Σχολική Υποστήριξη ! Σταυρόπουλος Βασίλης 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ IΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α΄ ΜΕΡΟΣ

14_05_2007stixi2

ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ

Η αντιμετώπιση του αναλφαβητισμού μπορεί να είναι αποτελεσματική, αν περιλαμβάνει μέτρα ολιστικού χαρακτήρα και ενοποιημένων στρατηγικών. Η υποχρεωτική εκπαίδευση είναι από μόνη της ανεπαρκές μέτρο για να εξαλείψει το πρόβλημα του αναλφαβητισμού (Μ. Παπαδόπουλος, 1990β, σσ. 72, 77). Ανάλογα με τα αίτια των διαφόρων μορφών και επιπέδων του αναλφαβητισμού πρέπει να αναπτυχθούν και ολοκληρωμένες πολιτικές περιορισμού ή ριζικής εξάλειψης του. Όπως σημειώνει η Μ. Ηλιου (1984, σ. 30), η εξάλειψη του αναλφαβητισμού απαιτεί συνολικές παρεμβάσεις στην παιδεία, την κοινωνική πολιτική, την εργασία, την οικονομική ανάπτυξη και αποκέντρωση, την αύξηση και την κατανομή του εισοδήματος, την αναγνώριση των δικαιωμάτων των γυναικών, των μειονοτήτων και των κοινωνικά αποκλεισμένων.
Εφόσον τα γενεσιουργά αίτια του αναλφαβητισμού υπερβαίνουν το άτομο, την οικογένεια και το σχολείο και απορρέουν από την κοινωνικοοικονομική και πολιτιστική στέρηση των νέων, η άσκηση κοινωνικής πολιτικής πρέπει να στοχεύει στη μείωση των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων, την ανύψωση του πολιτιστικού επιπέδου των λαϊκών στρωμάτων και την άμβλυνση κάθε είδους κοινωνικών διακρίσεων (Μ. Κασσωτάκης, Ν. Φακιολάς, 1998, σ. 49). Η εξάλειψη του αναλφαβητισμού προϋποθέτει αρχικά την εξομάλυνση της οικονομικής ανισότητας, την αντιμετώπιση της φτώχειας, των κοινωνικών διακρίσεων και του κοινωνικού αποκλεισμού. Σε δυσμενείς συνθήκες ζωής ο αναλφαβητισμός εκκολάπτεται και ριζώνει ως ενδημική ασθένεια. Το κράτος πρέπει να συμβάλει στην εφαρμογή των νόμων για την εκπαίδευση και εργασία των ανηλίκων, στην οικονομική ενίσχυση άπορων μαθητών, στην ενίσχυση της κοινωνικής πρόνοιας και φροντίδας για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και τις μειονότητες, στην ενίσχυση των γραμμάτων και των τεχνών, στην ανάδειξη των υγιών πολιτιστικών στοιχείων και αρχών, στη βελτίωση της ποιότητας ζωής όλων των πολιτών.
Μπορεί να γίνει διαχωρισμός μεταξύ γενικών και ειδικών μέτρων που αφορούν την εκπαίδευση του συνολικού πληθυσμού νέων και ενηλίκων, αλλά και την ουσιαστική υποστήριξη ευάλωτων ατόμων, οικογενειών και κοινωνικών ομάδων.
Σε θεσμικό επίπεδο μια κατηγορία δράσεων περιλαμβάνει γενικά μέτρα αντιμετώπισης τον αναλφαβητισμού, μια δεύτερη συνδέεται με την πρόληψη τον αναλφαβητισμού των νέων και τις ανάλογες προβλέψεις στην εκπαίδευση, και μια τρίτη στοχεύει στη διατήρηση των γνωστικών δεξιοτήτων και στον περιορισμό τον αναλφαβητισμού ενηλίκων και των επιπτώσεων του στο άτομο, την οικονομία και την κοινωνία.
Στα γενικά μέτρα, προτεραιότητα έχει η ανάπτυξη καινοτόμων ερευνητικών μεθόδων για τον εντοπισμό των θυλάκων αναλφαβητισμού, των αιτίων που τον προκαλούν, της ανίχνευσης των επιπτώσεων του στο άτομο ή την κοινωνία και της ανάπτυξης πολιτικών αντιμετώπισης και εξάλειψης του. Είναι αναγκαία η λήψη μέτρων για την οικονομική και κοινωνική υποστήριξη των πληθυσμιακών ομάδων που βρίσκονται σε κίνδυνο αναλφαβητισμού ή εντάσσονται σε μειονότητες. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να συνοδεύονται και με αντίστοιχες νομοθετικές ρυθμίσεις σε εκπαιδευτικό και εργασιακό επίπεδο. Η οικονομική ενίσχυση των αδύναμων γονέων που διαβιούν κάτω από τα όρια της φτώχειας ή έχουν πολύ χαμηλό εκπαιδευτικό επίπεδο θα συμβάλει στη βελτίωση των συνθηκών ζωής των παιδιών τους. Σε θεσμικό επίπεδο στην Ελλάδα (Κ. Σουμέλης, 1993) και την ΕΕ (1989) έχουν αναπτυχθεί μέχρι τώρα πολλές μέθοδοι και πρακτικές περιστολής του αναλφαβητισμού ή της υποεκπαίδευσης, ανεξάρτητα αν εμφανίζεται ως φαινόμενο «ατομικής», «οικογενειακής», ή «σχολικής» παθολογίας, ή έχει «κοινωνικοοικονομικά» και «δομικά» αίτια. Ο αναλφαβητισμός υποχωρεί, αλλά εμμένει, και απαιτούνται παρεμβάσεις για την εξάλειψη του με τη συντονισμένη κινητοποίηση όλων των μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας, των συναρμόδιων κρατικών υπηρεσιών, των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ακόμα με τη συνεργασία των συλλογικών φορέων σε κάθε τομέα της κοινωνικής ζωής (ΥΠΕΠΘ, 1985, σ. 149).
Για τον προσδιορισμό των αναγκών και την αντιμετώπιση του αναλφαβητισμού των ΑμεΑ απαιτούνται εναλλακτικές στρατηγικές εντοπισμού και συμμετοχής τους, μετάδοσης και αφομοίωσης των γνώσεων από τα μέλη τους ανάλογα με τη δυνατότητα πρόσληψης και τα ενδιαφέροντα τους, αξιοποίησης των πληροφοριών, τροποποίησης και παγίωσης της συμπεριφοράς τους με τη βοήθεια ειδικά εκπαιδευμένων στελεχών. Είναι αναγκαία η καθιέρωση δωρεάν προληπτικών ιατρικών και ψυχολογικών εξετάσεων για τον έγκαιρο εντοπισμό σωματικών, ψυχικών ή νοητικών υστερήσεων και η κοινωνική και ψυχο-συναισθηματική υποστήριξη των παιδιών με αναπηρίες.
Η εξάλειψη του αναλφαβητισμού συνδέεται με την αποφοίτηση όλων των νέων από την εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση. Η ενοποίηση Δημοτικού-Γυμνασίου, η αυτόματη προαγωγή των μαθητών, το ολοήμερο σχολείο, η κατάργηση της εργασίας στο σπίτι, η ανάπτυξη χειρωνακτικών δεξιοτήτων στα παιδιά θα συμβάλουν, κάτω από όρους, στην αποφυγή διαρροών (Α. Φραγκουδάκη, 1998, σ. 39, 41). Ο ρόλος της πρόληψης στην αντιμετώπιση του αναλφαβητισμού έχει αναγνωριστεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και έχουν χρηματοδοτηθεί σχετικά προγράμματα σε όλες τις χώρες (Στρ. Κορομηλά, 1990, σ. 99). Η Εθνική Επιτροπή Αντιμετώπισης του Αναλφαβητισμού (1990) στην Ελλάδα δίνει αποκλειστική προτεραιότητα στην εκπαίδευση νέων και ενηλίκων και προτείνει μεταξύ άλλων παραδοσιακών μέτρων τη διενέργεια έρευνας για τον καθορισμό με ειδικά κριτήρια περιοχών εκπαιδευτικής προτεραιότητας.
Η πρόταση υλοποιήθηκε αργότερα από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (1999). Στη μελέτη αυτή καθορίστηκαν γεωγραφικά και άλλα σύνθετα κριτήρια ανίχνευσης του αναλφαβητισμού και προσδιορισμού Περιοχών Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας. Στις περιοχές με εκπαιδευτική αναποτελεσματικότητα παρατηρείται υστέρηση στους δημογραφικούς και κοινωνικούς δείκτες, στις επενδύσεις, στην απασχόληση, στον πολιτισμό (Λ. Μαράτου, Ι. Τσίγκανου, 1999, σ. 85). Ο προσδιορισμός γεωγραφικών διαμερισμάτων υψηλής, μέσης και χαμηλής επικινδυνότητας μπορεί να δώσει περιεχόμενο και προοπτικές στις προσπάθειες για συνολικά μέτρα εξάλειψης του αναλφαβητισμού σε κάθε μορφή του. Είναι όμως αναγκαίο να αυξηθούν οι δημόσιες δαπάνες για την παιδεία, που είναι οι χαμηλότερες μεταξύ των χωρών της ΕΕ.
