Μη μου τους κύκλους τάραττε

Το νέο βιβλίο, «Σφαιρικά κάτοπτρα, επίπεδοι φόνοι» (Εκδόσεις Πόλις), του Τεύκρου Μιχαηλίδη ξεκινά με τη φράση: «Δεν σκότωσα εγώ τη Λωρ ντε Γκρεναντίν Μπουατέζ κι ας είχα κάθε λόγο να επιθυμώ το θάνατό της – δεν ήμουν άλλωστε η μόνη». H πρώτη, in media res, αινιγματική εισαγωγή στη δράση από τη Δόνα Εστεφάνα, γιάτρισσα της βασίλισσας Βερεγγάριας, εξάπτει τη φαντασία του αναγνώστη, ο οποίος μέσω της κοινοποίησης ενός εγκλήματος μεταφέρεται, αυτομάτως, στα χρόνια της Τρίτης Σταυροφορίας. Τότε, που ο βασιλιάς της Αγγλίας Ριχάρδος Α΄ο Λεοντόκαρδος, στην πορεία του για την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων, νεόνυμφος με τη Βερεγγάρια της Ναβάρρας, ζει σ΄ένα επιταγμένο αρχοντικό της Λεμεσού.

Η δολοφονία της παλλακίδας του βασιλιά είναι η κορύφωση των γεγονότων ενός σκοτεινού περιβάλλοντος που χαρακτηρίζεται από δολοπλοκίες, μηχανορραφίες και εύθραυστες συμμαχίες. Η Δόνα Εστεφάνα, παλιά μαθήτρια του σπουδαίου Άραβα φιλοσόφου, γιατρού, νομικού και αστρονόμου Αβερρόη, θεωρείται ύποπτη για το φόνο, αφού η παλλακίδα του βασιλιά πέθανε δηλητηριασμένη από την επίδραση ενός εκχυλίσματος πικραμύγδαλου στο ρόφημά της, υλικό που είχε στο κασελάκι της μόνο η γιάτρισσα.

Η Δόνα Εστεφάνα, εκτός από ύποπτη για φόνο, είναι, όμως, και βασικό πρόσωπο στην εξέλιξη της ιστορίας. Φιλομαθής και λάτρης των επιστημών καθώς είναι, επιχειρεί να μεταφέρει στα Λατινικά το «Εγχειρίδιο της Οπτικής» του Άραβα μαθηματικού Ιμπν αλ Χαϊτάμ, πολύτιμο δώρο που δέχτηκε από τον δάσκαλό της τον Αβερρόη. Στο εγχειρίδιο υπάρχουν αναφορές σε ένα δύσκολο μαθηματικό πρόβλημα, σχετικό με τα κάτοπτρα, άλυτο από την εποχή του Πτολεμαίου.

Το θαυμαστό μεσαιωνικό χειρόγραφο, ένας ποταμός σοφίας που αξίζει να σωθεί, είναι και το αντικείμενο που ενώνει την πρώτη αφήγηση του βιβλίου με μια δεύτερη, παράλληλη, ανάπτυξη της ιστορίας. Αυτή εξελίσσεται στα μέσα της δεκαετίας του ’50, στην Αγγλοκρατούμενη Κύπρο. Τότε, που μια Αγγλίδα βυζαντινολόγος, ένας Γάλλος παλαιογράφος και ένας Έλληνας μαθηματικός καλούνται στην Κύπρο από τον Άγγλο συνταγματάρχη Νίκολς, εν μέσω του αντιαποικιακού αγώνα, για να αξιολογήσουν ένα χειρόγραφο που χρονολογείται από την εποχή της Τρίτης Σταυροφορίας. Στο πέρασμα της αφήγησης στη νεότερη εποχή προστίθεται ένας ακόμη φόνος, ενισχύοντας την αστυνομική διάσταση της ιστορίας η οποία συνδέεται, με τρόπο εντυπωσιακό, με τη γεωμετρία της όρασης και το επιστημονικό περιεχόμενο του σπάνιου χειρογράφου.

