτε, ὅτι, ὡς, ὥστε.

στ) Τα αριθμητικά εἷς, ἕν, ἕξ, ἑπτά, ἑκατόν· επίσης τα παράγωγα από αυτά· ἕνδεκα, ἑξακόσιοι, ἑβδομήκοντα, ἑκατοντάκις κτλ.

ζ) Οι ακόλουθες λέξεις (και όσες είναι παράγωγες από αυτές ή σύνθετες με α΄ συνθετικό τις λέξεις αυτές):

Α.- ἁβρός, ἅγιος, ἁγνός, ᾍδης, ἁδρός, ἁθρόος (στην αττική διάλεκτο), αἷμα, Αἷμος, αἱρέω-ῶ, αἱ ἁλαὶ (= η αλυκή), ἅλας, Ἁλιάκμων, γεν. –ονος, Ἁλίαρτος, ἁλιεύω (μτγν.), Ἁλικαρνασσός, ἅλις (= αρκετά), ἁλίσκομαι- ἅλωσις, ἅλλομαι (= πηδῶ), Ἁλόννησος, ἁλουργίς, γεν. –ίδος (μτγν.), ὁ ἅλς, γεν. τοῦ ἁλὸς (= αλάτι· συχνά σε πληθ. οἱ ἅλες = αλάτι, αλυκή), ἡ ἅλς, γεν. τῆς ἁλὸς (= θάλασσα), ἁλτήρ, πληθ. ἁλτῆρες, ἅλυσις, ἡ ἅλως (= αλώνι), ἅμα, ἅμαξα, ἁμαρτάνω, ἅμιλλα, ἅμμα (= δέσιμο, κόμπος· από το ἅπτω), ἁνύτω (αλλά και ἀνύ(τ)ω), ἁπαλός, ἅπαξ, ἁπλοῦς, ἅπτω-ἅπτομαι, ἅρμα, ἁρμόζω, ἁρμονία, ἁρμός, ἅρπαξ – ἁρπάζω, ἁφή, ἁψίκορος, ἁψίς, γεν. –ιδος.

Ε.– (Ἑβραῖος), τὸ ἕδος (= θρόνος, ναός, άγαλμα), ἕδρα, ἑδώλιον, ἕζομαι (= κάθομαι), εἱλόμην (αόρ. β΄ του αἱροῦμαι), εἵμαρται – εἱμαρμένη, εἵργνυμι και εἱργνύω (= εμποδίζω την έξοδο, κλείνω μέσα· ενώ εἴργω = εμποδίζω την είσοδο, αποκλείω), εἱρκτή, Ἑκάβη, ἑκάς (= μακριά), Ἑκάτη, ἑκών, Ἑλένη, Ἑλικών (γεν. –ῶνος), ἡ ἕλιξ, ἑλίττω (= τυλίγω, στρέφω), ἕλκος, ἕλκω (μεταγ. ἑλκύω), Ἑλλάς, Ἕλλην, ἡ ἕλμινς (γεν. –ινθος = σκουλήκι των εντέρων), τὸ ἕλος, ἕνεκα ή ἕνεκεν, ἑξής, ἕξω (μέλλ. του ρ. ἔχω), ἑορτή, ἕρκος (= φραγμός), ἕρμα, ἑρμηνεύω, Ἑρμῆς, ἕρπω, ἑσπέρα, ἕσπερος, ἑσπόμην (αόρ. β’ του ἕπομαι), ἑστιάω-ῶ, ἑταῖρος, ἕτοιμος και ἑτοῖμος, εὑρίσκω, ἑφθός (= βραστός· για τα μέταλλα = καθαρισμένος με φωτιά, καθαρός), ἕψω (= βράζω), ἕωλος (= παλιός, όχι πρόσφατος), ἡ ἕως (= πρωί).

Η.- Ἥβη, ἡγέομαι –οῦμαι, ἥδομαι, ἥκιστα, ἥκω, ἧλιξ (= συνομήλικος, σύντροφος), Ἡλιαία, ἥλιος, ἧλος (= καρφί), ἡμέρα, ἥμερος, ἡμι- (αχώριστο μόριο), ἥμισυς, ἡ ἡνία και τὰ ἡνία (= χαλινός), ἧπαρ, Ἥρα, Ἡρακλής, Ἡρόδοτος, ἥρως, Ἡσίοδος, ἥσυχος, ἧττα, ἡττάομαι -ῶμαι, ἥττων, Ἡφαιστος.

Ι.- ἱδρύω, ἱδρώς, ἱέραξ, ἱερός, ἵημι, ἱκανός, ἱκέτης, ἱκνέομαι –οῦμαι, ἱλάσκομαι, ἱλαρός, ἵλεως, ἱμάς, ἱμάτιον, ἵμερος (=.πόθος), ἵππος, (μεταγεν. ἵπταμαι), ἵστημι, ἱστός – ἱστίον, ἱστορία, ἱστορέω -ῶ, ἵστωρ (γεν. –ορος = έμπειρος, γνώστης).