Από τη συμπύκνωση των ερευνητικών δεδομένων για τον αναλφαβητισμό στην Ελλάδα προκύπτουν μέτρα προληπτικού ελέγχου του. Από το σύνολο των μαθητών πρέπει να καταγράφονται εκείνοι που έχουν χαμηλές σχολικές επιδόσεις και αποτυχίες, απουσιάζουν ή διακόπτουν πρόωρα τη φοίτηση, έχουν προβλήματα ψυχοσωματικής υγείας ή προσαρμογής στο σχολικό πρόγραμμα ή προέρχονται από ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και προβληματικές οικογένειες. Αυτοί μπορούν να ωφεληθούν στην εκπαίδευση από την άμεση εφαρμογή των θεσμών της ενισχυτικής διδασκαλίας και του ολοήμερου ή θερινού σχολείου, όπως εφαρμόστηκαν πιλοτικά (Γ. Βαρνάβα, Δ. Βεργίδης, 1999, σ. 53). Για τα σχολεία γενικά απαιτείται βελτίωση της υλικοτεχνικής υποδομής, των οπτικοακουστικών μέσων, των εργαλείων και πρακτικών διδασκαλίας, η τακτική αναθεώρηση και ο εκσυγχρονισμός του περιεχομένου και της εμφάνισης των σχολικών εγχειριδίων και βοηθημάτων, η διεύρυνση και η ευελιξία των αναλυτικών προγραμμάτων, η ανανέωση της επιστημονικής και παιδαγωγικής κατάρτισης των εκπαιδευτικών (Δ. Βεργίδης, 1987, σ. 127). Είναι αναγκαίο να γίνουν αναθεωρήσεις της χωροταξικής κατανομής και της επάρκειας των σχολικών κτιρίων για να έχουν όλα τα παιδιά πρόσβαση σε δημόσια νηπιαγωγεία, πολυθεσία δημοτικά και γυμνάσια. Επιβάλλεται η παρουσία ψυχολόγων, κοινωνιολόγων και κοινωνικών λειτουργών στα σχολεία Η ύπαρξη εσπερινών σχολείων σε μια περιοχή αποτελεί ανασχετικό παράγοντα της σχολικής διαρροής. Καθώς η σχολική διαρροή και οι αποτυχίες αυξάνονται και στα εσπερινά σχολεία (Α. Τεπέρογλου, κ.ά., 2000, σ. 234), είναι απαραίτητο αυτά να ενισχυθούν.
Η διάχυση στοιχείων συμβουλευτικής-επαγγελματικού προσανατολισμού στο Δημοτικό και η επέκταση της στο Γυμνάσιο με πρακτικές ενεργού ΣΕΠ (Χρ. Κοσμίδου, 2001, σ. 118) και βιωματικές μεθόδους εκπαίδευσης (Δ. Καμαρινού, 2000, σ. 24) θα δώσει νέες διεξόδους μάθησης στους αδύναμους μαθητές. Η αξιολόγηση των επιδόσεων των μαθητών θα πρέπει να είναι διακριτική για να αποφεύγονται οι διαρκείς επικρίσεις, οι ειρωνείες και ο ανταγωνισμός μεταξύ τους. Επιβάλλεται η αντικατάσταση των τιμωριών σε μαθητές με πρακτικές ενθάρρυνσης και συμβουλευτικής. Απαιτείται αύξηση και εμπλουτισμός των σχολικών βιβλιοθηκών με σύγχρονα βιβλία και ηλεκτρονικό υλικό. Θα ήταν χρήσιμη η λειτουργία τεχνικών και επαγγελματικών σχολών για αποφοίτους Δημοτικού σε αντιστοιχία με τα ημερήσια ή εσπερινά Γυμνάσια και με αναγνωρισμένα πιστοποιητικά μαθητείας για αντίστοιχα επαγγέλματα. Παράλληλα θα διευκόλυνε τους εργαζόμενους μαθητές η δημιουργία και επιδότηση θέσεων εργασίας με μειωμένο ωράριο και εκπαιδευτικό-επαγγελματικό χαρακτήρα σε συνεργασία με τους τοπικούς φορείς και τις επιχειρήσεις κάθε περιοχής. Όλα τα παιδιά μπορούν να μάθουν, αλλά όχι κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες (Μ. Παπαδόπουλος, 1990β, σ. 81).
Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να δείχνουν σοβαρό ενδιαφέρον για όλους τους μαθητές και να βελτιώνουν τις σχέσεις μαζί τους. Η διαρκής υποστήριξη των μαθητών μπορεί να επιτευχθεί με το θεσμό του μέντορα (Ν. Πετρόπουλος, σ. 195). Η διά βίου μάθηση των εκπαιδευτικών πρέπει να συνοδεύεται από ειδικά κίνητρα και να υφίσταται περιοδική αξιολόγηση. Σε συνεργασία με τους άλλους κρατικούς και τοπικούς φορείς πρέπει να ενημερωθούν και να ενισχυθούν με επιδοτήσεις οι γονείς από ευπαθείς κοινωνικές ομάδες για να επιμείνουν στην αποφοίτηση των παιδιών τους από την εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση.
Για τον περιορισμό του αναλφαβητισμού στους ενήλικες πρέπει να λειτουργούν εσπερινά τμήματα σε Δημοτικά και Γυμνάσια για κάθε περιφέρεια και να δοθούν κίνητρα σε ενήλικες αναλφάβητους για την ολοκλήρωση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Για τους ενήλικες απαιτείται προσαρμογή των σχολικών βιβλίων και ειδική κατάρτιση των εκπαιδευτικών που θα τους διδάξουν. Αυτές οι προβλέψεις περιέχονται βέβαια σε πλήρες και αναλυτικό πρόγραμμα της ΓΓΛΕ (ΥΠΕΠΘ, 1984, σ. 146), αλλά δεν εφαρμόστηκαν ή είχαν περιορισμένα αποτελέσματα. Στο πρόγραμμα αυτό αναφέρεται ότι ο αλφαβητισμός των ενηλίκων είναι ένα μέσο απελευθέρωσης και πλήρους ανάπτυξης της προσωπικότητας των ενηλίκων, ώστε να αντιλαμβάνονται, να ερμηνεύουν και να μετασχηματίζουν τον κοινωνικό τους περίγυρο σε κάθε επίπεδο. Ανάλογα προγράμματα χρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ, (Κ. Σουμέλης, 1993, σσ. 75, 81).
Τα προγράμματα κατάρτισης όσων έχουν περιορισμένη μόρφωση μπορούν να εμπλουτιστούν με στοιχεία της βασικής εκπαίδευσης, όπου κρίνεται αναγκαίο. Το κράτος και οι εργοδότες οφείλουν να συνεργαστούν για την ενίσχυση της κατάρτισης και της διά βίου μάθησης των εργαζομένων σε δημόσιους οργανισμούς και ιδιωτικές επιχειρήσεις. Στα πλαίσια του προγράμματος ADAPT της ΕΕ έχουν μελετηθεί οι τρόποι παρακίνησης στη μάθηση και το όφελος εργαζομένων και εργοδοτών από αυτό (J. FIELD, 2000, σ. 6).
Για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι εξειδικευμένες και για τα μέλη τους εξατομικευμένες. Ενδεικτικά, αναφέρεται η επέκταση και ενίσχυση των ειδικών σχολείων για ΑμεΑ και των παράλληλων τάξεων στα γενικά σχολεία (Στρ. Κορομηλάς, 1987, σ. 57). Υπάρχει ανάγκη για διεύρυνση των προγραμμάτων ταχύρρυθμης εκμάθησης της ελληνικής για παιδιά παλιννοστούντων ή προσφύγων που δυσκολεύονται στη χρήση της γλώσσας. Απαιτείται η λειτουργία εξατομικευμένων προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης και κοινωνικο-ψυχο-ιατρικής και παιδαγωγικής υποστήριξης των παιδιών από ευπαθή κοινωνικά στρώματα. Ορισμένες μειονότητες απομονώνονται στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, δεν έχουν κίνητρα για να εκφραστούν και αντιμετωπίζουν πολιτιστικά προβλήματα (Μ. Παπαδόπουλος, 1990, σ. 70). Η διδασκαλία γραφής, ανάγνωσης ή αριθμητικής με γνώμονα την καθημερινή ζωή των παιδιών από οικογένειες Τσιγγάνων θα ήταν χρήσιμη και θα τραβούσε το άμεσο ενδιαφέρον τους. Η αναγνώριση και ο συγκερασμός των γλωσσικών και πολιτισμικών κωδίκων θα κρατούσαν τους μουσουλμάνους μαθητές στο σχολείο μέχρι τουλάχιστο την ολοκλήρωση της εννιάχρονης υποχρεωτικής εκπαίδευσης (Ε. Κανακίδου, 1998, σ. 202). Με ειδική επιμόρφωση οι εκπαιδευτικοί μπορούν να κατανοήσουν τις συνθήκες καθημερινής ζωής, εργασίας και πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων των ευπαθών κοινωνικών ομάδων (Μ. Παπαδόπουλος, 1990β, σ. 82).
Συμπερασματικά, η πρόληψη είναι το επίκεντρο της ενιαίας στρατηγικής για την αντιμετώπιση του αναλφαβητισμού και όπου αποτυγχάνει θα πρέπει να εφαρμόζονται πρόσθετα θεραπευτικά και διορθωτικά μέτρα. Το πρόβλημα του αναλφαβητισμού και της υποεκπαίδευσης έχει βασικά ταξική διάσταση (Ε. Χοντολίδου, 1987) και η οριστική επίλυση του εξασφαλίζεται με κοινωνικο-οικονομικούς, πολιτικούς όρους και αλλαγή των συνθηκών ζωής των ευπαθών, κυρίως, κοινωνικών ομάδων. Η εξάλειψη του αναλφαβητισμού και η μείωση της υποεκπαίδευσης πρέπει να αποτελεί πρωταρχικό στόχο της εκπαίδευσης και κάθε δημοκρατικού κοινωνικού συστήματος.

