Ήξερες ότι η Βενετία…
Η Βενετία, η πόλη των καναλιών και των γεφυρών, δεν χτίστηκε ποτέ πάνω σε στέρεο έδαφος. Αντίθετα, θεμελιώθηκε κυριολεκτικά μέσα στη θάλασσα — πάνω σε εκατομμύρια ξύλινους πασσάλους που καρφώθηκαν βαθιά στον βυθό της λιμνοθάλασσας. Από το 421 μ.Χ., αυτό το θαύμα μηχανικής στέκει αγέρωχο, αψηφώντας τόσο τον χρόνο όσο και τη λογική της ανθρώπινης αρχιτεκτονικής.
Κάθε πάσσαλος είναι κατασκευασμένος κυρίως από ξύλο σκλήθρας (alder), ενός δέντρου που, σε αντίθεση με τα περισσότερα, δεν σαπίζει κάτω από το νερό. Όταν παραμένει βυθισμένο σε πηλώδες, αλμυρό περιβάλλον, το ξύλο αυτό σταδιακά απολιθώνεται, μετατρέπεται σχεδόν σε πέτρα. Έτσι, κάτω από τα κανάλια της Βενετίας κρύβεται ένα αληθινό δάσος από ξύλα, που στηρίζει εδώ και δεκαπέντε αιώνες τα παλάτια, τις εκκλησίες και τα σοκάκια της.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Καμπαναριό του Αγίου Μάρκου, που στηρίζεται σε περισσότερους από 100.000 ξύλινους πασσάλους, καθένας καρφωμένος χειροκίνητα έως και τρία μέτρα μέσα στον βυθό. Αυτή η τεχνική, αν και φαινομενικά παράδοξη, αποδείχθηκε ιδιοφυής: αντί να πολεμήσουν το νερό, οι Βενετσιάνοι το έκαναν σύμμαχό τους.
Αλλά γιατί να χτίσει κανείς μια πόλη πάνω στο νερό;
Στις αρχές του 5ου αιώνα, η Ιταλία βρέθηκε αντιμέτωπη με εισβολές βαρβαρικών φυλών. Οι κάτοικοι των παραλίων αναζήτησαν ασφάλεια στα ρηχά, λασπώδη νερά της Βενετσιάνικης Λιμνοθάλασσας. Εκεί, όπου το έδαφος ήταν ασταθές και το νερό δύσβατο, βρήκαν το φυσικό τους οχυρό. Σταδιακά, από καταφύγιο προσφύγων γεννήθηκε μια πόλη που έμελλε να γίνει σύμβολο της αρμονίας ανάμεσα στον άνθρωπο και το νερό.
Σήμερα, η Βενετία αντιμετωπίζει νέες προκλήσεις — την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, τη διάβρωση των θεμελίων και την πίεση του μαζικού τουρισμού. Ωστόσο, εξακολουθεί να στέκει σαν ένα διαχρονικό θαύμα μηχανικής και πολιτισμού, απόδειξη ότι η ευφυΐα, η ανάγκη και η επιμονή μπορούν να γεννήσουν κάτι που αψηφά το αδύνατο.
Η Βενετία δεν επιπλέει από τύχη· επιπλέει χάρη στον ανθρώπινο νου που έμαθε να συνυπάρχει με τη φύση και όχι να την πολεμά.
Πηγές: UNESCO World Heritage Centre, Smithsonian Magazine, National Geographic, Venice City Archives
Το φως της ελευθερίας στα βουνά της Πίνδου…, του π. Θωμά Ανδρέου
Μια ακόμη ημέρα μνήμης πέρασε. Η 28η Οκτωβρίου — η μέρα που η Ελλάδα είπε το «Όχι» και το είπε όχι μόνο με λόγια, αλλά με αίμα, με ψυχή, με πίστη. Η μέρα που η ελευθερία, αυτό το ανεκτίμητο αγαθό του ανθρώπου, ντύθηκε τη στολή του στρατιώτη και ανηφόρισε στα χιονισμένα βουνά της Πίνδου.
Εκεί, μέσα στην ομίχλη και τη βροχή, η γη έτρεμε από το πάτημα των παιδιών της. Ήταν νέοι απλοί, αγρότες και μαθητές, άνθρωποι της βιοπάλης, που άφησαν πίσω σπίτια, μάνες, αγαπημένα πρόσωπα , για να φυλάξουν κάτι ιερότερο απ’ όλα: την ελευθερία. Δεν κρατούσαν μόνο όπλα — κρατούσαν την ψυχή της Ελλάδας, τη φλόγα που δεν σβήνει. Η πίστη τους στο Θεό και η αγάπη τους στην πατρίδα, θέριεψε μέσα τους τον πόθο να πεθάνουν ελεύθεροι για να μην ζήσουν τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους σκλαβωμένοι…
Τα βουνά της Πίνδου έγιναν τότε θυσιαστήρια. Εκεί αντήχησε το τραγούδι του αγώνα, το πείσμα του λαού που δεν ήξερε να σκύβει. Κάθε κορφή και μια ιστορία, κάθε χιόνι και μια προσευχή. Οι σφαίρες σκέπαζαν τη σιωπή, μα μέσα στη βουή του πολέμου ακουγόταν καθαρά ο ψίθυρος της ελευθερίας — αυτής που δεν καταδέχεται δεσμά, αυτής που δίνει στον άνθρωπο το δικαίωμα να λέει «είμαι».