Ο.– ὁδός, ὁλκάς (= πλοίο που ρυμουλκείται, φορτηγό), ὁλκή (= έλξη, εισπνοή, βάρος), ὁ ὁλκός (= μηχάνημα με·το οποίο έσερναν τα πλοία, λουρί, χαλινός, τροχιά, αυλάκι), ὅλμος, ὅλος, ὁρμαθός, ὁρμή, ὁ ὅρμος, ὁ ὅρος, τὸ ὅριον, ὁρίζω, ὁράω -ῶ, ὅσιος.

Ω.– ὥρα, ὡραῖος, ὥριμος.

4. Θέση του τόνου και του πνεύματος

α) Στα απλά φωνήεντα και τους καταχρηστικούς διφθόγγους, όταν γράφονται με μικρά γράμματα, ο τόνος ή το πνεύμα σημειώνεται από πάνω: ἀρετή, ἑορτή, τῷ ἀνθρώπῳ, ἠώς, ᾠδεῖον· όταν είναι κεφαλαία, σημειώνεται εμπρός και προς τα πάνω: Ἁθηνᾷ, Ἑλλάς, Ἠώς, Ὠιδεῖον ή Ὠδεῖον.

β) Στους κύριους διφθόγγους ο τόνος ή το πνεύμα σημειώνεται πάνω στο δεύτερο φωνήεν: αὐτός, αἱρετός, εὑρίσκω, ναύτης, σφαῖρα, Αἰγεύς.

γ) Όταν ο τόνος και το πνεύμα βρίσκονται στην ίδια συλλαβή, τότε η οξεία ή η βαρεία σημειώνεται ύστερ’ από το πνεύμα και η περισπωμένη από πάνω του: ἄνθρωπος, Ἕλλην, αὔριον, Αἴας ὅς ἥρως ἦν, εὖρος, Ἥρα, ἧπαρ.

δ) Ο τόνος και το πνεύμα παραλείπονται σε λέξεις που γράφονται ολόκληρες με κεφαλαία: ΕΛΛΑΣ, ΑΙΓΙΝΑ, ΠΑΡΘΕΝΩΝ.

ΠΗΓΗ:http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2340/Grammatiki-Archaias-Ellinikis_Gymnasiou-Lykeiou_html-apli/index_01_03.html

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 5 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ

ΜΕΤΟΧΕΣ

 ΟΙ ΜΕΤΟΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

Η μετοχή είναι επίθετο και ρήμα, μετέχει δηλαδή και στα δύο. Ως επίθετο έχει γένος, αριθμό και πτώση. Ως ρήμα έχει φωνή, διάθεση και χρόνους.

ΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΗΣ ΜΕΤΟΧΗΣ

Μετοχή έχουν:

• Ο ενεστώτας στην ενεργητική φωνή με κατάληξη –οντας (π.χ. τρέχοντας) όταν αυτή τονίζεται στην προπαραλήγουσα και –ώντας (π.χ. γεννώντας) όταν τονίζεται στην παραλήγουσα.
• Ο ενεστώτας σπανιότερα στην παθητική φωνή με καταλήξεις -όμενος, -η, -ο (π.χ. αναπτυσσόμενες), αλλά και -ούμενος, -η, -ο (π.χ. μιμούμενος) και -άμενος, -η, -ο (π.χ. τρεμάμενος).
• Ο παρακείμενος οτην παθητική φωνή με κατάληξη -μένος, -η, -ο (π.χ. χαμένοι).

Η ενεργητική μετοχή είναι άκλιτη, ενώ οι παθητικές είναι κλιτές, έχουν τρία γένη και δύο αριθμούς.

 ΕΠΙΘΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΗ ΜΕΤΟΧΗ

Η σημασία της μετοχής:

Η μετοχή χρησιμοποιείται:

• με επιθετική σημασία, δηλαδή όπως κάθε επίθετο, και λέγεται επιθετική μετοχή. Επιθετικές είναι οι μετοχές της παθητικής φωνής.
• με επιρρηματική σημασία, δηλαδή δηλώνει τρόπο, χρόνο, αιτία, υπόθεση και εναντίωση και λέγεται επιρρηματική μετοχή. Επιρρηματική είναι η μετοχή του ενεργητικού ενεστώτα.

ΠΗΓΗ: https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2298/Neoelliniki-Glossa_B-Gymnasiou_empl/en8_3.html

Δημοσιευμένο στην κατηγορία  ΓΛΩΣΣΑ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 Οκτωβρίου 2025 ΑΡΚΟΥΛΗ ΕΛΕΝΗ