ΟΜΑΔΑ Γ΄
Στο παραπάνω κείμενο προτείνονται κάποια μέτρα αντιμετώπισης του φαινομένου του αναλφαβητισμού. Ποια είναι αυτά; Μπορείτε να τα ομαδοποιήσετε με βάση το φορέα εφαρμογής τους; (π.χ. κράτος, σχολείο, εκπαιδευτικοί, το ίδιο το άτομο…) Προσθέστε και δικά σας…

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Από την ανάλυση των δεδομένων διαπιστώνεται ότι το επίπεδο οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης μιας χώρας ή μιας συγκεκριμένης γεωγραφικής περιοχής είναι συνάρτηση του επιπέδου εκπαίδευσης του πληθυσμού της. Σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο το σοβαρότερο πρόβλημα που ανακύπτει είναι η εκπαιδευτική και κοινωνική ανισότητα που εκφράζεται με τους δείκτες όλων των μορφών του αναλφαβητισμού.
Μια επιλεκτική αναφορά στις επιπτώσεις του οργανικού και λειτουργικού αναλφαβητισμού μπορεί να επικεντρωθεί σε προβλήματα που ανακύπτουν στη μόρφωση, την εργασία και την καθημερινή προσωπική και οικογενειακή ζωή των υπο-εκπαιδευμένων ατόμων. Η αποφυγή ατυχημάτων από άγνοια οδηγιών χρήσης συσκευών και μηχανημάτων, η φροντίδα της υγείας και η ασφαλής λήψη φαρμάκων, οι ασφαλείς μετακινήσεις και τα ταξίδια, η τακτοποίηση εκκρεμοτήτων με υπηρεσίες, η επικοινωνία με μακρινούς συγγενείς, η ανατροφή και υποστήριξη των παιδιών, η πλήρης άσκηση των πολιτικών δικαιωμάτων, η εύρεση, διατήρηση και αναβάθμιση της εργασίας, οι εκτιμήσεις και υπολογισμοί εξόδων, ο έλεγχος των καταναλωτικών προϊόντων, η εκμετάλλευση ευκαιριών, η πνευματική καλλιέργεια, η απόκτηση κοινωνικής αγωγής, η πολιτιστική δημιουργία και πολλές άλλες δραστηριότητες εμποδίζονται από τον αναλφαβητισμό. Γενικά, η έλλειψη πληροφοριών ή γνώσεων και η άγνοια τρόπων αναζήτησης και αξιοποίησης τους απειλεί με κοινωνικό αποκλεισμό κάθε άτομο που δραστηριοποιείται στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας. Συγχρόνως, οι δυσκολίες των αναλφάβητων έχουν πολλές παράπλευρες επιπτώσεις και στα υπόλοιπα μέλη των οικογενειών και του ευρύτερου κοινωνικού τους περιβάλλοντος.
Ιδιαίτερα αρνητικές είναι οι επιπτώσεις του αναλφαβητισμού στις γυναίκες, στους αγρότες, στους τεχνίτες και εργάτες. Το παραγωγικό δυναμικό της χώρας μας παραμένει οργανικά ή λειτουργικά και, κυρίως, τεχνολογικά αναλφάβητο, όταν απαιτείται εισαγωγή και αξιοποίηση προχωρημένων τεχνικών και οικονομικών γνώσεων για τον εκσυγχρονισμό της γεωργίας, της βιοτεχνίας ή βιομηχανίας και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας γενικότερα (Στ. Κοντράρου, 1990, σ. 94). Η γνώση ανάγνωσης, γραφής και αριθμητικής διαμορφώνουν τις προϋποθέσεις για τη μετάδοση στον αγρότη προχωρημένων τεχνικών και οικονομικών δεξιοτήτων που είναι απαραίτητες για τον εκσυγχρονισμό της γεωργίας και τις συνεταιριστικές μορφές παραγωγής και διακίνησης των προϊόντων (Α. Ευστράτογλου, 2000, σ. 85). Στην Ελλάδα, μάλιστα, ο αγροτικός κλήρος ελέγχεται κυρίως από υπερήλικους γονείς που δεν τον μεταβιβάζουν έγκαιρα στα παιδιά τους, ώστε εκείνα να πάρουν πρωτοβουλίες για την παραγωγικότερη αξιοποίηση του. Στις οικονομικές απώλειες περιλαμβάνονται επίσης δαπάνες για ζημιές σε βιομηχανικό εξοπλισμό, επιδόματα εργασίας και ανάγκες υγείας, συνεχούς επιμόρφωσης και χαμηλής παραγωγικότητας των αναλφάβητων εργαζομένων.
Αυτό αποτελεί σαφή ένδειξη της επιδείνωσης της θέσης τους στην αγορά εργασίας και στη δομή της απασχόλησης. Ο δείκτης συμμετοχής των αναλφάβητων γυναικών (1997) στο εργατικό δυναμικό παραμένει πολύ χαμηλός. Η απουσία εκπαίδευσης καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη τη θέση της γυναίκας, καθώς το 1/3 από αυτές καταφέρνει να ενταχθεί στο εργατικό δυναμικό της χώρας (Α. Ευστράτογλου, σσ. 82,83).
Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρείται γρήγορη ένταξη των αναλφάβητων, σε σχέση με τους συνομηλίκους τους, στην αγορά εργασίας, αλλά το πλεονέκτημα αυτό μετατρέπεται αργότερα σε μειονέκτημα, καθώς οι αναλφάβητοι εξασκούν βαριά και ανθυγιεινά επαγγέλματα, με χαμηλές αμοιβές, χωρίς εξέλιξη και με περιορισμένο κοινωνικό κύρος (Σ. Καλογρίδη-Κουτσοκώστα, 1998, σ. 155). Μακροπρόθεσμα τα άτομα αυτά απειλούνται περισσότερο από την ανεργία και την υποαπασχόληση.
Από την έρευνα του ΕΚΕΒΙ διαπιστώθηκαν οι δυσκολίες που συναντούν οι αναλφάβητοι στις καθημερινές συναλλαγές τους με δημόσιους οργανισμούς και ιδιωτικούς φορείς, στην προώθηση διαδικασιών που τους αφορούν, στη διεκδίκηση δικαιωμάτων και απολαβών. Τα επαγγέλματα των ανεκπαίδευτων είναι κυρίως αγρότες, κτηνοτρόφοι, ανειδίκευτοι εργάτες, οικιακοί βοηθοί και τεχνίτες σε βαριά επαγγέλματα με χαμηλές γενικά αμοιβές και εισοδήματα. Οι μισοί μάλιστα από αυτούς δήλωσαν ανικανοποίητοι από το επάγγελμα τους. Από την ίδια έρευνα διαπιστώθηκε η περιορισμένη ποιοτική συμμετοχή των ανεκπαίδευτων στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή, ο χαμηλός δείκτης αναγνωσιμότητας βιβλίων και εφημερίδων, οι δυσκολίες κατανόησης δελτίων ειδήσεων, η υστέρηση σε κατοχή πολιτιστικών αγαθών, η αδυναμία των ανεκπαίδευτων γονέων να βοηθήσουν τα παιδιά τους στη μελέτη (ΕΚΕΒΙ, 1998, σ. 23-34).
Τα προβλήματα αυτά μερικές φορές βιώνονται και αντιμετωπίζονται ως «φυσική» κατάσταση, όταν τα άτομα έχουν προσαρμοστεί σε ένα τρόπο ζωής που δεν απαιτεί γραπτό λόγο, αλλά αυτό είναι απλά μια ακόμα προσωπική τους ψευδαίσθηση και υπεκφυγή (Κ. Σουμέλης, 1993, σ. 66).
Οι άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις του αναλφαβητισμού είναι ακόμα ευρύτερες για την πλήρη κοινωνική ενσωμάτωση των αναλφάβητων, τη συγκρότηση, τη συνοχή και την ομαλή λειτουργία της κοινωνίας, την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας και την εξοικονόμηση πόρων, την ποιότητα της πολιτικής ζωής και τη διεύρυνση της δημοκρατίας, την ανάπτυξη των τεχνών και του πολιτισμού. Ο αναλφαβητισμός και η σχολική αποτυχία έχουν συνδεθεί με την απώλεια ταλέντων από τα λαϊκά στρώματα, με ένα τεράστιο παραγωγικό κόστος λόγω της σχολικής αποτυχίας, καθώς και τη γένεση και αναπαραγωγή αντικοινωνικής συμπεριφοράς και παραβατικότητας των νέων (Μ. Παπαδόπουλος, 1990, σ. 73).

ΟΜΑΔΑ Β’
Με βάση το κείμενο που διαβάσατε να καταγράψετε τις συνέπειες του αναλφαβητισμού: α) στο άτομο (επαγγελματικός, οικονομικός, πνευματικός, ψυχικός τομέας) β) στην κοινωνία (οικονομικός, πολιτικός, πνευματικός – πολιτιστικός τομέας). Να αναφερθείτε ειδικά σε ευπαθείς κοινωνικές ομάδες για τις οποίες γίνεται λόγος στο κείμενο και να συμπληρώσετε το διάγραμμά σας και με δικές σας ιδέες.

ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ

Ο ορισμός της UNESCO (27.11.1978) που αποδέχεται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1987) κατατάσσει ως «αναλφάβητα τα άτομα που δεν είναι ικανά να διαβάσουν και να γράψουν κατανοώντας μια απλή και σύντομη έκθεση γεγονότων σχετική με την καθημερινή τους ζωή». Δεν έχουν δυνατότητα να γράψουν μία επιστολή, να συμπληρώσουν ένα έντυπο, να διαβάσουν ένα λογαριασμό ή έναν τηλεφωνικό κατάλογο (Μ. Παπαδόπουλος, 1990, σ. 69). Μορφές αναλφαβητισμού είναι:
α. Ο οργανικός αναλφαβητισμός προσδιορίζεται ως πλήρη στέρηση στοιχειωδών γνώσεων γραφής, ανάγνωσης, βασικών αριθμητικών πράξεων και κατανόησης απλών μορφών προφορικού λόγου σε θέματα της καθημερινής ζωής.
β. Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός ορίζεται ως απώλεια της ικανότητας ενός ατόμου, που έχει παρακολουθήσει την υποχρεωτική εκπαίδευση, να κατανοεί με επάρκεια τον προφορικό και γραπτό λόγο, να διατυπώνει με σαφήνεια τη σκέψη του, να κάνει αφαιρετικούς συνειρμούς, να αναπτύσσει κριτική σκέψη, να εκμεταλλεύεται ευκαιρίες για βελτίωση των γνωστικών του δεξιοτήτων (ΕΕΚ, UNESCO, 1987).
γ. Με τη ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας οι ενήλικες απειλούνται διαρκώς από τον τεχνολογικό ή ψηφιακό αναλφαβητισμό, καθώς δεν μπορούν να χειριστούν ή δεν διαθέτουν πόρους για να προμηθευτούν ηλεκτρονικές, ψηφιακές ή ηλεκτρικές συσκευές βελτιώνοντας έτσι τις προσωπικές και επαγγελματικές τους δεξιότητες.
δ. Ο αναλφαβητισμός ατόμων που ανήκουν σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες είναι εικονικός και συνδέεται με τις δυσκολίες επικοινωνίας που δεν οφείλονται στις οριακές γνωστικές τους δεξιότητες, αλλά σε αδυναμία του εκπαιδευτικού και αξιακού μας συστήματος να διακρίνει, να αποδεχτεί και να διαχειριστεί την ετερότητα. Τα ΑμεΑ, τα παιδιά των Τσιγγάνων ή μειονοτικών ομάδων δεν έχουν εύκολη πρόσβαση στη γνώση• οι οικονομικοί μετανάστες δεν μπορούν να χειριστούν την ελληνική γλώσσα και να κατανοήσουν την ελληνική κουλτούρα• μεταξύ νέων και ενηλίκων υπάρχει δυσκολία στην επικοινωνία, καθώς χρησιμοποιούν διαφορετικούς λεκτικούς κώδικες.

ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ
Στην Ελλάδα, με βάση στοιχεία της απογραφής 1991, στο σύνολο της χώρας οι οργανικά αναλφάβητοι, κυρίως ηλικιωμένοι και γυναίκες, ήταν 647.054, ποσοστό 6,3% του πληθυσμού ηλικίας 10 ετών και άνω. Οι λειτουργικά αναλφάβητοι, με κριτήριο τα έτη σχολικής φοίτησης, υπολογίζονταν σε 960.720, ποσοστό 10,6% του πληθυσμού ηλικίας 15 ετών και άνω. Το ποσοστό των αναλφάβητων το 1983 ήταν 20,4% του πληθυσμού 15 ετών και άνω, αλλά υπήρξε μια σταθερή μείωση στις αστικές, αλλά και στις αγροτικές περιοχές, όπου το πρόβλημα ήταν ιδιαίτερα έντονο. Το 1997 το ποσοστό των αναλφάβητων ήταν 10,5% του πληθυσμού άνω των 15 ετών (Α. Ευστρατόγλου, 2000, σ. 66). Με βάση τα στοιχεία της απογραφής 2001, οι οργανικά αναλφάβητοι ήταν 374.192, ποσοστό 3,6% και οι λειτουργικά αναλφάβητοιήταν 647.054, ποσοστό 6,3% του πληθυσμού ηλικίας 6 ετών και άνω. Η πλειονότητα των αναλφάβητων είναι υπερήλικα άτομα και γυναίκες σε όλες τις περιπτώσεις (Α. Ευστράτογλου, 2000, σσ. 72, 76). Τα ποσοστά αυτά παρουσιάζουν αυξομειώσεις και κατά γεωγραφική περιφέρεια της Ελλάδας.
Το υψηλότερο ποσοστό αναλφάβητων (2001) καταγράφηκε στη Θράκη (8,5%), και ακολουθούν η Θεσσαλία, η Ήπειρος, η λοιπή Στερεά με την Εύβοια και τα Ιόνια Νησιά. Το χαμηλότερο ποσοστό αναλφάβητων εμφανίζει η περιφέρεια της Πρωτεύουσας. Οι περισσότεροι αναλφάβητοι, ποσοστό 66,5%, απασχολούνται στον αγροτικό τομέα (1997), το 23,7% είναι τεχνίτες και εργάτες, το 5,5% έμποροι και πωλητές και το 4% εργάζονται στον τομέα των υπηρεσιών (Α. Ευστράτογλου, 2000, σ. 87).
Σε πανελλαδική δειγματοληπτική έρευνα του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου διαπιστώθηκε ότι ποσοστό 44,8% του πληθυσμού δεν είχε ολοκληρώσει την εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση. Από αυτούς ποσοστό 12,2% δεν πήγε καθόλου σχολείο, ενώ ποσοστό 26,7% είχε ολοκληρώσει τη φοίτηση μόνο στο Δημοτικό. Στους ηλικιωμένους το ποσοστό αυτό υπερβαίνει το 70%. Στο σύνολο των ατόμων που δεν είχαν ολοκληρώσει την εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση ποσοστό 93,5% δεν ανταποκρίνονταν σε καμιά από 4 απλές δοκιμασίες που απαιτούσαν γνώση ανάγνωσης, γραφής και απλών αριθμητικών υπολογισμών, ενώ ποσοστό 69,5% αντιμετώπιζε δυσκολίες στην καθημερινή ζωή, όπως την κατανόηση οδηγιών χρήσης φαρμάκων. Το πρόβλημα είναι εντονότερο στις αγροτικές περιοχές, όπου τα άτομα αυτά υπολογίστηκαν σε ποσοστό 63% του πληθυσμού τους. Ο αναλφαβητισμός μάλιστα αναπαράγεται κληρονομικά, καθώς ποσοστό 86% των ατόμων με αναλφάβητους γονείς δεν είχε επίσης ολοκληρώσει την εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση (ΕΚΕΒΙ, 1998, σσ. 10,15).
Ο τεχνολογικός ή ψηφιακός αναλφαβητισμός συνδέεται με τη ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και τις αυξημένες απαιτήσεις για επαγγελματικές γνώσεις και τεχνικά εφόδια. Οι οργανικά και λειτουργικά αναλφάβητοι απειλούνται με πλήρη περιθωριοποίηση (OECD, 1977, 1983• ΕΟΚ 1985, 1987), καθώς δεν έχουν εύκολη πρόσβαση στη γνώση και δεν μπορούν να παρακολουθήσουν τις εξελίξεις. Η ελλιπής υποδομή για κατάρτιση και διά βίου εκπαίδευση, μαζί με την έλλειψη επαγγελματικού προσανατολισμού επιτείνουν την αδυναμία απόκτησης δεξιοτήτων από τους εργαζόμενους για διατήρηση της εργασίας, εξέλιξη στη σταδιοδρομία ή επανένταξη τους στην αγορά εργασίας σε περίπτωση απόλυσης ή μετακίνησης σε άλλο παραγωγικό κλάδο.

ΟΜΑΔΑ Δ

1. Ποιες μορφές αναλφαβητισμού παρουσιάζονται στο κείμενο; Καταγράψτε τες και δώστε ένα σύντομο ορισμό, με δικά σας λόγια, ώστε να είναι κατανοητός στους συμμαθητές σας όταν τον παρουσιάσετε.

2. Καταγράψτε τα στατιστικά στοιχεία αναλφαβητισμού στην Ελλάδα. Τα κρίνετε σημαντικά ή όχι; Γιατί κατά τη γνώμη σας σε κάποιες περιοχές τα ποσοστά αυτά είναι αυξημένα; Μήπως γνωρίζετε κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των περιοχών αυτών;

ΑΙΤΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ
Ο αναλφαβητισμός είναι ένα πολύπλευρο πρόβλημα με ερείσματα στο ατομικό, οικογενειακό, εκπαιδευτικό, κοινωνικό, οικονομικό, εργασιακό, πολιτικό και πολιτιστικό επίπεδο. Οι δυσκολίες ενσωμάτωσης των οργανικά ή λειτουργικά αναλφάβητων στις κοινωνικές και πολιτιστικές διεργασίες αναπαράγουν την υποεκπαίδευση, τη φτώχεια, την ανισότητα, την περιθωριοποίηση και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
• Το πρόβλημα αυτό ερμηνευόταν αρχικά ως διανοητική ανεπάρκεια, περιορισμένη ευφυΐα, εγκεφαλική δυσλειτουργία ή ψυχοσυναισθηματική αστάθεια των παιδιών και συνδέθηκε με τη χρήση των δοκιμασιών (τεστς) νοημοσύνης και την ίδρυση ειδικών σχολείων για καθυστερημένα παιδιά. Οι σύγχρονες παιδαγωγικές αντιλήψεις απορρίπτουν σήμερα το μύθο της ατομικής ευθύνης ή παθολογίας του μαθητή ως γενεσιουργού παράγοντα του αναλφαβητισμού. Όπου εμφανίζεται, έχει δευτερογενή χαρακτήρα και προέρχεται από παραλείψεις των ενηλίκων ή θεσμικά και δομικά αίτια. Στην κατηγορία των δευτερογενών αυτών παραγόντων εντάσσονται και οι επιρροές των συνομηλίκων ή άλλων ατόμων.
• Οι κοινωνιολόγοι αποδίδουν τη σχολική αποτυχία των παιδιών από χαμηλά κοινωνικά στρώματα (Μ. Χρυσάκης, 1996) ή τον αποκλεισμό τους από την τριτοβάθμια εκπαίδευση (Ι. Λαμπίρη-Δημάκη, 1974) σε παράγοντες κυρίως του οικογενειακού και κοινωνικού τους περιβάλλοντος. Τα παιδιά αυτά αποτυχαίνουν στο σχολείο λόγω της κοινωνικο-πολιτιστικής τους μειονεξίας. Φθάνουν στο σχολείο απροετοίμαστα ή αδύναμα να εμπλακούν στις πολύπλοκες λεκτικές, νοητικές ή γνωστικές απαιτήσεις της τυπικής εκπαίδευσης (Μ. Τζάνη, 1988). Οι γονείς από υποβαθμισμένες περιοχές, σε ποσοστό 28%, συναινούν για πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου, αν και γνωρίζουν ότι τα παιδιά έπρεπε να ολοκληρώσουν την υποχρεωτική εκπαίδευση (Ν. Φακιολάς, 1999, σ. 44). Οι οικογενειακές παράμετροι του αναλφαβητισμού εντοπίστηκαν στη χώρα μας σε έρευνα (1980) και αφορούσαν παιδιά μη προνομιούχων στρωμάτων, κυρίως, αγροτών και εργατών (Α. Φραγκουδάκη, 1998, σ. 23). Σε άλλη έρευνα, καταλογίζονται ευθύνες στην οικογένεια προέλευσης για την αδυναμία του παιδιού να παρακολουθήσει απρόσκοπτα το σχολείο ή να βρει στήριξη στη μελέτη του από τους γονείς.
• Άλλες έρευνες συνέδεσαν τον αναλφαβητισμό με ελλείψεις στην οργάνωση της εκπαίδευσης, με την κακή λειτουργία και υποδομή των σχολείων, με την ανεπαρκή κατάρτιση των εκπαιδευτικών ή την ακαταλληλότητα των μεθόδων και των μέσων διδασκαλίας.
• Το χαμηλό κοινωνικο-οικονομικό και εκπαιδευτικό επίπεδο της οικογένειας προέλευσης των μαθητών.

• Η αδιαφορία των γονέων για τη χρησιμότητα και τη συνέχιση των σπουδών των μαθητών που εγκαταλείπουν την υποχρεωτική εκπαίδευση.

• Η ένταση ορισμένων οικογενειακών προβλημάτων που αποσπούν τους ανήλικους μαθητές από τις υποχρεώσεις τους στο σχολείο ή τους αναγκάζουν να εργαστούν για να καλύψουν οικονομικές ανάγκες των ίδιων ή των οικογενειών προέλευσης.

• Η ένταξη των μαθητών αυτών στην αγορά εργασίας σε βοηθητικές κυρίως εργασίες με δυσμενείς όρους και ανθυγιεινές συνθήκες απασχόλησης.