Γιατί η ελευθερία δεν είναι μόνο η σημαία που κυματίζει, ούτε μια λέξη σε παρελάσεις και λόγους. Είναι η ανάσα του ανθρώπου, το δικαίωμα να πιστεύει, να ελπίζει, να ζει χωρίς φόβο. Κι όσοι πάλεψαν στα βουνά της Πίνδου, το ήξεραν βαθιά μέσα τους: ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται· κερδίζεται με θυσία.
Και τώρα, χρόνια μετά, το χιόνι της Πίνδου σκεπάζει τα ίχνη τους, μα όχι τη μνήμη τους. Κάθε ριζωμένο δέντρο, κάθε πέτρα, κρατά κάτι από το φως εκείνων που στάθηκαν όρθιοι. Είναι το ίδιο φως που μας ζητά σήμερα να θυμόμαστε· να τιμούμε όχι μόνο τους ήρωες, αλλά και το νόημα του αγώνα τους.
Γιατί το «Όχι» δεν ειπώθηκε μία φορά. Επαναλαμβάνεται κάθε φορά που κάποιος αντιστέκεται στο ψέμα, στην αδικία, στη λήθη. Κάθε φορά που μια ψυχή επιλέγει να μένει ελεύθερη.
Κι όσο θα υπάρχει αυτή η φλόγα, όσο οι νέες γενιές θα θυμούνται πως η ελευθερία δεν χαρίζεται αλλά κερδίζεται, η Ελλάδα θα στέκει — μικρή ίσως, μα πάντοτε ανυπότακτη, πάντοτε φωτεινή.
Η ελευθερία δεν είναι παρελθόν — είναι υπόσχεση. Είναι το φως που περνά από γενιά σε γενιά, για να θυμίζει ότι ο άνθρωπος γεννιέται για να στέκεται όρθιος, να αγαπά, να δημιουργεί, να αντιστέκεται στο σκοτάδι. Και όσο οι ψυχές μας θα κρατούν ζωντανό αυτό το φως, η Ελλάδα δεν θα πάψει ποτέ να είναι λεύτερη — ούτε στα βουνά της Πίνδου, ούτε στις καρδιές των παιδιών της.
π. Θωμάς Ανδρέου
28η Οκτωβρίου
Ἡ ἑορτὴ τῆς 28ης Ὀκτωβρίου
ἔχει ἕνα ζωτικὸ νόημα
ποὺ λειτουργεῖ καὶ εἶναι ἕνα νῆμα
ποὺ ἐκτείνεται στὸν ἱστορικὸ χρόνο
καὶ διαπερνᾶ τὴν καθημερινότητα,
τὴ μνήμη, τὶς σχέσεις τῶν ανθρώπων,
τὶς ἐλπίδες καὶ τὰ σχέδια γιὰ τὸ μέλλον
ποὺ καθορίζουν καὶ καθορίζονται
ἀπὸ τὴν ὕπαρξη τῶν βαθύτερων
ἀναζητήσεων τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας
γύρω ἀπὸ τὴν ταυτότητα καὶ
τὴν ἰδιοσυστασία της.
Ἡ 28η Ὀκτωβρίου δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς
μιὰ τελετουργικὴ ἀναπαράσταση
ἑνὸς ἱστορικοῦ γεγονότος,
ἀντιθέτως τέτοιες στιγμὲς μνήμης
μᾶς καλοῦν νὰ ἀναρωτηθοῦμε
τί ἔγινε καὶ τί ἔρχεται ἀπὸ τὸ παρελθὸν
ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο
ἐπενεργοῦν τὰ γεγονότα
στὸ παρὸν καὶ στὸ μέλλον.
Ἡ ἱστορία διασώζει τὴ μνήμη
γιὰ νὰ μὴ χαθοῦν
τὰ ἔργα τῶν ἀνθρώπων,
ὅπως λέει ὁ Ἡρόδοτος
(«ἵνα μήτε τὰ γενόμενα ἐξίτηλα γένηται», Ι.1),
κι αὐτὸ προϋποθέτει μιὰ ἐκζήτηση
καὶ μιὰ ἐνεργὴ πρόσληψη τοῦ παρελθόντος
χωρὶς στερεότυπα ἢ ἁπλουστεύσεις.
Καὶ σίγουρα χρειάζεται νὰ φανερωθεῖ
καὶ νὰ κατανοηθεῖ τὸ νόημα καὶ
ἡ ἀλήθεια καὶ τῶν γεγονότων καὶ
τῶν πράξεων τῶν ἀνθρώπων.
Γιώργος Ἀνανιάδης
Είσαγωγικὸ μηνιαίου ἀφιερώματος (ἀπόσπασμα)
Ἀφιέρωμα “28η Ὀκτωβρίου – ἡ διαχρονία ἑνὸς μηνύματος” Περιοδικό Πειραϊκής Εκκλησίας, τεῦχος 382, Ὀκτώβριος 2025
Ήξερες ότι το έμβλημα της VIII ΜΠ…
Η θρυλική 8η Μεραρχία, που έγινε γνωστή για τους ηρωικούς αγώνες της στα ηπειρώτικα βουνά κατά τον πόλεμο του 1940-41, συνδέεται ιστορικά με την Ήπειρο μέσω του εμβλήματός της.