Συνεκτικό στοιχείο σε αυτή την ύφανση ποικίλων γεγονότων από διαφορετικές εποχές, δεν είναι μόνο η επιστήμη, μέσω του χειρογράφου του Ιμπν αλ Χαϊτάμ, αλλά και ο έρωτας. Και στις δύο αφηγήσεις, οι ευεργετικές και οι καταστροφικές συνέπειες της έκφρασης του ερωτικού αισθήματος αποκαλύπτουν βαθύτερες εκφάνσεις του ανθρώπινου ψυχισμού που παραμένουν αναλλοίωτες στο πέρασμα του χρόνου.

Επιπλέον, η έννοια της συμμετρίας, οικεία στον μαθηματικό και συγγραφέα του βιβλίου, εντοπίζεται και στον τρόπο εξέλιξης της δράσης, η οποία αναπτύσσεται συμμετρικά, τόσο μέσα από τη διαδοχική εναλλαγή της αφήγησης από τη μία εποχή στην άλλη όσο και από ορισμένες παραλλαγές του ίδιου θέματος στις διαφορετικές αφηγήσεις: το ζήτημα της αποικιοκρατίας στην Κύπρο, η εξουσία, το ερωτικό πάθος, το έγκλημα είναι κάποια από τα θέματα που ανακλώνται και αντιπαραβάλλονται στις δύο παράλληλες ιστορίες.

Στα επιτεύγματα του βιβλίου συγκαταλέγεται και η ικανότητα του συγγραφέα να δένει αρμονικά ετερόκλητα γεγονότα και στοιχεία από διαφορετικές εποχές και γνωστικές περιοχές, συνθέτοντας μια στέρεη ενότητα, μέσα από μια γλώσσα οικεία και παραστατική. Τελικά, η πολυφωνική διάσταση του βιβλίου, αυτό το μωσαϊκό από ιστορικά και επιστημονικά θραύσματα, ερωτικά πάθη και εγκλήματα, δεν λειτουργεί μόνο υπέρ της ζωντάνιας του θέματος και της αναγνωστικής απόλαυσης. Ο πολλαπλασιασμός των φωνών του μυθιστορήματος ενισχύει, με λογοτεχνικό τρόπο, τον διάλογο, ένα ικανό και χρήσιμο μέσο ανά τους αιώνες στη δύσκολη προσπάθεια αναζήτησης της αλήθειας τόσο στην επιστήμη όσο και στη ζωή. Διαπίστωση που συναντά, εμμέσως, τα λόγια του Ιμπν Αλ Χαϊτάμ στον πρόλογο του βιβλίου: «Καθήκον του ανθρώπου που μελετά τα γραπτά των σοφών, αν έχει ως μόνο στόχο να μάθει την αλήθεια, είναι να γίνει εχθρός όσων διαβάζει και να τα αμφισβητεί από κάθε άποψη. Πρέπει να υποπτεύεται ακόμα και τον ίδιο τον εαυτό του και να τον εξετάζει κριτικά, για να αποφύγει να γίνει θύμα είτε της προκατάληψης είτε της συγκαταβατικότητας».