• Η κατάσταση στην αγορά εργασίας της περιοχής τους και οι επαγγελματικές δραστηριότητες γονέων ή συγγενών των μαθητών ασκούν επίσης επιρροή στις επιλογές και το ενδιαφέρον τους για το σχολείο.

• Οι μαθησιακές δυσκολίες, οι χαμηλές σχολικές επιδόσεις, η έλλειψη ενδιαφέροντος των μαθητών για το σχολείο ή η αρνητική στάση τους για τους εκπαιδευτικούς μπορούν να θεωρηθούν ως οι σημαντικότεροι δευτερογενείς παράγοντες που απωθούν το μαθητή από το σχολείο στις υποχρεωτικές βαθμίδες.

• Οι προαναφερόμενοι παράγοντες εμφανίζονται συνήθως από το Δημοτικό και εκφράζονται με διακοπή της φοίτησης στο Γυμνάσιο όπου αυξάνονται οι σχολικές απαιτήσεις. Επομένως, η απόφαση του μαθητή να διακόψει δεν έχει στιγμιαίο, αλλά ούτε και εύκολα αναστρέψιμο χαρακτήρα.

ΟΜΑΔΑ Ε΄
Το παραπάνω κείμενο παρουσιάζει κάποια από τα αίτια του αναλφαβητισμού και της σχολικής διαρροής. Μπορείς να τα κατηγοριοποιήσεις με βάση το φορέα ευθύνης (π.χ. κράτος, οικογένεια, σχολείο, το ίδιο το άτομο κ.τ.λ.) και να μας εξηγήσεις με λίγα δικά σου λόγια γιατί τα παραπάνω συμβάλλουν στον αναλφαβητισμό; Ποιο αίτιο θεωρείς πιο σημαντικό και γιατί;

ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΤΑ ΤΟ 19Ο ΑΙΩΝΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Τι γνωρίζετε για την αφετηρία του προσφυγικού ζητήματος στην Ελλάδα, ποιες οι περιοχές προέλευσης και ποιοι οι λόγοι των μετακινήσεων αυτών;

 Επανάσταση του 1821 = Μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών από την Οθωμανική αυτοκρατορία προς την επαναστατημένη Ελλάδα.
 Η Μικρά Ασία, ο ελλαδικός ηπειρωτικός χώρος και τα νησιά του Αιγαίου απετέλεσαν τους χώρους προέλευσης των μεταναστευτικών ρευμάτων.
 Τη μικρασιατική μετανάστευση προκάλεσε το κλίμα ανασφάλειας και φόβου που επικράτησε εκεί μετά τις τρομοκρατικές ενέργειες των Τούρκων, που είχαν σκοπό να προλάβουν εξεγέρσεις των Ελλήνων κατοίκων, όσο καιρό διαρκούσε η επανάσταση στην κυρίως Ελλάδα.
 Δεν εντάσσονταν όμως οι ενέργειες αυτές σ’ ένα γενικότερο σχέδιο εκρίζωσης του ελληνικού στοιχείου όπως συνέβη κατά την περίοδο 1914-1922.
 Το προσφυγικό ρεύμα από την ηπειρωτική χώρα και το Αιγαίο ήταν συνέπεια της αποτυχίας του απελευθερωτικού κινήματος στις περιοχές αυτές.

Ποια η σημασία των προσφυγικών αυτών ρευμάτων για την ελληνική ιστορία και πώς καταγράφονται από τους ιστορικούς της εποχής;

 Για τις μετακινήσεις αυτές οι ιστορικές πηγές είναι πολύ περιορισμένες, γιατί οι ιστοριογράφοι και οι περιηγητές της εποχής ασχολήθηκαν κυρίως με τα πολιτικά και τα στρατιωτικά γεγονότα του Αγώνα.
 Η σημασία τους όμως ήταν πολύπλευρη για την ιστορία του τόπου:
α) διαμόρφωσαν το δημογραφικό χάρτη της ανεξάρτητης Ελλάδας και
β) συνετέλεσαν στη γνωριμία και στην πνευματική αλληλεπίδραση των Ελλήνων μεταξύ τους.
 Έτσι, η διαδικασία συγκέντρωσης και συγχώνευσης των ελληνικών πληθυσμών, σε αντίθεση με το γεωγραφικό κατακερματισμό (διασκορπισμό) τους στα χρόνια της τουρκοκρατίας, βοήθησε στη συγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για την αφετηρία του προσφυγικού ζητήματος στην Ελλάδα, ποιες οι περιοχές προέλευσης και ποιοι οι λόγοι των μετακινήσεων αυτών;
2. Ποια η σημασία των πρώτων προσφυγικών αυτών ρευμάτων για την ελληνική
ιστορία και πώς καταγράφονται από τους ιστορικούς της εποχής;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ
1. Η Μ. Ασία, ο ελλαδικός ηπειρωτικός χώρος και τα νησιά του Αιγαίου απετέλεσαν τους χώρους προέλευσης των μεταναστευτικών ρευμάτων κατά το 19ο αιώνα.
2. Αίτιο των μεταναστευτικών ρευμάτων υπήρξε το κλίμα ανασφάλειας και φόβου που επικράτησε μετά τις τρομοκρατικές ενέργειες των Τούρκων και των Αρμενίων.
3. Όπως και την περίοδο 1914-1922 υπήρξε ένα οργανωμένο σχέδιο των Τούρκων, με στόχο την εκρίζωση του ελληνισμού.
4. Για τις προσφυγικές μετακινήσεις του19ου αιώνα οι ιστορικές πηγές που έχουμε είναι πολύ περιορισμένες..
5. Οι προσφυγικές μετακινήσεις του19ου αιώνα διαμόρφωσαν το γεωγραφικό χάρτη της χώρας.
6. Οι προσφυγικές μετακινήσεις του19ου αιώνα συνετέλεσαν στη γνωριμία και στην πνευματική αλληλεπίδραση.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το παράθεμα που ακολουθεί να παρουσιάσετε τη σημασία των προσφυγικών ρευμάτων του 19ου αιώνα για τη νεοελληνική κοινωνία της εποχής.

«Μια νέα κοινωνία αρχίζει να διαμορφώνεται»

«Μια από τις μεταβολές στην μετεπαναστατική ελληνική κοινωνία ήταν η αλλαγή στη σύνθεση του πληθυσμού, αποτέλεσμα της επαναστατικής περιόδου, και προερχόταν από δύο θεμελιώδεις αιτίες: από το ένα μέρος από την απομάκρυνση του τουρκικού στοιχείου από τα απελευθερωμένα εδάφη και από το άλλο από τη μετανάστευση, θεληματική ή ακούσια, των Ελλήνων προς τον ελλαδικό χώρο. Αν και το τουρκικό στοιχείο δεν αποτελούσε παρά ένα μικρό κομμάτι του πληθυσμού και οι ετερόχθονες (πρόσφυγες) Έλληνες ένα ακόμα μικρότερο, εντούτοις η δημογραφική αυτή αλλοίωση στάθηκε κοινωνικά σημαντική. Οι Τούρκοι συνιστούσαν ηγετικό στοιχείο (…) σοβαρό παράγοντα στη διαμόρφωση κοινωνικών προτύπων και μοντέλων συμπεριφοράς (…). Οι ετερόχθονες διαδραμάτισαν ένα ρόλο που ήταν αντίστροφα ανάλογος από τον αριθμό τους. Και τούτο για δύο λόγους: πρώτο, ως δυτικομαθημένοι λόγιοι και Φαναριώτες είχαν αναπτύξει ικανότητες που τους έδιναν τη δυνατότητα να ασκούν πνευματική και πολιτική εξουσία. Δεύτερο ως πρόσφυγες που είχαν επιτύχει στον επιχειρησιακό τομέα, όπως οι Ψαριανοί και οι Χιώτες που εγκαταστάθηκαν στη Σύρο, μπόρεσαν να έχουν αποφασιστική συμμετοχή στην ελληνική οικονομία. (…) Μια νέα κοινωνία άρχισε να διαμορφώνεται βαθμιαία, στην οποία συναντήθηκαν διαφορετικής προελεύσεως στοιχεία του ελληνισμού, που ποτέ προηγουμένως δεν είχαν αναμιχθεί».

Ιωάννης Πετρόπουλος – Αικατερίνη Κουμαριανού,
«Η περίοδος της βασιλείας του Όθωνος 1833-1862», Ι.Ε.E, τόμ. ΙΓ΄, σ. 19.

ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20Ο ΑΙΩΝΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ποιο υπήρξε το μέγεθος και ποια τα αίτια των προσφυγικών ρευμάτων κατά τον 20ο αιώνα;
 Ο αριθμός των προσφύγων που κατέφυγαν στην Ελλάδα κατά το 19ο αιώνα, δεν ήταν πολύ μεγάλος.
 Αντίθετα, τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα τα κύματα των προσφύγων που έφταναν στην Ελλάδα ήταν συχνότερα και πολυαριθμότερα
 Αίτια ήταν οι πολεμικές συγκρούσεις και η εχθρότητα μεταξύ των κρατών της βαλκανικής χερσονήσου, ως συνέπεια του γενικότερου ανταγωνισμού στην περιοχή.
 Αποκορύφωμα στην όλη κίνηση των πληθυσμών απετέλεσε ο ξεριζωμός του Ελληνισμού της Μ. Ασίας και της Ανατολικής Θράκης το 1922.
 Ο μεγάλος αριθμός των προσφύγων και ο οριστικός χαρακτήρας που πήρε η εκδίωξη από τις πατρογονικές εστίες ανάγκασε την ελληνική πολιτεία να λάβει συστηματικότερα μέτρα για την περίθαλψη και την αποκατάσταση τους στη νέα πατρίδα.

