Πρωινό Γεύμα: Το ξεκίνημα της μέρας!

Στην περίπτωση των γαλακτοκομικών οι περισσότεροι διεθνείς οργανισμοί συστήνουν να καταναλώνονται ημίπαχα αντί για πλήρη γαλακτοκομικά. Μάλιστα, η σύσταση αυτή δεν αφορά μόνο τα ενήλικα άτομα του πληθυσμού, αλλά επεκτείνεται και στην εφηβική ακόμα και την παιδική ηλικία, αφού από την ηλικία των δύο ετών και άνω συστήνεται να καταναλώνουν τα παιδιά ημίπαχα γαλακτοκομικά προϊόντα. Παρόλο που είναι εύλογο θεωρητικά να υποθέτουμε ότι η μείωση του κορεσμένου λίπους στη διατροφή, συνεπώς και του κορεσμένου λίπους από τα γαλακτοκομικά, θα βοηθήσει στην πρόληψη ή την αντιμετώπιση των καρδιαγγειακών νοσημάτων, πολλά νέα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν πως πιθανότατα κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει απαραίτητα.

Σε αρκετές ερευνητικές μελέτες έχει βρεθεί ότι η κατανάλωση πλήρων γαλακτοκομικών όχι μόνο δεν έχει αρνητικές επιπτώσεις για την υγεία, αλλά μπορεί να έχει κάποια ευεργετικά αποτελέσματα. Έχει βρεθεί πως η κατανάλωση γαλακτοκομικών υψηλής περιεκτικότητας σε λίπος δεν σχετίζεται με παχυσαρκία ή με δυσμενές μεταβολικό προφίλ. Αντιθέτως, σε αρκετές μελέτες σχετίζεται με χαμηλότερο βάρος σώματος και μειωμένη αύξηση σωματικού λίπους με το πέρασμα του χρόνου, αλλά και με καλύτερο μεταβολικό προφίλ. Αν και τα γαλακτοκομικά προϊόντα με μειωμένα λιπίδια είναι και χαμηλότερα σε θερμίδες σε σχέση με τα πλήρη, δεν υπάρχουν στοιχεία που να αναδεικνύουν τη στρατηγική αυτή ως επιτυχή για τη μείωση του βάρους σε σχέση με άλλες διαιτητικές παρεμβάσεις. Ο κύριος προβληματισμός αφορά την πιο ασθενή επίδρασή τους στον κορεσμό, εξαιτίας της οποίας το άτομο μπορεί εύκολα να αντισταθμίσει ή και να υπερκαλύψει τις θερμίδες που «γλίτωσε» εντός της ημέρας, καταναλώνοντας άλλα τρόφιμα, ίσως και χαμηλότερης θρεπτικής αξίας.

Η σχέση της κατανάλωσης πλήρων γαλακτοκομικών με την εμφάνιση σακχαρώδους διαβήτη ή καρδιαγγειακών νοσημάτων δεν είναι τόσο ξεκάθαρη, αφού κάποια δεδομένα προτείνουν προστατευτική δράση, ενώ άλλα αρνητική επίδραση. Στοιχεία από μία μεγάλη προοπτική μελέτη, η οποία παρακολούθησε 5.000 άτομα για 10 χρόνια, τονίζουν τη σημασία της πηγής του κορεσμένου λίπους στη σχέση του με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο. Σύμφωνα με τα ευρήματά της, τα κορεσμένα λίπη του κρέατος σχετίζονται με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο, ενώ τα κορεσμένα λίπη των γαλακτοκομικών προϊόντων σχετίζονται με μειωμένο κίνδυνο για την εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων.

