Αρχείο ημέρας 1 Νοεμβρίου 2025

Ως “εὐθεῖα τῶν ἑνικών” (και “εὐθεῖα τῶν πληθυντικῶν”) σε παλαιότερες Γραμματικές αναφέρεται η “Ονομαστική Πτώση” (σε αντιδιαστολή με τις υπόλοιπες πτώσεις που θεωρήθηκαν “πλάγιες”). Αφετηρία της ονομασίας είναι η Γραμματική του Διονυσίου Θρακός (2ος αι. π.Χ.).

Τα ονόματα των πτώσεων, όπως και των περισσότερων ίσως όρων της γραμματικής, τα οφείλουμε στον σπουδαίο Aλεξανδρινό γραμματικό του 2ου αι π.Χ, τον Διονύσιο τον Θράκα, συντάκτη της πρώτης ελληνικής γραμματικής («Tέχνη γραμματική»), ο οποίος ως αρχικό όνομα για την Ονομαστική πτώση έχει το “ὀρθή” (όνομα που περιγράφει άριστα τον κλιτικά αμετάβλητο γραμματικό τύπο).
Στο έργο αυτό («Tέχνη γραμματική») αναφέρει για τις πτώσεις τα εξής:

Πτώσεις ὀνομάτων εἰσὶ πέντε·
ὀρθή, γενική, δοτική, αἰτιατική, κλητική.
λέγεται δὲ ἡ μὲν ὀρθὴ ❝ὀνομαστικὴ❞ καὶ ❝εὐθεῖα❞,
ἡ δὲ γενικὴ κτητική τε καὶ πατρική,
ἡ δὲ δοτικὴ ἐπισταλτική,
ἡ δὲ αἰτιατικὴ κατ᾽ αἰτιατικήν,
ἡ δὲ κλητικὴ προσαγορευτική.

Το γεγονός ότι δίνει για κάθε πτώση και ένα δεύτερο όνομα (μάλιστα για την “ορθή” δίνει δύο ονόματα: ❝ονομαστική❞ και ❝ευθεία❞) οδήγησε σε μια αμφιταλάντευση στη χρήση τους στους επόμενους αιώνες.

Ἐτσι, ο σπουδαίος Αλεξανδρινός γραμματικός του 3ου αι. Αίλιος Ηρωδιανός αναφέρει και τα δύο αυτά ονόματα στα έργα του:

«[…] ἐπὶ τῶν ἰσοσυλλάβως κλινομένων ἡ αἰτιατικὴ ἰσοσύλλαβός ἐστι τῇ ❝εὐθείᾳ❞, οἷον:
ὁ καλός τοῦ καλοῦ τῷ καλῷ τὸν καλόν
ὁ κοχλίας τοῦ κοχλίου τῷ κοχλίᾳ τὸν κοχλίαν […]»

Αλλά σε άλλο σημείο γράφει:

«Τὰ εἰς αι λήγοντα ἐπὶ τῆς ❝ὀνομαστικῆς πληθυντικῆς❞͵ ταῦτα ἐπὶ τῆς γενικῆς περισπᾶται· οἷον Πέρσαι Περςῶν καὶ τὰ παραπλήσια […]»

Όταν ο Κερκυραίος λόγιος Νικόλαος Σοφιανός έγραψε την πρώτη Γραμματική της Νέας Ελληνικής (το 1550), ακολουθώντας τον Διονύσιο, υιοθέτησε τον όρο ❝ευθεία❞ και όχι ❝ονομαστική❞. Και για αρκετό διάστημα μεταγενέστεροι γραμματικοί τον μιμήθηκαν, μέχρι που ο όρος “Ονομαστική” επικράτησε (ίσως και λόγω του αντίστοιχου λατινικού “casus nominativus” [ = ονομαστική πτώση] ).

Πηγή: Κέντρο Λεξικολογίας (31/10/2025)