Τι γνωρίζετε για τα προσφυγικά ρεύματα προς την Ελλάδα κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα;
 Οι πρώτοι Έλληνες που πέρασαν μαζικά τα σύνορα τον 20ό αιώνα ήταν οι κάτοικοι της Ανατολικής Ρωμυλίας, περιοχή της (σημερινής) Βουλγαρίας, με σημαντικό ελληνικό πληθυσμό = ως συνέπεια των βιαιοπραγιών των Βουλγάρων, εξαιτίας του ανταγωνισμού Ελλάδας – Βουλγαρίας για επικράτηση στην υπό οθωμανική κυριαρχία Μακεδονία (Μακεδονικός αγώνας).
 Τον ίδιο χρόνο (1906) Έλληνες κάτοικοι της Ρουμανίας απελάθηκαν, λόγω της έξαρσης που γνώριζε την ίδια εποχή το Κουτσοβλαχικό ζήτημα*, το οποίο επηρέαζε τις σχέσεις Ελλάδας – Ρουμανίας. (Κουτσοβλάχοι = ομάδα λατινόφωνων Ελλήνων, που κατοικούσαν κυρίως σε ορεινές περιοχές της Πίνδου και το γλωσσικό ιδίωμα που μιλούσαν είχε κοινά στοιχεία με τη ρουμανική γλώσσα. Το ρουμανικό κράτος απαιτούσε από την Ελλάδα την αναγνώρισή τους ως ρουμανικής μειονότητας. Κάθε φορά που η Ελλάδα αρνιόταν κάτι τέτοιο, οι Ρουμάνοι για αντεκδίκηση εκδίωκαν με αφόρητες πιέσεις ελληνικούς πληθυσμούς από τη Ρουμανία).

Τι γνωρίζετε για τα προσφυγικά ρεύματα προς την Ελλάδα μετά τη συνθήκη του Βουκουρεστίου – Αύγουστος 1913 και το τέλος των βαλκανικών πολέμων;
 Φθάνουν στην Ελλάδα Έλληνες από: 1. Βουλγαρία, 2. Δυτική Θράκη και τμήμα της Ανατολικής Μακεδονίας , που είχαν παραχωρηθεί στη Βουλγαρία, 3. από περιοχές (της Μακεδονίας) που είχαν παραχωρηθεί στη Σερβία.
 Την εποχή αυτή φτάνει το πρώτο μεταναστευτικό ρεύμα από τη Ρωσία. Έλληνες της περιοχής του Καυκάσου, με την είδηση της προσάρτησης της εύφορης Μακεδονίας, άρχισαν να μεταναστεύουν στην Ελλάδα, με την ελπίδα ότι θα τους παραχωρήσουν γη. Κάποιοι από αυτούς κατάφεραν να εγκατασταθούν στην Κεντρική Μακεδονία. Το μεταναστευτικό ρεύμα αναχαιτίστηκε (σταμάτησε) με παρέμβαση της ελληνικής κυβέρνησης.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποιο υπήρξε το μέγεθος και ποια τα αίτια των προσφυγικών ρευμάτων κατά τον 20ο αιώνα;
2. Τι γνωρίζετε για τα προσφυγικά ρεύματα προς την Ελλάδα κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα;
3. Τι γνωρίζετε για τα προσφυγικά ρεύματα προς την Ελλάδα μετά τη συνθήκη του Βουκουρεστίου – Αύγουστος 1913 και το τέλος των βαλκανικών πολέμων;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ

1. Αιτία των προσφυγικών ρευμάτων κατά τον 20ο αιώνα υπήρξαν οι πολεμικές συγκρούσεις και η εχθρότητα μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών.
2. Το 1906 ελληνικοί πληθυσμοί εκδιώκονται από τη Ρουμανία λόγω έξαρσης του κουτσοβλαχικού ζητήματος.
3. Με την υπογραφή της συνθήκης του Βουκουρεστίου 1913, φθάνουν στην Ελλάδα Έλληνες από την Ανατολική Θράκη και τη Δυτική Μακεδονία.
4. Με την υπογραφή της συνθήκης του Βουκουρεστίου 1913, φθάνουν στην Ελλάδα Έλληνες από την Ουκρανία, την περιοχή του Καυκάσου.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

1. Αποκορύφωμα στην όλη κίνηση των πληθυσμών υπήρξε ο ξεριζωμός των Ελλήνων το:
Α. 1912 Β. 1914 Γ. 1922 Δ. 1924

2. Έλληνες από την Ανατολική Ρωμυλία καταφθάνουν:

Α. 1906 Β. 1914 Γ. 1916 Δ. 1924

3. Η συνθήκη του Βουκουρεστίου υπογράφεται:

Α. 1908 Β. 1913 Γ. 1917 Δ. 1922

ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1914 – 1922
1. Ο διωγμός του 1914 (ο πρώτος διωγμός)

Τι γνωρίζετε για την ελληνική παρουσία στη Μ. Ασία από την αρχαιότητα έως το 19ο αιώνα;
 Η ελληνική παρουσία στη Μ. Ασία υπήρξε μακραίωνη.
 Πυκνοί πληθυσμοί κατά την αρχαιότητα και κατά τους βυζαντινούς χρόνους όμως αραίωσαν μετά το 12ο αιώνα, κυρίως λόγω των μαζικών εξισλαμισμών.
 Ενίσχυση των ελληνικών πληθυσμών κατά το 18ο και 19ο αιώνα, με μεταναστεύσεις από τον κυρίως ελλαδικό χώρο. Η αύξηση του πληθυσμού οδήγησε και σε οικονομική άνοδο, πνευματική άνθηση και αξιόλογη κοινοτική και εκπαιδευτική οργάνωση. Σε περιοχές με πυκνό ελληνικό πληθυσμό ιδρύθηκαν κοινότητες, σύλλογοι, σχολεία και ευαγή (φιλανθρωπικά) ιδρύματα με μεγάλη ακτινοβολία.

Ποια υπήρξαν τα αίτια της εθνικής αφύπνισης των Τούρκων από τα τέλη του 19ου αιώνα και εναντίον ποιων εθνοτήτων στράφηκαν;
 Η εθνική αφύπνιση των Τούρκων ενισχύθηκε μετά τη συρρίκνωση (μείωση των εδαφών) της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
 Ο τουρκικός εθνικισμός συνέβαλε στην εχθρική αντιμετώπιση των μειονοτήτων που ζούσαν στην Οθωμανική αυτοκρατορία.
 Στο στόχαστρο βρέθηκαν κυρίως οι Έλληνες και οι Αρμένιοι, καθώς είχαν συγκεντρώσει στα χέρια τους το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου και της βιομηχανίας της χώρας.
 Η εκκρεμότητα επίσης στο ζήτημα της κατακύρωσης (οριστικής απόδοσης) των νησιών του ανατολικού Αιγαίου στην Ελλάδα, επιδείνωσε (χειροτέρεψε) τις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας.

Τι γνωρίζετε για τα προσφυγικά ρεύματα κατά το πρώτο εξάμηνο του 1914;
 Τους πρώτους μήνες του 1914 έγιναν αθρόες μεταναστεύσεις Μουσουλμάνων της Σερβίας, της Βουλγαρίας και της Ελλάδας προς τη Μ. Ασία (Τουρκία) , οι οποίες υποκινήθηκαν από την τουρκική κυβέρνηση.
 Αυτό έδωσε το πρόσχημα (αφορμή) στην τουρκική κυβέρνηση σε συνδυασμό με την επικείμενη είσοδο της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, να εκδιώξει τους Έλληνες.
 Πρώτα θύματα υπήρξαν οι Έλληνες της Ανατολικής Θράκης, στις αρχές του 1914.
 Το Μάιο οι διωγμοί επεκτάθηκαν και στη Δυτική Μ. Ασία, με το πρόσχημα της εκκένωσης της περιοχής απέναντι από τα (ελληνικά) νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, για στρατιωτικούς λόγους (= πιθανή συνεργασία των ελληνικών πληθυσμών της Μ. Ασίας με τον ελληνικό στρατό σε ενδεχόμενο πόλεμο).
 Η όλη επιχείρηση έγινε με την καθοδήγηση των Γερμανών = συμμάχων των Τούρκων.
 Η εκκένωση μεθοδεύτηκε (οργανώθηκε) με ανθελληνική εκστρατεία του τουρκικού τύπου και καταπίεση των Ελλήνων για να εξαναγκαστούν σε «εκούσια» μετανάστευση. Σε πολλές περιπτώσεις διαπράχθηκαν λεηλασίες και δολοφονίες σε βάρος των Ελλήνων.

Ποια υπήρξε η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης και του Οικουμενικού πατριαρχείου σε αυτούς τους πρώτους διωγμούς του 1914;
 Το Οικουμενικό Πατριαρχείο κήρυξε την Ορθόδοξη εκκλησία σε διωγμό και ανέστειλε (διέκοψε προσωρινά) τη λειτουργία των εκκλησιών και των σχολείων.
 Η Ελλάδα αντέδρασε και ανέλαβε διπλωματικές ενέργειες, για να αρχίσουν διαπραγματεύσεις για εθελούσια ανταλλαγή Ελλήνων Ορθοδόξων της Τουρκίας και Μουσουλμάνων της Ελλάδας.
 Μικτή Επιτροπή του 1914 (Ορισμός) : Ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1914 και απαρτιζόταν από Έλληνες και Τούρκους. Επεδίωκε να ρυθμίσει τα σχετικά με την επικείμενη εθελούσια ανταλλαγή Ελλήνων Ορθοδόξων της Τουρκίας και Μουσουλμάνων της Ελλάδας, μετά τους πρώτους διωγμούς του 1914. Όμως δεν λειτούργησε ποτέ, λόγω της εισόδου της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, τον Οκτώβριο του 1914.

Ποιες μορφές πήραν οι τουρκικές καταπιέσεις εναντίον των Ελλήνων;
 Θεσπίστηκαν έκτακτες επιβαρύνσεις (φόροι) και επιτάξεις (δεσμεύσεις) ειδών (π.χ. τροφίμων) για τις ανάγκες του πολέμου.
 Τέθηκαν εμπόδια στις εμπορικές δραστηριότητες των Ελλήνων (τους απαγόρευαν να εξασκήσουν κάποια επαγγέλματα).
 Πληθυσμοί χωριών ή και ευρύτερων περιοχών μετατοπίστηκαν από τις ακτές προς το εσωτερικό της Μ. Ασίας.
 Οι άνδρες άνω των 45 ετών = τάγματα εργασίας
Οι άνδρες ηλικίας 20-45 επάνδρωναν τον τουρκικό στρατό. Αρχικά μπορούσαν να εξαγοράσουν τη θητεία τους. Όσοι δεν πλήρωσαν χαρακτηρίστηκαν λιποτάκτες. Μετά την κατάργηση της δυνατότητας εξαγοράς της θητείας σημειώθηκαν χιλιάδες λιποταξίες και όσοι συνελήφθησαν εκτελέστηκαν.