Συνεπώς, θα πρέπει να διατηρούμε κάποιες επιφυλάξεις όταν αναφερόμαστε στη μείωση του κορεσμένου λίπους από τα γαλακτοκομικά προϊόντα ως μία προστατευτική αλλαγή στη διατροφή μας. Παρόλο που τα γαλακτοκομικά προϊόντα με μειωμένο λίπος έχουν και λιγότερες θερμίδες σε σχέση με τα πλήρη, η χρησιμότητά τους στον έλεγχο της θερμιδικής πρόσληψης για τη μείωση του σωματικού βάρους δεν είναι αποδεδειγμένη, και ίσως έχει νόημα μόνο εφόσον τηρείται το μέτρο στην ποσότητα και ένας συνολικότερος έλεγχος στη δίαιτα του ατόμου.

1. Η ποσότητα του τροφίμου. Η ποσότητα για τα στερεά τρόφιμα αναφέρεται στο καθαρό βάρος τους (θα το δεις να συμβολίζεται ως e και μετριέται σε g), ενώ για τα υγρά τρόφιμα αναφέρεται στον όγκο τους (μετριέται σε mL). Αξίζει να παρατηρήσεις ότι το ίδιο τρόφιμο μπορεί να διατίθεται στην αγορά σε διαφορετικά μεγέθη συσκευασίας, για παράδειγμα σε μικρή (ατομική), μεσαία ή μεγάλη (οικογενειακή) συσκευασία. Θυμήσου ότι επιλέγοντας τις μικρότερες συσκευασίες μπορείς να ελέγξεις καλύτερα την ποσότητα του τροφίμου που θα καταναλώσεις.

2. Η λίστα με τα συστατικά του τροφίμου. Έχε κατά νου ότι τα συστατικά του τροφίμου παρουσιάζονται κατά φθίνουσα σειρά, δηλαδή πρώτα αναγράφονται τα συστατικά που υπάρχουν σε μεγαλύτερη ποσότητα στο τρόφιμο. Σε περίπτωση που έχεις κάποια τροφική αλλεργία, φρόντισε να διαβάσεις προσεκτικά όλα τα συστατικά της λίστας. Τα αλλεργιογόνα συστατικά αναγράφονται υποχρεωτικά στη συσκευασία των τροφίμων, ακόμα και αν περιέχονται σε πολύ μικρές ποσότητες (π.χ. «το προϊόν μπορεί να περιέχει ίχνη ξηρών καρπών»).

3. Η διατροφική ετικέτα του τροφίμου. Στη διατροφική ετικέτα παρουσιάζεται η περιεκτικότητα του τροφίμου σε ενέργεια (θερμίδες) και θρεπτικά συστατικά (π.χ. πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, σάκχαρα, λίπη, κορεσμένα λίπη, φυτικές ίνες και νάτριο/αλάτι). Κατανοώντας τις πληροφορίες αυτές, μπορείς αδρά να αξιολογήσεις τη θρεπτική αξία ενός τροφίμου, ενώ συγκρίνοντάς τες ανάμεσα σε διαφορετικά τρόφιμα, μπορείς να κάνεις τις δικές σου έξυπνες διατροφικές επιλογές.

4. Η διάρκεια ζωής του τροφίμου. Η φράση «ανάλωση μέχρι» αναγράφεται στις συσκευασίες των ευπαθών τροφίμων (π.χ. γαλακτοκομικά προϊόντα). Τα τρόφιμα αυτά δεν πρέπει να τα καταναλώνεις μετά την αναγραφόμενη ημερομηνία, επειδή μπορεί να έχουν χαλάσει και να είναι επικίνδυνα για την υγεία σου. Τη φράση «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από το τέλος» θα τη συναντήσεις σε συσκευασίες τροφίμων που διατηρούνται για μεγαλύτερο διάστημα (π.χ. δημητριακά). Μετά την αναγραφόμενη ημερομηνία η γεύση και η υφή των τροφίμων αυτών ίσως έχουν αλλοιωθεί, ωστόσο το πιθανότερο είναι ότι μπορείς να τα καταναλώσεις με ασφάλεια.