Το έμβλημα της είναι ένας ταύρος μέσα σε στεφάνι βελανιδιάς. Η εικόνα αυτή είναι η μία πλευρά αρχαίου νομίσματος των Φυλών που κατοικούσαν στην Ήπειρο τον 3ο π.Χ. αιώνα. Στην άλλη όψη του νομίσματος γράφεται η λέξη “ΑΠΕΙΡΩΤΑΝ” που σημαίνει “ΗΠΕΙΡΩΤΩΝ” γιατί η πρώτη ονομασία της Ηπείρου ήταν “ΑΠΕΙΡΟΣ”. Ως λογότυπος του εμβλήματος αναγράφεται η λέξη “ΟΧΙ” που θυμίζει το μεγαλείο και τους ηρωικούς αγώνες της VIII ΜΠ στα ηπειρώτικα βουνά κατά τον πόλεμο του 1940-41. Με τα παραπάνω, δίνεται συμβολικά η ιστορική συνέχεια του Ηπειρωτικού χώρου, με τον οποίο συνδέεται άμεσα και η ιστορία της Μεραρχίας.
Τὸ Ἔπος τοῦ 1940 (ἀπόσπασμα), του Ιωάννη Ελ. Σιδηρά
Τὸ Ἔπος τοῦ 1940 δὲν πέθανε,
συνεχίζει νὰ ἐμπνέει
καὶ τὶς νεώτερες γενιὲς
παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι
στὰ χρόνια ποὺ ἀκολούθησαν
τῆς μεταπολίτευσης
πολλὰ μεταλλάχθηκαν στὸν κοινωνικὸ
καὶ ἐθνικό μας συλλογικὸ βίο
μὲ τὴν πρόταξη ἄλλων προτεραιοτήτων […].
Ἐντούτοις, παρὰ τὰ ἀτομικὰ
καὶ συλλογικὰ ἀτοπήματά μας,
τὸ ἱστορικὸ DNA τοῦ νεοέλληνα
δὲν μεταλλάχθηκε σὲ τέτοιο σημεῖο
ὥστε νὰ καταστεῖ λωτοφάγος
καὶ τοῦτο φαίνεται
ὅταν οἱ συγκυρίες καὶ περιστάσεις
ἐρεθίζουν τὸν νοῦ καὶ τὴν καρδιά του,
ἐκεῖνος ἐγείρεται ἀπὸ τὸ λήθαργο,
ἔστω καὶ τὴν ὑστάτη ὥρα,
καὶ εἶναι ἕτοιμος νὰ πεῖ τὰ δικά του σύγχρονα
ἀλλὰ ἐξίσου καίρια
γιὰ τὴν ἐπιβίωση τοῦ Γένους μας «Ὄχι».
Τὸ Ἔπος τοῦ 1940 (ἀπόσπασμα), Ἰωάννη Ἐλ. Σιδηρᾶ
Ἀφιέρωμα “28η Ὀκτωβρίου – ἡ διαχρονία ἑνὸς μηνύματος”, Περιοδικό Πειραϊκή Εκκλησία, τεῦχος 382, Ὀκτώβριος 2025
Ο αντίκτυπος του πολέμου στην πολιτιστική ζωή
Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, τον Οκτώβριο του 1940, οι πνευματικοί άνθρωποι και οι καλλιτέχνες συνενώθηκαν με τον ελληνικό λαό και επιστρατεύτηκαν κι αυτοί στο μέτωπο ή στα μετόπισθεν. Από τις πρώτες μέρες της εισβολής μερικοί Έλληνες διανοούμενοι, όπως ο Κωστής Παλαμάς, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Στρατής Μυριβήλης, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος κατέθεσαν μια γραπτή δήλωση διαμαρτυρόμενοι για την “ιταμή αξίωση της φασιστικής βίας”.
Η πολιτιστική ζωή στα μετόπισθεν και για όσο διάστημα ο ελληνικός στρατός βρισκόταν στο μέτωπο συντονίστηκε στο ρυθμό των πολεμικών γεγονότων.
Για να εμψυχώσουν τους Έλληνες στρατιώτες, αλλά και να παρηγορήσουν τους ανθρώπους που είχαν μείνει πίσω και αγωνιούσαν, οι καλλιτέχνες του θεάτρου, ηθοποιοί, τραγουδιστές και σεναριογράφοι, επικέντρωσαν το ενδιαφέρον τους στα γεγονότα του πολέμου. Επιθεωρήσεις με χαρακτηριστικούς τίτλους όπως “Κορόϊδο Mουσολίνι”, “Πολεμικές Καντρίλιες”, “Aθήνα-Pώμη και φεύγουμε” αναδείκνυαν μια θεματική που πρόβαλλε τις ελληνικές νίκες, διακωμωδούσε την αποτυχημένη απόπειρα των Ιταλών να καταλάβουν την Ελλάδα και καλούσε όλους τους Έλληνες να δείξουν θάρρος και υπομονή. Αξέχαστα έχουν μείνει τα τραγούδια της Σοφίας Βέμπο που εμψύχωναν τόσο τον κόσμο στα μετόπισθεν όσο και τους στρατιώτες στα πεδία των μαχών.