Τι γνωρίζετε για την εξέλιξη των τουρκικών διώξεων έως το 1918;
 Οι ενέργειες των Τούρκων προκάλεσε μεγάλο κύμα φυγής των Ελλήνων της Μ. Ασίας προς την Ελλάδα.
 Στα σπίτια που εγκατέλειψαν οι Έλληνες, οι τουρκικές αρχές εγκατέστησαν Μουσουλμάνους μετανάστες από τη Σερβία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία και την Ελλάδα.
 Οι διώξεις και οι εκτοπίσεις (μετατοπίσεις στο εσωτερικό της Μ. Ασίας) του ελληνικού στοιχείου (πληθυσμού) συνεχίστηκαν με μικρότερη ένταση κατά τα επόμενα χρόνια, μέχρι το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, το 1918, και επεκτάθηκαν και σε άλλες περιοχές (Μαρμαράς, Πόντος κ.α.).
 Οι πρόσφυγες που έφτασαν στην Ελλάδα στο διάστημα αυτό έφτασαν σε πολλές χιλιάδες.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για την ελληνική παρουσία στη Μ. Ασία από την αρχαιότητα έως το 19ο αιώνα;
2. Ποια υπήρξαν τα αίτια της εθνικής αφύπνισης των Τούρκων από τα τέλη του 19ου αιώνα και εναντίον ποιων εθνοτήτων στράφηκαν;
3. Τι γνωρίζετε για τα προσφυγικά ρεύματα κατά το πρώτο εξάμηνο του 1914;
4. Ποια υπήρξε η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης και του Οικουμενικού πατριαρχείου σε αυτούς τους πρώτους διωγμούς του 1914;
5. Ποιες μορφές πήραν οι τουρκικές καταπιέσεις εναντίον των Ελλήνων;
6. Τι γνωρίζετε για την εξέλιξη των τουρκικών διώξεων έως το 1918;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ
1. Η ελληνική παρουσία στη Μ. Ασία υπήρξε μακραίωνη.
2. Η εθνική αφύπνιση των Τούρκων ενισχύθηκε μετά την εδαφική συρρίκνωση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
3. Το Μάιο του 1914 οι διωγμοί επεκτάθηκαν και στην Ανατολική Θράκη.
4. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο κήρυξε την Ορθόδοξη εκκλησία σε διωγμό.
5. Οι διώξεις και οι εκτοπίσεις του ελληνικού στοιχείου συνεχίστηκαν με την ίδια ένταση μέχρι το 1918.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Οι Έλληνες της Ανατολικής Θράκης εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους:
Α. το Μάιο του 1914
Β. στις αρχές του 1914
Γ. το Μάιο του 1912
Δ. στις αρχές του 1912

2. Αθρόες μεταναστεύσεις μουσουλμάνων των Βαλκανίων προς την Τουρκία έγιναν:
Α. 1911
Β. 1914
Γ. 1915
Δ. 1918

3. Η Μικτή επιτροπή ιδρύθηκε:
Α. τον Ιούνιο του 1913
Β. τον Ιούνιο του 1914
Γ. τον Ιούλιο του 1914
Δ. τον Ιούλιο του 1918

4. Η Τουρκία εισέρχεται στον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο:
Α. τον Οκτώβριο του 1913
Β. τον Οκτώβριο του 1914
Γ. τον Οκτώβριο του 1915
Δ. τον Οκτώβριο του 1918

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

1. «Προοίμιο των διωγμών ήταν ο εμπορικός αποκλεισμός του 1909 και του 1911. Η ατμόσφαιρα όμως άρχισε να γίνεται έντονα ανθελληνική το 1913, μετά την πτώση της «Φιλελεύθερης Ενώσεως» και την ανατροπή της κυβερνήσεως του Κιαμήλ πασά που διαδέχθηκε η δικτατορία του νεοτουρκικού κομιτάτου (Ιούνιος 1913). Το εκκρεμές θέμα της κατακυρώσεως των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου στην Ελλάδα, μετά τους Βαλκανικούς πολέμους, επιδείνωσε τις σχέσεις Ελλάδος-Τουρκίας. Η συνθήκη των Αθηνών το Νοέμβριο του 1913 δεν επέλυσε τη σχετική διαφορά. Αναφέρεται μάλιστα πως ο Τούρκος αντιπρόσωπος, διαπιστώνοντας πως η Ελλάδα ήταν ανυποχώρητη στο θέμα των νησιών, διατύπωσε την πρώτη επίσημη απειλή εναντίον της ελληνικής μειονότητας.
Οι διωγμοί άρχισαν στα τέλη του 1913 με τη βίαιη εκδίωξη των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης. Τον Μάιο του 1914 υπό την καθοδήγηση των Γερμανών επεκτάθηκαν οι διωγμοί και στη δυτική Μικρά Ασία. Στη θέση των Ελλήνων που ξεριζώθηκαν, εγκαταστάθηκαν μουσουλμάνοι πρόσφυγες από εδάφη που έχασε η Τουρκία στους Βαλκανικούς πολέμους. Για την εκκένωση της περιοχής, που βρίσκεται απέναντι από τα επίμαχα ελληνικά νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, από τον ελληνικό πληθυσμό προβλήθηκαν λόγοι στρατιωτικής άμυνας. Βέβαια το ελληνικό κράτος ήταν ακόμη ουδέτερο και ο βασιλιάς του θεωρούνταν γερμανόφιλος».
Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΕ΄, σ. 99

Αφού μελετήσετε το παραπάνω ιστορικό παράθεμα και με βάση τις γνώσεις σας από το σχολικό βιβλίο να εκθέσετε τους λόγους για τους οποίους η Τουρκική κυβέρνηση εξεδίωξε τους ελληνικούς πληθυσμούς από την Ανατολική Θράκη και τις ακτές της Δυτικής Μικράς Ασίας κατά το 1914 και την έκταση που πήραν οι διωγμοί αυτοί..

2. Αφού μελετήσετε το παρακάτω ιστορικό παράθεμα και με βάση τις γνώσεις σας από το σχολικό βιβλίο να εκθέσετε τα μέσα καταπίεσης των Τούρκων επί των ελληνικών πληθυσμών και τις ενέργειες που ανέλαβε η ελληνική κυβέρνηση για να αντιμετωπίσει το ζήτημα.

«Παραλλήλως προς την εγκατάστασιν των μωαμεθανών προσφύγων εις τα ελληνικά χωρία της Θράκης και των παραλίων της Μικράς Ασίας (διότι εις το εσωτερικόν της Μικράς Ασίας δεν έγιναν εγκαταστάσεις μουσουλμάνων εις ελληνικά χωρία) ετέθησαν εις ενέργειαν και πάντες οι δυνατοί τρόποι καταπιέσεως του ημετέρου στοιχείου: εμπορικός αποκλεισμός, συλλήψεις, φυλακίσεις, κακώσεις, τραυματισμοί, δηώσεις, τρομοκρατία της υπαίθρου χώρας. Οι μωαμεθανοί πρόσφυγες μόλις εγκαθιστάμενοι εις τας χριστιανικάς οικίας εξεδίωκον τους ημετέρους ομογενείς και κατελάμβανον, τα οικιακά σκεύη, έπιπλα, εργαλεία, και πάσαν εν γένει την περιουσίαν αυτών· τους ηνάγκαζον να εργασθώσι δια λογαριασμόν των κακομεταχειριζόμενοι και παντοιοτρόπως πιέζοντες αυτούς. Εις τους δυστυχείς χριστιανούς ουδέν υπελείπετο ή ν’ αναχωρήσωσι πεινώντες και εστερημένοι των πάντων. Ούτω ήρχισεν η μετανάστευσις των κατοίκων των χωρίων των επαρχιών Ανδριανουπόλεως, Σαράντα Εκκλησιών, Διδυμοτείχου, Βιζύης, Ηρακλείας, Αίνου, Καλλιπόλεως, Γανοχώρων, Φωκαίας, Κυδωνιών, Περγάμου, Αδραμυττίου, Βρυούλλων, Κυζίκου, Τσερμέ κ.λπ., κ.λπ. μετανάστευσις ήτις, δικαίως, μεγάλως ανησύχησε την ημετέραν Κυβέρνησιν προβάσαν εις επανειλημμένα διαβήματα προς περιστολήν του κακού και απειλήσασαν αντίποινα. Εν τω μεταξύ συμμορίαι ενόπλων μωαμεθανών είχον καταστήσει αδύνατον την ύπαρξιν του ημετέρου στοιχείου εν τη υπαίθρω χώρα. Οι φόνοι, οι τραυματισμοί, αι λεηλασίαι, των ελληνικών περιουσιών ήσαν εις την ημερησίαν διάταξιν καθ’ όλην την Τουρκίαν, εις τας συμμορίας ελάμβανον μέρος και αξιωματικοί τούρκοι. Ο εμπορικός αποκλεισμός εφηρμόζετο κατά τον αγριώτερον τρόπον.

Ανέκδοτη επιστολή από το Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών

2. Άλλα προσφυγικά ρεύματα (έως το 1920)

 1916 από την Ανατολική Μακεδονία, την οποία είχαν καταλάβει οι Βούλγαροι = σύμμαχοι των Γερμανών. Το 1918, μετά τη λήξη των εχθροπραξιών (του Α΄ παγκοσμίου πολέμου) επέστρεψαν στις εστίες τους και η «Υπηρεσία Ανοικοδομήσεως Ανατολικής Μακεδονίας» μερίμνησε για την επανεγκατάστασή τους.
 Νοέμβριος 1919 – υπογράφεται η συνθήκη του Νεϊγύ, που προέβλεπε την παραχώρηση της Δυτικής Θράκης από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα. Στη συνθήκη ήταν συνημμένο (είχε προστεθεί) το «Σύμφωνο περί αμοιβαίας μεταναστεύσεως μεταξύ Ελλάδος και Βουλγαρίας». Με βάση αυτό:
Από την Ελλάδα → 50.000 Βούλγαροι και
Από τη Βουλγαρία → 30.000 Έλληνες (περίπου 20.000 Έλληνες είχαν μεταναστεύσει πριν από την υπογραφή της συνθήκης).
 1919 – 1921: Λόγω της Ρωσικής Επανάστασης και της κατάληψης ρωσικών επαρχιών από τους Τούρκους, μεγάλο μέρος των Ελλήνων της Ρωσίας κατέφυγε στα λιμάνια της Μαύρης θάλασσας και από εκεί στην Ελλάδα. Μαζί τους ήρθαν Αρμένιοι και Ρώσοι.
 1914 – Βόρεια Ήπειρος
 1919 – Ρουμανία, από τις περιοχές που απετέλεσαν πεδίο πολεμικών συγκρούσεων κατά τη διάρκεια του Α΄ παγκοσμίου πολέμου.
 1919 – από την υπό ιταλική κατοχή Νοτιοδυτική Μικρά Ασία
 1919 – Αϊδίνιο και εσωτερικό Μικράς Ασίας
 Από το 1912 – από τα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα.