5. Οι συνθήκες συντήρησης και οι οδηγίες χρήσης του τροφίμου. Το να καταναλώνεις ένα τυποποιημένο τρόφιμο πριν την ημερομηνία λήξης του δεν είναι από μόνο του αρκετό για να είσαι σίγουρος/η ότι είναι ασφαλές. Θυμήσου πάντα να ακολουθείς τις οδηγίες για την αποθήκευση και τη συντήρηση του τροφίμου που αναγράφονται στη συσκευασία του (π.χ. «διατηρείται σε δροσερό και ξηρό μέρος» ή «μετά το άνοιγμά του φυλάσσεται στο ψυγείο για 3-4 ημέρες»). Ακόμα, αν το τρόφιμο δεν είναι έτοιμο προς κατανάλωση, εξάσκησε στις ικανότητές σου στην κουζίνα, ακολουθώντας προσεκτικά τις οδηγίες για την επεξεργασία ή το μαγείρεμά του.

Κύριο χαρακτηριστικό της διατροφής κατά τη νηστεία, είναι η αποχή από τρόφιμα ζωικής προέλευσης, όπως το κρέας, το κοτόπουλο, το ψάρι, τα γαλακτοκομικά και τα αβγά (με εξαίρεση τα θαλασσινά) η οποία αντισταθμίζεται από αύξηση στην κατανάλωση τροφίμων φυτικής προέλευσης, όπως το ψωμί, τα ζυμαρικά, το ρύζι, τα όσπρια, τα λαχανικά και τα φρούτα. Η διατροφή κατά τη νηστεία, είναι πολύ χαμηλότερη σε κορεσμένο λίπος και υψηλότερη σε φυτικές ίνες, σύνθετους υδατάνθρακες και βιταμίνες σε σχέση με τη διατροφή κατά τον υπόλοιπο καιρό. Μια διατροφή χαμηλή σε κορεσμένα λίπη και υψηλή σε φυτικές ίνες προσφέρει σημαντικά οφέλη για την καρδιαγγειακή υγεία, τόσο για τους ενήλικες όσο και για τα παιδιά. Παρόλα αυτά, η αποχή από σημαντικές ομάδες τροφίμων, όπως είναι το κρέας και τα παράγωγα του, και τα γαλακτοκομικά είναι πιθανό να προκαλέσει ανεπαρκή πρόσληψη ορισμένων θρεπτικών συστατικών, ιδιαιτέρως κατά την παιδική ηλικία, όπου υπάρχουν αυξημένες ανάγκες για κάποια από αυτά τα θρεπτικά συστατικά λόγω της ανάπτυξης:

Πρωτεΐνες: Οι πρωτεΐνες είναι ιδιαιτέρως σημαντικές κατά την ανάπτυξη, αφού βοηθούν στην αναδόμηση, ανάπτυξη και διατήρηση των ιστών του σώματος. Το κρέας, το ψάρι, τα γαλακτοκομικά και το αβγό αποτελούν τις κύριες πηγές πρωτεϊνών υψηλής βιολογικής αξίας, δηλαδή πρωτεϊνών που περιέχουν τα απαραίτητα αμινοξέα (τα αμινοξέα είναι τα δομικά συστατικά των πρωτεϊνών) που χρειάζεται ο οργανισμός και δεν μπορεί να συνθέσει από μόνος του σε επαρκείς ποσότητες και στη σωστή αναλογία. Αντιθέτως, τα τρόφιμα φυτικής προέλευσης περιέχουν πρωτεΐνες που έχουν χαμηλή βιολογική αξία. Για να προσλάβουν τα παιδιά ικανοποιητικές ποσότητες καλής ποιότητας (δηλαδή υψηλής βιολογικής αξίας) πρωτεΐνες κατά τη διάρκεια της νηστείας, θα πρέπει να καταναλώνουν θαλασσινά και ποικιλία φυτικών τροφών που περιέχουν πρωτεΐνες, όπως είναι τα όσπρια και τα δημητριακά.