Εκτός από τις επιθεωρήσεις και οι γελοιογραφίες ακολουθούσαν τα πολεμικά ανακοινωθέντα και τις ανταποκρίσεις από το μέτωπο. Γνωστοί σκιτσογράφοι όπως ο Φώκος Δημητριάδης, ο Αντώνης Βώττης, ο Γ. Γκεϊβέλης, ο Σοφοκλής Αντωνιάδης, ο Nίκος Καστανάκης, ο Στ. Πολενάκης και πολλοί άλλοι αξιοποιούσαν γόνιμα τη δύναμη του γέλιου για να ενισχύσουν το ηθικό του πληθυσμού.
Στα πεδία των μαχών βρέθηκαν και ζωγράφοι με την επίσημη ιδιότητα του πολεμικού εικονογράφου, όπως ο Ουμβέρτος Αργυρός και ο Γιώργος Προκοπίου ή υπηρετώντας ως μάχιμοι, όπως ο Αλέξανδρος Αλεξανδράκης και ο Γιάννης Τσαρούχης που αποτύπωσαν τις εμπειρίες τους στο έργο τους. Εξάλλου, πολλοί εικαστικοί καλλιτέχνες (Κωσταντίνος Παρθένης, Γιώργος Γουναρόπουλος, Περικλής Βυζάντιος, Δημήτρης Γιολδάσης κλπ.) φιλοτέχνησαν μεμονωμένα έργα εμπνευσμένα από το έπος του 1940-41.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά μέσα λαϊκής έκφρασης αλλά και ενημέρωσης, υπήρξαν οι λαϊκές εικόνες, λιθογραφίες επώνυμων ή ανώνυμων καλλιτεχνών, που τα θέματά τους ετούτη την περίοδο ήταν αποκλειστικά αφιερωμένα στα γεγονότα του πολέμου. Οι λαϊκές εικόνες παράγονταν με αδιάπτωτο ρυθμό και πριν καλά καλά στεγνώσουν τα λιθογραφικά μελάνια από τα πιεστήρια, οι εκδότες τις έβγαζαν στους αθηναϊκούς δρόμους ενώ κάποιες ποσότητες τις διοχέτευαν και στην επαρχία.
Με αυτή την τελευταία δραστηριότητα συνδέεται και η δημιουργία αφισών από γνωστούς χαράκτες, μέλη του εργαστηρίου χαρακτικής του Γιάννη Κεφαλληνού στη Σχολή Καλών Τεχνών, οι περισσότεροι από τους οποίους συνέχισαν ένα γόνιμο όσο και μαχητικό έργο κατά την περίοδο της Κατοχής.
Να μιλήσω για ήρωες;
«Να μιλήσω για ήρωες;
Να μιλήσω για ήρωες: ο Μιχάλης που έφυγε μ’ ανοιχτές πληγές απ’ το νοσοκομείο
ίσως μιλούσε για ήρωες όταν,
τη νύχτα εκείνη που έσερνε το ποδάρι του μες στη συσκοτισμένη πολιτεία,
ούρλιαζε ψηλαφώντας τον πόνο μας.
‘Στα σκοτεινά πηγαίνουμε, στα σκοτεινά προχωρούμε…’.
Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά»
Με τα λόγια αυτά καταλήγει το ποίημα «Τελευταίος Σταθμός» του Γιώργου Σεφέρη, που γράφτηκε, σύμφωνα με την ένδειξη του ποιητή, στο λιμάνι Cava dei Tirreni, κοντά στο Σαλέρνο της Ιταλίας, στις 5 Οκτωβρίου 1944. Ο Σεφέρης μιλά για ήρωες. Στο πρόσωπο του Μιχάλη ενσαρκώνονται οι αγώνες χιλιάδων ανωνύμων ηρώων, που αγωνίστηκαν με αυτοθυσία και αυταπάρνηση κατά την περίοδο 1940-44, ενσαρκώνοντας με την ηρωική στάση τους το ΟΧΙ.
Ερανιστής: Η γενναιότητα των Ελλήνων
Η Μάχη της Ελλάδας κατά των Ιταλικών δυνάμεων αρχικά και κατά των Γερμανικών, από τις 6 Απριλίου 1941, διήρκεσε συνολικά 216 ημέρες, γεγονός που προκάλεσε παγκόσμια κατάπληξη και έγινε αφορμή γενικευμένου θαυμασμού και εγκωμίων. Όταν οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις υπέκυπταν η μία μετά την άλλη στην ιταλογερμανική λαίλαπα, η Ελλάδα, με σύμπνοια και αυτοθυσία, κατάφερε επί 160 ημέρες, να αναχαιτίσει την πανίσχυρη επιτιθέμενη Φασιστική Ιταλία. Η ατυχής για την Ιταλική φασιστική Αυτοκρατορία έκβαση της πεντάμηνης κατακτητικής προσπάθειας επισφραγίστηκε με την παταγώδη αποτυχία της μεγάλης Εαρινής Επίθεσης του Μαρτίου του 1941. Ο ίδιος ο Άγγλος Πρωθυπουργός, Ουίνστον Τσώρτσιλ, σε τηλεγράφημά του προς τον Έλληνα Πρωθυπουργό αναφέρει: «Η γενναιότητα και αποφασιστικότητα των Ελληνικών στρατευμάτων, που πήραν μέρος σ’ αυτές τις επιχειρήσεις κέρδισαν τον θαυμασμό όλων των ελευθέρων λαών του κόσμου».