• Με ποιο τρόπο μπορούν ορισμένοι δημιουργοί να μετατρέψουν μια σύνθετη ιδέα σε μια συναρπαστική ιστορία; Ο σχεδιαστής κόμικς Αλέκος Παπαδάτος, η εικονογράφος Annie Di Donna και ο συγγραφέας και θεωρητικός του πολιτισμού Αβραάμ Κάουα, κατάφεραν να μεταμορφώσουν την ιδέα της δημοκρατίας, στο ομώνυμο graphic novel που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ίκαρος και στα αγγλικά από τις εκδόσεις Βloomsbury, σε μια ελκυστική ιστορία για την εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού.Η πρότερη εμπειρία του Αλέκου Παπαδάτου και της Annie Di Donna από τη δημιουργία του διεθνούς μπεστ σέλερ Logicomix, που δημιούργησαν με τον συγγραφέα Απόστολο Δοξιάδη και τον θεωρητικό της πληροφορικής Χρίστο Χ. Παπαδημητρίου το 2008, μοιάζει να είχε καθοριστικό ρόλο στη σύνθεση των ιδεών και στην σχεδιαστική αμεσότητα και του νέου εγχειρήματός τους.Το Logicomix κατάφερε να προσεγγίσει με πρωτόγνωρο τρόπο την πολυδιάστατη προσωπικότητα και σκέψη του Βρετανού φιλοσόφου και μαθηματικού Μπέρτραντ Ράσελ, ανιχνεύοντας, εκτός των άλλων, και τη φύση της μαθηματικής λογικής. Το graphic novel Δημοκρατία αξιοποιεί την ιδέα της δημοκρατίας για να επικεντρωθεί σε μια κρίσιμη στιγμή στην περιπέτεια του ανθρώπινου είδους. Να προσεγγίσει τη γέννηση του δημοκρατικού πολιτεύματος, να στοχαστεί, με σύγχρονο τρόπο, πάνω στις έννοια της Ιστορίας και να αναδείξει τη διαχρονική σημασία του να είσαι πολίτης. Και όλα αυτά σε ένα μυθικό περιβάλλον, στο οποίο η αφήγηση συνυπάρχει με εκρηκτικά χρώματα, τις ζωηρές χειρονομίες και τα συναισθήματα δεκάδων ηρώων.

  Κεντρικό πρόσωπο της δράσης είναι ο νεαρός ζωγράφος Λέανδρος. Είναι το μόνο επινοημένο πρόσωπο της ιστορίας, που υφαίνει αριστοτεχνικά γύρω από τη διήγηση του, λίγο πριν ξεκινήσει η Μάχη του Μαραθώνα (490 π. Χ), τα γεγονότα της εποχής που γεννήθηκε η δημοκρατία.

  

  Όλα ξεκινούν στις αρχές του 5ου αιώνα π. Χ., «όταν ο Δαρείος, ο Βασιλιάς των Περσών έχει εξαπολύσει τον πανίσχυρο στόλο του στο Αιγαίο, ενάντια σε όλες τις ελληνικές πόλεις που του αρνήθηκαν γη και ύδωρ». Στην προσπάθειά του να τονώσει το ηθικό των συντρόφων του πριν από τη μάχη ενάντια στον εχθρό, ο Λέανδρος αρχίζει να τους διηγείται την ιστορία του. Έχοντας δει με τα μάτια του τις φρικαλεότητες των τυραννικών καθεστώτων αλλά και τη δημιουργία ενός νέου πολιτεύματος, ο Λέανδρος εξιστορεί μια ζωή γεμάτη ένταση, κινδύνους και μεγάλες ιδέες. Πρόκειται για μια πορεία μετάβασης, από το τέλος της εποχής των θεών στην πολύπλοκη γένεση της δημοκρατίας. Επικές σκηνές και συνταρακτικά γεγονότα ενσταλάσσονται μπροστά στα μάτια μας για να επισημάνουν πως η δημοκρατία αναδύθηκε από τη συνάντηση διαφορετικών στοιχείων: όχι μόνο από την τύχη και τις συγκυρίες, αλλά και από την ευφυΐα και τη γενναιότητα φωτισμένων ανθρώπων.

  Ανάμεσα στα μυθικά και ιστορικά πρόσωπα που συναντάμε βρίσκονται η θεά Αθηνά που προτρέπει τον ήρωα να συνεχίσει να ζωγραφίσει και να αναμετρηθεί με τα όριά του, και φυσικά, ο Κλεισθένης, ο οποίος του διδάσκει τις δημοκρατικές αρχές. Η μετάβαση από τον παλιό κόσμο, που αντιπροσωπεύουν οι θεοί, στην ανθρωποκεντρική εποχή της δημοκρατίας είναι, άλλωστε, ένα ισχυρό, δομικό στοιχείο ολόκληρης της ιστορίας.