Σίδηρος: Οι ανάγκες σε σίδηρο είναι αυξημένες κατά την παιδική ηλικία και κατά την εφηβεία, ιδιαιτέρως για τα κορίτσια. Ο σίδηρος απαντάται σε δυο μορφές, του αιμικού και μη αιμικού σιδήρου. Τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης έχουν μεγαλύτερες ποσότητες αιμικού σιδήρου, ο οποίος είναι πιο εύκολα απορροφήσιμος από τον μη αιμικό. Εναλλακτικές πηγές σιδήρου που μπορούν να καταναλώσουν τα παιδιά κατά τη διάρκεια της νηστείας, ώστε να υπάρχει διατροφική επάρκεια στην πρόσληψη σιδήρου, είναι τα όσπρια, οι ξηροί καρποί, τα αποξηραμένα φρούτα, τα δημητριακά ολικής άλεσης, τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, τα θαλασσινά (κυρίως τα οστρακοειδή) και το ψωμί. Όμως, λόγω της χαμηλής απορρόφησης του σιδήρου σε αυτά τα τρόφιμα, αφού περιέχουν κυρίως μη αιμικό σίδηρο, συστήνεται να συνδυάζονται οι φυτικές τροφές με τρόφιμα που περιέχουν βιταμίνη C,όπως τα εσπεριδοειδή ή ο χυμός τους (π.χ. ο χυμός λεμόνι ή πορτοκάλι).

Ασβέστιο και βιταμίνη D: Το ασβέστιο και η βιταμίνη Dείναι απαραίτητα για τη διάπλαση των οστών του σώματος, συνεπώς είναι ιδιαιτέρως σημαντικό να προσλαμβάνονται σε ικανοποιητικές ποσότητες στο στάδιο της ανάπτυξης. Η αποχή από τα γαλακτοκομικά που αποτελούν την κύρια πηγή ασβεστίου και θα πρέπει να αντισταθμίζεται με αντικατάσταση από άλλα τρόφιμα φυτικής προέλευσης που περιέχουν ικανοποιητικές ποσότητες αυτών των συστατικών. Τέτοια τρόφιμα είναι το μπρόκολο, οι ξηροί καρποί (κυρίως τα αμύγδαλα) και τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά ή και τρόφιμα εμπλουτισμένα σε ασβέστιο, όπως είναι κάποιοι χυμοί του εμπορίου.

Καταλήγοντας, οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών μπορούν να καλυφθούν κατά την περίοδο της νηστείας μέσα από την κατανάλωση ποικιλίας φυτικών προϊόντων. Παρόλα αυτά, οι γονείς πριν αποφασίσουν αν τα παιδιά τους θα νηστέψουν, θα πρέπει να λάβουν υπόψη τους το κατά πόσο τα παιδιά τους είναι επιλεκτικά σε σχέση με το φαγητό και εάν καταναλώνουν τα τρόφιμα που αναφέρθηκαν ως εναλλακτικές πηγές για την κάλυψη των αναγκών τους. Μια πρόταση θα ήταν, ειδικά για κάποια πολύ επιλεκτικά παιδιά, η νηστεία να μην περιλαμβάνει αποχή και από τα γαλακτοκομικά προϊόντα, ώστε να καλύπτονται ικανοποιητικά οι διατροφικές τους ανάγκες.

Πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι παιδιά και έφηβοι που καταναλώνουν περισσότερα γεύματα (τουλάχιστον 4) κατά τη διάρκεια της ημέρας έχουν μικρότερη πιθανότητα να είναι υπέρβαρα/οι, σε σχέση με παιδιά και εφήβους που καταναλώνουν λιγότερα γεύματα (το πολύ 3). Οι λόγοι που εξηγούν αυτή την ευεργετική επίδραση της αυξημένης συχνότητας κατανάλωσης τροφής στο σωματικό βάρος παιδιών και εφήβων δεν είναι πλήρως γνωστοί. Παρόλα αυτά, πιθανολογείται ότι ο καταμερισμός της τροφής σε πολλά μικρά γεύματα εφοδιάζει συνεχώς τον οργανισμό με την απαιτούμενη ενέργεια αλλά και τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για τη φυσιολογική του ανάπτυξη. Αποτέλεσμα αυτής της σταθερής παροχής ενέργειας είναι η αποφυγή της νηστείας για μεγάλο χρονικό διάστημα και του επακόλουθου αυξημένου αισθήματος πείνας, που μπορεί να οδηγήσει σε υπερκατανάλωση τροφής στο επόμενο γεύμα. Επιπλέον, παιδιά και έφηβοι που καταναλώνουν σνακ μπορεί να είναι περισσότερο σωματικά δραστήρια/οι κατά τη διάρκεια της ημέρας, γεγονός που συμβάλλει τόσο στη βελτίωση της φυσικής τους κατάστασης όσο και στη διατήρηση ενός υγιούς σωματικού βάρους.