Ο ξένος τύπος εκθείαζε στην πλειονότητά του τη γενναιότητα των Ελλήνων. Σε ιαπωνική εφημερίδα γράφτηκε το Δεκέμβριο του 1940 –παρόλο που οι Ιάπωνες ήταν σύμμαχοι των Γερμανών- «Η χώρα μας, στην οποία τιμάται ιδιαίτερα η ανδρεία, παρακολουθεί με θαυμασμό τον αγώνα των Ελλήνων στην Αλβανία και μας συγκινεί τόσο, ώστε, παραμερίζοντας κάθε άλλο αίσθημα αναφωνούμε ‘Ζήτω η Ελλάδα’».
Η ηρωική αντίσταση της Ελλάδας στην απόπειρα της φασιστικής Ιταλίας να εισβάλει στο έδαφός της, που ξεκίνησε την 28η Οκτωβρίου 1940, αλλά και η προέλαση του ελληνικού στρατού στην υπό κατοχή αλβανική ενδοχώρα προκάλεσαν τον θαυμασμό όχι μόνο των δυτικών συμμάχων, αλλά και της γείτονος Τουρκίας. Η αρθρογραφία των τουρκικών εφημερίδων της εποχής αποτελεί αψευδή μάρτυρα των αισθημάτων συμπαράστασης και των επαίνων που είχαν προκαλέσει τα ελληνικά κατορθώματα εναντίον ενός σαφώς υπέρτερου, υλικά και αριθμητικά, αντιπάλου. Έγραφε χαρακτηριστικά ο Αμπιντίν Ντάβερ στη στήλη του στις 29/10/1940: «Οσα έθνη δεν δίνουν αξία στην ανεξαρτησία, στην εθνική κυριαρχία, στην τιμή και στην αξιοπρέπεια ανοίγουν τις αγκάλες τους στον κατακτητή. Αντιθέτως, τα έθνη που μένουν πιστά στα ιερά και τα όσιά τους προτάσσουν τα στήθη και τις λόγχες τους στον στρατό του κατακτητή. Η μικρή αλλά ηρωική Ελλάδα προτίμησε το δεύτερο. Δεν θα μπορούσε να πράξει αλλιώς η κληρονόμος ενός αρχαίου πολιτισμού, ένα έθνος που επέδειξε το θάρρος πολύχρονων αγώνων για να αποκτήσει την ανεξαρτησία του, έστω και εναντίον μας. (…) Η συμπάθεια και η φιλία του τουρκικού έθνους στρέφεται προς το ελληνικό έθνος για την άδικη επίθεση που υπέστη. Το υλικώς μικρό αυτό έθνος έχει μεταβληθεί ηθικώς σε μέγα, διότι μάχεται όχι μόνο για τη δική του ανεξαρτησία, αλλά για την ανεξαρτησία και την απελευθέρωση όλων των καταπιεσμένων εθνών».
Παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες του ελληνικού λαού, τελικά οι δυνάμεις του Άξονα επικρατούν τον Απρίλιο του 1941. Ο ηρωισμός των Ελλήνων μαχητών αναγνωρίζεται ακόμη και από τον ίδιο τον Χίτλερ, ο οποίος σε λόγο του στο Ραϊχσταγκ (04-05-1941), είπε: «Η ιστορική δικαιοσύνη με υποχρεώνει να διαπιστώσω ότι από όλους τους αντιπάλους που αντιμετωπίσαμε, ιδιαιτέρως ο Έλληνας στρατιώτης πολέμησε με παράτολμο θάρρος και ύψιστη περιφρόνηση προς το θάνατο. Συνθηκολόγησε δε μόνο όταν η εξακολούθηση της αντιστάσεως ήταν αδύνατη και δεν είχε κανένα νόημα».
