Μελέτη Περίπτωσης (case study): Πιστεύοντας ότι κανείς δεν τη βλέπει, η Μ. πηγαίνει στο υπνοδωμάτιο του αδελφού της και ψάχνει να βρει πού έχει αυτός κρύψει τα γλυκά που του έδωσαν στη χθεσινοβραδινή γιορτή. Μόλις βρίσκει το τελευταίο μπισκότο, μπαίνει στο δωμάτιο η μητέρα των παιδιών και παίρνει την κατάσταση στα χέρια της.
Αν ήσαστε η μητέρα της Μ., ποια από τις παρακάτω αντιδράσεις θα σας φαινόταν η πιο λογική;
- Θα λέγατε στη Μ. να πάει στο δωμάτιό της και να μείνει εκεί όλη την ημέρα και θα της στερούσατε την αγαπημένη της κουβέρτα, με την οποία κοιμάται κάθε βράδυ.
- Θα της λέγατε ήρεμα ότι αυτό που έκανε δεν ήταν σωστό και ότι δεν θα πρέπει να το ξανακάνει στο μέλλον.
- Θα της εξηγούσατε γιατί ο αδελφός της θα στενοχωρηθεί με την πράξη της αυτή και θα της ζητούσατε, ως τιμωρία, να πάει στο δωμάτιό της για μία ώρα.
- Θα το αγνοούσατε και θα αφήνατε τα παιδιά να επιλύσουν μόνα τους το πρόβλημα.
Κάθε μία από αυτές τις τέσσερις εναλλακτικές αντιδράσεις αντιπροσωπεύει έναν από τους τέσσερις κύριους τρόπους ανατροφής των παιδιών, που εντόπισε και περιέγραψε η Diana Baumrind.
- Οι αυταρχικοί/απολυταρχικοί γονείς αντιδρούν όπως στην πρώτη περίπτωση. Ασκούν έλεγχο και επιβάλλουν ποινές, είναι αυστηροί και ψυχροί. Ο λόγος τους είναι νόμος και θεωρούν πολύ σημαντική την αυστηρή, τυφλή υπακοή από τα παιδιά τους. Επίσης, δεν ανέχονται τη διαφωνία.
- Οι παραχωρητικοί γονείς, αντίθετα, παρέχουν ελάχιστη και ασυνεπή ανατροφοδότηση, όπως στη δεύτερη περίπτωση του παραδείγματος. Δεν απαιτούν πολλά από τα παιδιά τους και δεν θεωρούν πως έχουν μεγάλο μέρος της ευθύνης για το πώς αυτά θα εξελιχθούν. Ασκούν λίγους ή και καθόλου περιορισμούς ή έλεγχο στη συμπεριφορά των παιδιών τους.
- Οι διαλεκτικοί γονείς είναι σταθεροί, θέτοντας σαφή και συνεπή όρια. Αν και τείνουν να είναι σχετικά αυστηροί, όπως οι αυταρχικοί/απολυταρχικοί γονείς, εκφράζουν την αγάπη τους και είναι συναισθηματικά υποστηρικτικοί. Επίσης, προσπαθούν να συζητούν με τα παιδιά τους, εξηγώντας τους γιατί θα πρέπει να συμπεριφερθούν με συγκεκριμένο τρόπο («Ο Αλέξανδρος θα στενοχωρηθεί») και δίνουν εξηγήσεις για οποιαδήποτε ποινή που μπορεί να επιβάλλουν. Οι διαλεκτικοί γονείς ενθαρρύνουν τα παιδιά τους να είναι ανεξάρτητα.
- Τέλος, οι αμέτοχοι/αδιάφοροι γονείς δεν δείχνουν σχεδόν κανένα ενδιαφέρον για τα παιδιά τους, αλλά υιοθετούν μία αδιάφορη και απορριπτική συμπεριφορά. Είναι συναισθηματικά απόμακροι και θεωρούν ότι ο ρόλος τους περιορίζεται μόνο στην παροχή τροφής, ρούχων και στέγης στο παιδί. Στην πιο ακραία του μορφή, το είδος αυτό της ανατροφής παιδιών καταλήγει στην παραμέληση, ένα είδος παιδικής κακοποίησης.
Επηρεάζει η μέθοδος ανατροφής των παιδιών που χρησιμοποιούν οι γονείς τη συμπεριφορά των παιδιών; Την επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό, αν και, όπως είναι φυσικό, υπάρχουν αρκετές εξαιρέσεις.
- Τα παιδιά των αυταρχικών/ απολυταρχικών γονέων είναι συνήθως εσωστρεφή και δείχνουν σχετικώς λίγη κοινωνικότητα. Δεν είναι πολύ φιλικά και συχνά δείχνουν ανήσυχα όταν βρίσκονται με συνομηλίκους. Τα κορίτσια που έχουν αυταρχικούς/ απολυταρχικούς γονείς είναι ιδιαίτερα εξαρτημένα από τους γονείς τους, ενώ τα αγόρια είναι ασυνήθιστα εχθρικά.