Σε κάθε περίπτωση, μεγάλη σημασία πρέπει να δίνεται και στην ποιότητα των σνακ που επιλέγονται. Σε γενικές γραμμές, συστήνεται να επιλέγονται σνακ πλούσια σε θρεπτικά συστατικά και φτωχά σε θερμίδες, και σε αντικατάσταση εκείνων που έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε λίπος και ζάχαρη (π.χ. τυποποιημένα αλμυρά και γλυκά σνακ, αναψυκτικά με ζάχαρη κ.ά.). Τα τελευταία θα πρέπει να αποφεύγονται ή να καταναλώνονται περιστασιακά με το διπλό στόχο να αποφευχθεί η αύξηση του σωματικού βάρους και να καλυφθούν οι διατροφικές ανάγκες του παιδιού/εφήβου. Πιο συγκεκριμένα, ένα πλήρες και ισορροπημένο σνακ μπορεί να περιλαμβάνει τρόφιμα από πολλές ομάδες τροφίμων, όπως γαλακτοκομικά προϊόντα (γάλα, γιαούρτι ή τυρί), αμυλούχα τρόφιμα (ψωμί, φρυγανιές ή δημητριακά, κατά προτίμηση ολικής άλεσης), πρωτεϊνούχα τρόφιμα (αβγό, κομμάτια μαγειρεμένου άπαχου κρέατος ή κοτόπουλου), φρούτα (ποικιλία φρέσκων ή αποξηραμένων φρούτων) και λαχανικά (ποικιλία ωμών ή βρασμένων λαχανικών).

Σε πρακτικό επίπεδο, ένα πλήρες και εύκολο στη μεταφορά του σνακ για τις πρωινές ώρες στο σχολείο (σχολικό κολατσιό) θα μπορούσε να αποτελείται από ένα τοστ με ψωμί ολικής άλεσης, τυρί, ενδεχομένως κάποιο αλλαντικό και λαχανικά, μαζί με ένα φρούτο που καθαρίζεται εύκολα ή δεν απαιτεί καθάρισμα, όπως το μήλο, η μπανάνα ή ακόμα και αποξηραμένα φρούτα, όπως δαμάσκηνα ή σύκα. Αντιστοίχως, ένα απογευματινό σνακ για τα παιδιά και τους εφήβους που αναζητούν τη «γλυκιά γεύση» μετά το μεσημεριανό γεύμα θα μπορούσε να περιλαμβάνει κάποιο σπιτικό γλυκό, όπως κομπόστα, φρουτοσαλάτα, ζελέ με ψιλοκομμένα φρούτα, γιαούρτι με δημητριακά και μέλι, κ.ά. Μην ξεχνάτε να λαμβάνετε υπόψη τις γευστικές προτιμήσεις των παιδιών σας, καθώς και να ενθαρρύνετε τη συμμετοχή τους στην προετοιμασία των σνακ. Έχετε, επίσης, κατά νου ότι όταν τους δίνετε μεν τη δυνατότητα επιλογής αλλά περιορίζετε τις εναλλακτικές σε πιο υγιεινά σνακ, ενισχύεται τόσο η αυτονομία τους σε σχέση με τις διατροφικές τους επιλογές όσο και η πιθανότητα τελικά να καταναλώσουν ένα σνακ υψηλής θρεπτικής αξίας.