Ερανιστής: Αφιέρωμα στην 28η Οκτωβρίου 1940
 |
Η Ελλάδα γίνεται η μοναδική χώρα στον κόσμο που επιλέγει να γιορτάζει με την 28η Οκτωβρίου την είσοδό της στον πόλεμο κι όχι τη λήξη αυτού, όπως συμβαίνει στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Μάλιστα, για πρώτη φορά η επέτειος του «ΟΧΙ» γιορτάστηκε την αμέσως επόμενη χρονιά, στην περίοδο της Κατοχής. Την παραμονή και ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου 1941, το κεντρικό κτίριο και ο προαύλιος χώρος του Πανεπιστημίου Αθηνών γίνονται οι χώροι όπου φιλοξενούνται ομιλίες φοιτητών και καθηγητών, όπως εκείνη του Κωνσταντίνου Τσάτσου, ο οποίος μάλιστα αρνήθηκε να κάνει μάθημα την ημέρα της επετείου, με αποτέλεσμα να απολυθεί από το Πανεπιστήμιο. Η 28η Οκτωβρίου δεν καθιερώθηκε με βασιλικό ή προεδρικό διάταγμα αλλά με την κατάθεση λουλουδιών στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. |
 |
Προτού ακόμη εκπνεύσει το τελεσίγραφό τους, οι Ιταλοί είχαν εξαπολύσει τις ταξιαρχίες τους και οι πρώτες σφαίρες έσκιζαν την νυκτερινή σιωπή πάνω στα βουνά τής Ηπείρου. Στο πεδίο της μάχης, το 21ο φυλάκιο των ελληνοαλβανικών συνόρων, στο ύψωμα Γκόλιο, κοντά στην Πυρσόγιαννη Ιωαννίνων ήταν ο πρώτος στόχος. Εκεί πέφτει νεκρός ο πρώτος Έλληνας στρατιώτης που θυσιάστηκε για την πατρίδα στο έπος του ’40. Ο Βασίλειος Τσαβαλιάρης από την Πιαλεία Τρικάλων, ο οποίος σύμφωνα με πληροφορίες είχε καταταγεί εθελοντικά, χάνει τη ζωή του στα 28 του χρόνια στο χαράκωμα, στις 5 το πρωί της 28ης Οκτωβρίου καθώς η σφαίρα τού Ιταλού στρατιώτη τον βρήκε στο μέτωπο και τον σκότωσε. Στην ιδιαίτερη πατρίδα του, σε κεντρικό σημείο του χωριού έχει υψωθεί ανδριάντας του όπου κάθε χρόνο ανήμερα της εθνικής επετείου τιμάται η μνήμη του. |
 |
Σύμφωνα με το πρωτοσέλιδο της τότε εφημερίδας «ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ», στον πόλεμο του 1940 είχε καταταγεί ο μικρότερος δεκανέας του κόσμου, ο 13χρονος Αναστάσιος Χαραλαμπόπουλος. Ο μικρός βρέθηκε μέσα στο χώρο των αποσκευών σε ένα τρένο που έφτασε στην Κοζάνη μεταφέροντας στρατιώτες. Δήλωσε τότε ότι ήθελε να πάει στον πόλεμο μαζί με τον πατέρα του, που βρισκόταν στο τρένο. Τελικά ο πατέρας τον πήρε στο λόχο του και πολέμησε στην πρώτη γραμμή όταν ο ελληνικός στρατός μπήκε στην Κορυτσά.
|
 |
Στο βιβλίο του Νίκου Γιαννόπουλου «Πόσο αλήθεια γνωρίζουμε το ’40; Οι άγνωστες πτυχές του ελληνοϊταλικού πολέμου» ο Μανώλης Γλέζος θυμάται για την 28η Οκτωβρίου 1940 «Την περίοδο εκείνη ήμουν πρωτοετής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο και κατοικούσα στο Μεταξουργείο. Ξυπνήσαμε από τον ήχο των σειρήνων και βγήκαμε στους δρόμους… Εγώ και οι συμφοιτητές μου πήγαμε στο φρουραρχείο Αθηνών, ακριβώς απέναντι από τον Σταθμό Λαρίσης. Εκεί έγινα μάρτυρας φοβερών σκηνών. Το κύριο χαρακτηριστικό ήταν ότι ο κόσμος δεν περίμενε την κλήτευση αλλά παρουσιαζόταν αυθόρμητα ώστε να καταταγεί. Παρουσιάστηκα και εγώ αλλά δεν με δέχθηκαν λόγω του ότι δεν είχα υπηρετήσει ακόμη τη στρατιωτική μου θητεία. ‘Ώσπου να σε γυμνάσουμε θα έχει τελειώσει ο πόλεμος’ μου είπαν». |
 |
Λόγω των πολλών θαυμάτων ἀπὸ τὴν Παναγία, ποὺ ἀνέφεραν οἱ Ἕλληνες στρατιώτες στὸν Ἑλληνοϊταλικὸ πόλεμο τὸ 1940, ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος μὲ ἀπόφασή της τὸ 1952, καθιέρωσε νὰ ἑορτάζεται στὶς 28 Ὀκτωβρίου ἡ Ἁγία Σκέπη τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου. |
ΥΠΑΙΘΑ: Ενισχύεται ο θεσμός των σχολικών βιβλιοθηκών – Αποτελέσματα έρευνας
Σε ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ενίσχυσης και αναβάθμισης των σχολικών βιβλιοθηκών στην Α΄θμια και Β΄θμια εκπαίδευση, προχωρά το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού.
Από το πρόγραμμα «Ενίσχυση και Εμπλουτισμός των Σχολικών Βιβλιοθηκών» του ΕΣΠΑ 2021–2027 θα διατεθεί το ποσό των 60 εκατ. ευρώ, για τη δημιουργία, μεταξύ άλλων, συλλογών βιβλίων έως 2.000 τίτλων, εμπλουτισμό των υφιστάμενων, πρόσληψη 400 βιβλιοθηκονόμων από τον Σεπτέμβριο του 2026, σχεδίαση και λειτουργία ενός Εθνικού Δικτύου Σχολικών Βιβλιοθηκών με τη συμμετοχή εκπαιδευτικών, μαθητών, γονέων.
Πιο αναλυτικά, οι 400 νέοι βιβλιοθηκονόμοι, οι οποίοι θα προσληφθούν με συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου, μέσω των Περιφερειακών Διευθύνσεων Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, θα εξυπηρετούν έως 3 σχολικές μονάδες με φυσική παρουσία, ενώ θα υποστηρίζουν επιπλέον σχολεία στο πλαίσιο τοπικών και περιφερειακών δικτύων σχολικών βιβλιοθηκών που θα δημιουργηθούν.