- Οι παραχωρητικοί γονείς έχουν συνήθως παιδιά που, από πολλές απόψεις, εμφανίζουν τα αρνητικά χαρακτηριστικά των παιδιών αυταρχικών γονέων. Τείνουν να είναι εξαρτημένα, με αρνητικό συναίσθημα και μειωμένες κοινωνικές δεξιότητες και αυτό-έλεγχο.
- Τα παιδιά των διαλεκτικών γονέων έχουν την καλύτερη εξέλιξη. Είναι σε γενικές γραμμές ανεξάρτητα, φιλικά με τους συνομηλίκους τους, διεκδικητικά και συνεργατικά. Εμφανίζουν ισχυρά κίνητρα για επιτυχία και σε γενικές γραμμές είναι επιτυχημένα και αρεστά στους άλλους. Ρυθμίζουν τη συμπεριφορά τους με αποτελεσματικό τρόπο, τόσο ως προς τις σχέσεις τους με τους άλλους όσο και ως προς τη συναισθηματική τους αυτό-ρύθμιση.
- Ορισμένοι διαλεκτικοί γονείς εμφανίζουν, επίσης χαρακτηριστικά που έχουν αποκληθεί υποστηρικτική/γονεϊκή πρακτική και περιλαμβάνει συναισθηματική ζεστασιά, προδρομική διδασκαλία, ήρεμη συζήτηση σε περιστάσεις επιβολής πειθαρχίας και ενδιαφέρον και συμμετοχή στις δραστηριότητες των παιδιών με τους συνομηλίκους τους. Τα παιδιά των γονέων αυτών εμφανίζουν καλύτερη προσαρμογή και έχουν καλύτερα ψυχολογικά εφόδια για την αντιμετώπιση δυσκολιών στο μέλλον.
- Τα παιδιά των οποίων οι γονείς είναι αμέτοχοι, έχουν τη δυσμενέστερη εξέλιξη. Η απουσία συμμετοχής των γονέων διαταράσσει σε σημαντικό βαθμό τη συναισθηματική τους ανάπτυξη, καθώς τα οδηγεί στο να νιώθουν ότι δεν τ’ αγαπούν και εμποδίζει, επίσης, τη σωματική και γνωστική τους ανάπτυξη.
Αν και τα συστήματα ταξινόμησης, όπως το παραπάνω, αποτελούν ένα χρήσιμο τρόπο κατηγοριοποίησης και περιγραφής της συμπεριφοράς των γονέων, δεν αποτελούν συνταγή επιτυχίας. Οι γονεϊκές πρακτικές και το μεγάλωμα των παιδιών είναι αρκετά πιο σύνθετα πράγματα. Για παράδειγμα, είναι αρκετές οι περιπτώσεις παιδιών αυταρχικών και παραχωρητικών γονέων που έχουν ικανοποιητική ανάπτυξη.
Επιπλέον, η συμπεριφορά των περισσότερων γονέων δεν είναι απόλυτα σταθερή. Αν και οι αυταρχικές, παραχωρητικές, διαλεκτικές και αμέτοχες γονεϊκές πρακτικές περιγράφουν γενικά στυλ συμπεριφοράς, ορισμένες φορές οι γονείς αλλάζουν την προσφιλή τους πρακτική και υιοθετούν μία άλλη. Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί πεταχτεί στη μέση ενός πολυσύχναστου δρόμου, ακόμη και ο πιο χαλαρός και παραχωρητικός γονέας είναι πιθανό ν’ αντιδράσει με αυστηρό, αυταρχικό τρόπο, επιβάλλοντας αυστηρούς κανόνες ασφαλείας στο παιδί του. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το αυταρχικό/απολυταρχικό στυλ είναι ίσως αποτελεσματικότερο.
Αξίζει, τέλος, να υπογραμμιστεί ότι οι γονεϊκές πρακτικές ανατροφής των παιδιών δεν αποτελούν τον μοναδικό παράγοντα που επηρεάζει την ανάπτυξη των παιδιών. Για παράδειγμα, οι επιρροές που ασκούν τα αδέλφια και οι συνομήλικοι παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των παιδιών. Επιπλέον, η συμπεριφορά των παιδιών οφείλεται, εν μέρει, και στη μοναδική γενετική τους κληρονομιά, ενώ η συμπεριφορά τους μπορεί με τη σειρά της, να επηρεάσει τη συμπεριφορά των γονέων. Τελικά, οι γονεϊκές μέθοδοι ανατροφής των παιδιών αποτελούν μία μόνο από τις πολλές περιβαλλοντικές και γενετικές επιδράσεις στη συμπεριφορά και ανάπτυξη των παιδιών.
Βιβλιογραφική Πηγή:
«Εξελικτική Ψυχολογία: Δια βίου ανάπτυξη»
Robert S. Feldman, Έκδοση Gutenberg, 2011.
Σχολική Ψυχολόγος
Κακούρου Μυρτώ-Παναγιώτα