  Αναρωτιέστε πόσο πιστό σε πραγματικά γεγονότα και εξακριβωμένα στοιχεία παραμένει το graphic novel, Δημοκρατία; Την απάντηση δίνει ο Αβραάμ Κάουα στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου: «Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες δουλέψαμε τη Δημοκρατία θυμίζουν εκείνες κάτω από τις οποίες δούλεψε το αγγείο του ο Λέανδρος: δεν είχαμε στα χέρια μας παρά φευγαλέες όψεις των ανθρώπων, των κινήτρων και των ιδεών που γέννησαν την Αθηναϊκή Δημοκρατία. Σαν τον πρωταγωνιστή μας, παλέψαμε κι εμείς να βγάλουμε νόημα από αντικρουόμενες καταγραφές και προκατειλημμένες ερμηνείες μιας ιστορίας πραγματικά παλιάς».

  Αξίζει να επισημάνουμε, τέλος, τον εξαιρετικό σχεδιασμό και την εντυπωσιακή απεικόνιση της ιστορίας με την αξιοποίηση, σε σωστές δόσεις, διαφορετικών στοιχείων από ποικίλες τέχνες. Παρατηρώντας τις εκφράσεις των προσώπων των ηρώων, την ακρίβεια της απεικόνισης των χειρονομιών και του περιβάλλοντος σε κάθε καρέ, τις οπτικές γωνίες και την έκρηξη των χρωμάτων, ξεχνάς ότι κρατάς στα χέρια σου ένα graphic novel. Και νιώθεις ότι έχεις εισχωρήσει στο εσωτερικό ενός πολυεπίπεδου έργου τέχνης, στο οποίο η ποπ αισθητική συναντά τον κόσμο των ιδεών, τη φιλοσοφία, την Ιστορία, τη ζωγραφική, το επικό στοιχείο του Χόλιγουντ και το στοχαστικό σινεμά του Ακίρα Κουροσάβα.

Η αρχή μιας ιστορίας για τον μαγικό κόσμο των μαθηματικών, στην οποία ένα κορίτσι μετρά τους στήμονες στο άνθος ενός ηλιοτρόπιου, υπόσχεται μια ενδιαφέρουσα συνέχεια. Οι αναγνώστες που θα διαβάσουν το νέο βιβλίο του Τεύκρου Μιχαηλίδη, «Μιλώντας στην Άννα για τα μαθηματικά» (Εκ. Πατάκη), με ηρωίδα τη μικρή Άννα, μπορούν να το διαπιστώσουν.

Η Άννα ανήκει στα παιδιά που αγαπούν τη γνώση. Η φιλομάθειά της θα ζωηρέψει στις καλοκαιρινές διακοπές, όταν η οικογένειά της θα εγκατασταθεί δίπλα στο εξοχικό ενός παλαίμαχου μαθηματικού. Εκεί, στον ελεύθερο χρόνο της παιδικής ηλικίας και των διακοπών, η Άννα, ένα από τα παιδιά που η αγαπημένη τους λέξη είναι το «γιατί ;», θα γνωρίσει τον συναρπαστικό κόσμο των μαθηματικών. Θα κατανοήσει, μαζί με τους πιο δύσπιστους αναγνώστες, ότι ο κόσμος των αριθμών και των γεωμετρικών σχημάτων δεν είναι απροσπέλαστος, αλλά ανοιχτός σε όσους έχουν τη διάθεση να τον προσεγγίσουν.

Όσοι αναζητούν απαντήσεις για τη χρησιμότητα των μαθηματικών στη ζωή μας, μπορούν μέσα από την ανάγνωση του βιβλίου να αντιληφθούν τη σημασία και τα ευρύτερα πλεονεκτήματα τους, όπως εκείνο που αναφέρει ο μαθηματικός στην Άννα: «Ένα πλεονέκτημα των μαθηματικών είναι ότι μας βοηθάνε να απαλλαγούμε από τους δευτερεύοντες παράγοντες που περιπλέκουν τη σκέψη μας, επιτρέποντάς μας να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στην ουσία».