Η στελέχωση αυτή θεωρείται κομβικής σημασίας για τη βιωσιμότητα και δυναμική ανάπτυξη του θεσμού, καθώς η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού αποτέλεσε διαχρονικά βασικό εμπόδιο για τη λειτουργία και τον εκσυγχρονισμό των σχολικών βιβλιοθηκών.
Η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη, δήλωσε: «Η σχολική βιβλιοθήκη είναι η καρδιά κάθε σχολείου. Είναι o χώρος όπου τα παιδιά ανακαλύπτουν, συζητούν, συνεργάζονται, ονειρεύονται. Για χρόνια, αυτός ο θεσμός λειτουργεί χάρη στο μεράκι των εκπαιδευτικών μας. Ήρθε όμως η στιγμή να του δώσουμε τη θέση που του αξίζει. Με ανθρώπους που γνωρίζουν και έχουν το πάθος να τον στηρίξουν. Προσλαμβάνουμε 400 βιβλιοθηκονόμους σε όλη τη χώρα και ταυτόχρονα εμπλουτίζουμε τις σχολικές βιβλιοθήκες με, έως 2.000, νέους τίτλους βιβλίων και σύγχρονο υλικό, καθώς και τις ήδη υπάρχουσες, κάνοντας πράξη τη δέσμευσή μας να ζωντανέψουν ξανά οι σχολικές βιβλιοθήκες. Να γίνουν φιλόξενοι, δημιουργικοί και ασφαλείς χώροι μάθησης, όπου η πρόσβαση στη γνώση και στα εργαλεία μάθησης θα είναι ισότιμη. Γνωρίζουμε πως όπου υπάρχουν σχολικές βιβλιοθήκες και καταρτισμένοι βιβλιοθηκονόμοι, οι μαθητές διαβάζουν περισσότερο και σημειώνουν υψηλότερες μαθησιακές επιδόσεις. Δεν μιλάμε, λοιπόν, μόνο για βιβλία πάνω στα ράφια μιας βιβλιοθήκης. Μιλάμε για κοινότητες μάθησης, για παιδιά που μαθαίνουν να αγαπούν το διάβασμα, να σκέφτονται ελεύθερα και να συνεργάζονται. Το νέο θεσμικό πλαίσιο, το οποίο θα υλοποιηθεί μέσω του προγράμματος ΕΣΠΑ 2021-2027 συνολικού ύψους 60 εκατ. ευρώ, δίνει προοπτική και συνέχεια. Δεν είναι μια αποσπασματική δράση αλλά μια επένδυση στο μέλλον του δημόσιο σχολείου και στο μέλλον των παιδιών μας. Θέλω να ευχαριστήσω όλους τους εκπαιδευτικούς που κράτησαν ζωντανές τις βιβλιοθήκες μας. Μαζί τους, με τους νέους βιβλιοθηκονόμους, με τις τοπικές κοινωνίες, γράφουμε το νέο κεφάλαιο των σχολικών βιβλιοθηκών της χώρας γιατί οι δυνατές σχολικές βιβλιοθήκες, χτίζουν δυνατούς μαθητές».
Παράλληλα, η νέα στρατηγική του ΥΠΑΙΘΑ για τις σχολικές βιβλιοθήκες η οποία θα υλοποιηθεί μέσω του προγράμματος του ΕΣΠΑ 2021–2027, περιλαμβάνει:
- Δημιουργία συλλογών βιβλίων και άλλου υλικού μέχρι 2.000 τίτλων των νέων σχολικών βιβλιοθηκών.
- Δημιουργία μικρών συλλογών βιβλίων και άλλου υλικού σε σχολεία τα οποία δεν διαθέτουν σχολική βιβλιοθήκη.
- Εμπλουτισμός υφιστάμενων συλλογών σχολικών βιβλιοθηκών με μικρό αριθμό νέων τίτλων βιβλίων και άλλου υλικού μέχρι εξάντλησης του διαθέσιμου προϋπολογισμού.
- Σύνταξη μανιφέστου για τις σχολικές βιβλιοθήκες το οποίο θα βασίζεται στο μανιφέστο της IFLA (International Federation of Library Associations and Institutions) και θα περιγράφει την φυσιογνωμία της σχολικής βιβλιοθήκης.
- Επικαιροποίηση του Κανονισμού Λειτουργίας των σχολικών βιβλιοθηκών.
- Σύσταση και συγκρότηση Επιτροπής και ορισμός επιμέρους Επιτροπών Επιστημόνων και Εμπειρογνωμόνων οι οποίοι θα προσδιορίσουν τη σύνθεση της συλλογής των σχολικών βιβλιοθηκών και θα εισηγηθούν τίτλους βιβλίων και άλλου υλικού ως κατάλληλους για τις σχολικές βιβλιοθήκες. Για τη διαμόρφωση του διευρυμένου καταλόγου των σχολικών βιβλιοθηκών θα πραγματοποιηθεί ανοικτή πρόσκληση σε εκδοτικούς οίκους για την υποβολή τίτλων βιβλίων και άλλου υλικού προκειμένου να κριθεί η καταλληλότητά του για τις σχολικές βιβλιοθήκες. Οι σχολικές μονάδες θα κληθούν να επιλέξουν οι ίδιες τα βιβλία ή και άλλο υλικό που επιθυμούν από τον εγκεκριμένο κατάλογο για να διαμορφώσουν: α) τη συλλογή των νέων σχολικών βιβλιοθηκών που θα δημιουργηθούν β) τις μικρές συλλογές (φιλαναγνωσίας ή άλλο) που θα αποκτηθούν από σχολικές μονάδες που δεν διαθέτουν σχολική βιβλιοθήκη και γ) νέες προσκτήσεις για τον εμπλουτισμό συλλογών λειτουργούντων σχολικών βιβλιοθηκών.
- Σχεδίαση και λειτουργία ενός Εθνικού Δικτύου Σχολικών Βιβλιοθηκών και μιας συμμετοχικής κοινότητας εκπαιδευτικών, μαθητών και γονέων.
- Ψηφιακή διασύνδεση σχολικών βιβλιοθηκών με την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας και τις Δημόσιες Βιβλιοθήκες.
- Ορισμός πολυδύναμων/ενισχυμένων σχολικών βιβλιοθηκών (σε σχολικές μονάδες που θα τοποθετηθούν βιβλιοθηκονόμοι) και δημιουργία τοπικών δικτύων.
Έρευνα του ΥΠΑΙΘΑ για τις σχολικές βιβλιοθήκες
Για την υλοποίηση σχολικών βιβλιοθηκών πραγματοποιήθηκε από το ΥΠΑΙΘΑ τον Σεπτέμβριο 2025 έρευνα μέσω του Πανελλήνιου Σχολικού Δικτύου με ερωτηματολόγιο προκειμένου να χαρτογραφηθεί η υφιστάμενη κατάσταση και να ιχνηλατηθούν οι ανάγκες των σχολικών μονάδων. Σκοπός ήταν να συλλεχθούν στοιχεία υφιστάμενων σε λειτουργία σχολικών βιβλιοθηκών, στοιχεία σχολικών μονάδων που δεν διαθέτουν σχολική βιβλιοθήκη αλλά επιθυμούν να δημιουργήσουν, ο υπάρχον εξοπλισμός των υφιστάμενων σχολικών βιβλιοθηκών κλπ.
Από το σύνολο των 12.665 ενεργών σχολικών μονάδων ανταποκρίθηκαν και συμπλήρωσαν το ερωτηματολόγιο 8.986 σχολικές μονάδες εκ των οποίων:
5.219 (58%) διαθέτει βιβλιοθήκη και 3.773 (39,7%) δεν διαθέτει σχολική βιβλιοθήκη αλλά επιθυμεί ο Σύλλογος διδασκόντων να δημιουργηθεί.
Από τα σχολεία που δεν διαθέτουν σχολική βιβλιοθήκη και επιθυμούν τη δημιουργία της ανά βαθμίδα και τύπο σχολείου είναι:
- 092 Νηπιαγωγεία
- 625 Δημοτικά Σχολεία
- 402 Γυμνάσια
- 284 Γενικά Λύκεια
- 141 Επαγγελματικά Λύκεια
- 29 Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας
Στο σύνολο της χώρας, από τις σχολικές μονάδες που απάντησαν στο ερωτηματολόγιο, το μέσο ποσοστό ύπαρξης σχολικών βιβλιοθηκών ανέρχεται σε 57% με το χαμηλότερο ποσοστό να προσδιορίζεται στις Περιφέρειες Δυτικής Ελλάδας (52%), Πελοποννήσου (51%) και Ηπείρου (50%) και το υψηλότερο στις Περιφέρειες Δυτικής Μακεδονίας, (64%), Αττικής (62%) και Κεντρικής Μακεδονίας (62%)..
Στις υφιστάμενες σχολικές βιβλιοθήκες πραγματοποιούνται δράσεις φιλαναγνωσίας στο 85% ενώ το 72% των σχολικών βιβλιοθηκών αξιοποιείται ως χώρος διδασκαλίας.
Στο 97,27% των σχολικών βιβλιοθηκών υπεύθυνος είναι εκπαιδευτικός εκ των οποίων 19 διαθέτουν πτυχίο ή μεταπτυχιακό στη βιβλιοθηκονομία.
Το 71% των σχολικών βιβλιοθηκών λειτουργούν με μεγάλη συχνότητα (32% καθημερινά, 39% δύο έως τρεις φορές την εβδομάδα), 24% ορισμένες φορές τον μήνα ή κατόπιν αιτήματος και 5% καθόλου ή μία έως δύο φορές το εξάμηνο.
Το 49% των σχολικών βιβλιοθηκών δεν χρησιμοποιεί πληροφοριακό σύστημα για τη διαχείριση της συλλογής και το 74% δεν χρησιμοποιεί κάποιο ταξινομικό σύστημα. Το 48% των σχολικών βιβλιοθηκών δεν διαθέτουν Η/Υ ενώ από το 52% που διαθέτει το μεγαλύτερο ποσοστό (75%) είναι άνω της πενταετίας.
Αναφορικά με τις νέες ανάγκες των υφιστάμενων βιβλιοθηκών δηλώθηκαν κατά σειρά προτεραιότητας τα ακόλουθα:
- Εμπλουτισμός συλλογής με βιβλία και εκπαιδευτικό υλικό
- Αναβάθμιση υλικοτεχνικής υποδομής –εξοπλισμού
- Δικτύωση και συνεργασίες
- Στελέχωση με κατάλληλο προσωπικό
- Εκπαιδευτικά Προγράμματα
- Χρηματοδότηση