 Συμπερασματικά: Μέχρι το 1920 είχαν καταφύγει στην Ελλάδα περίπου 800.000 πρόσφυγες. Περιοχές εγκατάστασης: Αθήνα, Πειραιάς, Θεσσαλονίκη (γενικότερα στη Μακεδονία), νησιά του Ανατολικού Αιγαίου (Λέσβος, Χίος, Σάμος). Μικρότερος αριθμός κατευθύνθηκε στην Κρήτη (Ηράκλειο, Χανιά), το Βόλο, την Πάτρα, την Καλαμάτα και τα νησιά του Αργοσαρωνικού (Αίγινα, Σαλαμίνα, Πόρος).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ
1. Η Συνθήκη του Νεϊγύ προέβλεπε την παραχώρηση Δυτικής Μακεδονίας από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα.
2. Έως το 1920 οι πρόσφυγες έφταναν στην Ελλάδα με τη φροντίδα του κράτους.
3. Οι Βούλγαροι κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου υπήρξαν σύμμαχοι των Γερμανών.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Η Συνθήκη του Νεϊγύ υπογράφηκε:

Α. τον Οκτώβριο του 1918
Β. το Νοέμβριο του 1918
Γ. τον Οκτώβριο του 1919
Δ. το Νοέμβριο του 1919

2. Με βάση το «Σύμφωνο περί αμοιβαίας μεταναστεύσεως Ελλάδος και Βουλγαρίας» αναχώρησαν από την Ελλάδα περίπου:

Α. 20.000 Βούλγαροι
Β. 30.000 Βούλγαροι
Γ. 40.000 Βούλγαροι
Δ. 50.000 Βούλγαροι

3. Πρόσφυγες από τη Βόρειο Ήπειρο ήρθαν:

Α. το 1914
Β. το 1919
Γ. το 1912
Δ. το 1920

4. Πρόσφυγες από τη Ρουμανία ήρθαν:

Α. το 1914
Β. το 1919
Γ. το 1912
Δ. το 1920

5. Πρόσφυγες από το εσωτερικό της Μ. Ασίας ήρθαν:

Α. το 1914
Β. το 1919
Γ. το 1912
Δ. το 1920

6. Συνολικά μέχρι το 1920, είχαν καταφύγει στην Ελλάδα περίπου:
Α. 500.000 πρόσφυγες
Β. 600.000 πρόσφυγες
Γ. 700.000 πρόσφυγες
Δ. 800.000 πρόσφυγες

3. Η περίθαλψη

o Αρχικά: έργο εθελοντών, ως επί το πλείστον
o Επιτροπές από το Υπουργείο εσωτερικών → διανομή τροφίμων, ιματισμού (ρούχων), στοιχειώδους οικονομικής βοήθειας. Έσοδα από: εράνους, δωρεές, και μικρή κρατική επιχορήγηση.
o Οργανισμός (Ορισμός): Επιτροπή που ιδρύθηκε τον Ιούλιο του 1914 στη Θεσσαλονίκη, με σκοπό την άμεση περίθαλψη και στη συνέχεια την εγκατάσταση των προσφύγων σε εγκαταλελειμμένα τουρκικά και βουλγαρικά χωριά της Κεντρικής και Ανατολικής Μακεδονίας. Παρεχόταν συσσίτιο, προσωρινή στέγη και ιατρική περίθαλψη, μέχρι οι πρόσφυγες να βρουν εργασία ή να αποκτήσουν γεωργικό κλήρο.
o Κατά την περίοδο του Εθνικού διχασμού (+ βλέπε σελ. 93-96) (1916 – 1917):
«Ανώτατη Δεύθυνσις Περιθάλψεως» (Ορισμός): Υπηρεσία, η οποία ιδρύθηκε κατά την περίοδο του εθνικού διχασμού στη Θεσσαλονίκη, από την κυβέρνηση Βενιζέλου, με σκοπό την υποδοχή και αποκατάσταση των προσφύγων.
«Υπουργείο Περιθάλψεως» (Ορισμός): Ιδρύθηκε από τον Ελ. Βενιζέλο στην Αθήνα, τον Ιούλιο του 1917, μετά την πολιτική του επικράτηση και αφού πρώτα ο βασιλιάς Κωνσταντίνος είχε εγκαταλείψει τη χώρα.. Σκοπός του ήταν η αποκατάσταση των προσφύγων. Για πρώτη φορά θεσμοθετήθηκε η περίθαλψη και για τις οικογένειες των εφέδρων (στρατιωτών) που βρίσκονταν στο μέτωπο και για τις οικογένειες των θυμάτων του πολέμου. (+ σελ. 145) Βοήθησε και στην παλιννόστηση των Ελλήνων της Μ. Ασίας την περίοδο 1918-1922. (+σελ. 148) Με την άφιξη των προσφύγων, το έργο της προσωρινής στέγασης ανέλαβε το Υπουργείο Περιθάλψεως, που ενισχύθηκε με έκτακτο προσωπικό.
o Συμπέρασμα : Μολονότι η Ελλάδα βρισκόταν σε πολεμική αναμέτρηση (Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος) και οι οικονομικές συνθήκες ήταν αντίξοες, η φροντίδα για τους πρόσφυγες ήταν περισσότερο οργανωμένη από το 1917 έως το 1921. Σύμφωνα με στοιχεία των υπηρεσιών του Υπουργείου Περιθάλψεως, δέχτηκαν περίθαλψη κατά διαστήματα περίπου 450.000 πρόσφυγες.

o Ποιες μορφές περιελάμβανε η μέριμνα για τους πρόσφυγες την περίοδο 1914-1921;
1. Διανομή χρηματικού βοηθήματος. Ιδιαίτερο επίδομα δινόταν σε ιερείς δασκάλους και επιμελείς μαθητές.
2. Διανομή συσσιτίου. Το κράτος, όπως και το Πατριωτικό Ίδρυμα (ορισμός), την περίοδο 1917 – 1921 οργάνωναν καθημερινά συσσίτια σε συνοικίες πόλεων όπου ήταν εγκατεστημένοι πολλοί πρόσφυγες.
3. Παροχή ιατρικής περίθαλψης. Διορίστηκαν γιατροί, φαρμακοποιοί, και μαίες, αποκλειστικά για τους πρόσφυγες.
4. Χορήγηση φαρμάκων και νοσηλεία σε νοσοκομεία, δημόσια ή ειδικά διαμορφωμένα για την περίθαλψη των προσφύγων.
5. Στέγαση σε προσωρινά καταλύματα, (σκηνές και παράγκες), σε δημόσια και επιταγμένα = αναγκαστικά δεσμευμένα ή μισθωμένα = νοικιασμένα ιδιωτικά κτίρια.
6. Παροχή ενδυμάτων και κλινοσκεπασμάτων = σεντόνια, κουβέρτες.
7. Βοήθεια για εύρεση εργασίας.
8. Δωρεάν μετακίνηση, ομαδική ή ατομική, για εύρεση στέγης και εργασίας ή για επιστροφή στις περιοχές της προηγούμενης εγκατάστασης.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Να δώσετε σύντομους ορισμούς για τους παρακάτω όρους: «Οργανισμός», «Ανώτατη Διεύθυνση Περιθάλψεως», «Υπουργείο Περιθάλψεως», «Πατριωτικό ίδρυμα».
2. Ποιες μορφές περιελάμβανε η μέριμνα για τους πρόσφυγες την περίοδο 1914-1921;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Ο «Οργανισμός» ιδρύθηκε:
Α. τον Ιούνιο του 1914
Β. τον Ιούλιο του 1914
Γ. τον Ιούνιο του 1917
Δ. τον Ιούλιο του 1917
2. Το «Υπουργείο Περιθάλψεως» ιδρύθηκε:
Α. τον Ιούνιο του 1914
Β. τον Ιούλιο του 1914
Γ. τον Ιούνιο του 1917
Δ. τον Ιούλιο του 1917

3. Την περίοδο 1917-1921, δέχτηκαν περίθαλψη κατά διαστήματα:
Α. 250.000 πρόσφυγες
Β. 300.000 πρόσφυγες
Γ. 450.000 πρόσφυγες
Δ. 800.000 πρόσφυγες

4. Η παλιννόστηση (= η επιστροφή στους τόπους κατοικίας, πριν τα προσφυγικά ρεύματα του 1914.)

Πότε ξεκίνησε: Τους τελευταίους μήνες του 1918, μετά τον τερματισμό του Α΄Π.Π για την Τουρκία.
Περιοχές: Επιστροφή στη Μ. Ασία.
Ποιος φορέας ανέλαβε την οργάνωση:
1. Πατριαρχική Επιτροπή (Ορισμός): Επιτροπή η οποία συστάθηκε τον Οκτώβριο του 1918 στην Κωνσταντινούπολη με σκοπό τον επαναπατρισμό των εκτοπισμένων (την επιστροφή των προσφύγων), με τη βοήθεια του Πατριαρχείου και της ελληνικής κυβέρνησης.
Η παλιννόστηση έγινε τμηματικά με τη μέριμνα του Υπουργείου Περιθάλψεως και επετράπηκε να επιστρέψουν αρχικά οι ευπορότεροι = πλούσιοι, και οι πρόσφυγες οι προερχόμενοι από ορισμένες περιοχές της Δυτικής Μικράς Ασίας. Οι περισσότεροι επέστρεψαν στις εστίες τους μετά την απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη, το Μάιο του 1919. Μέχρι το τέλος του 1920 η περισσότεροι πρόσφυγες είχαν επιστρέψει στη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη.

Ποιες συνθήκες αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες, μόλις επέστρεψαν στις εστίες τους;
 Βρήκαν άσχημες συνθήκες καθώς πολλά σπίτια εκκλησίες και σχολεία είχαν μερικώς ή εντελώς καταστραφεί.
 Σε κάποιες περιοχές, σε σπίτια Ελλήνων είχαν εγκατασταθεί Μουσουλμάνοι πρόσφυγες από βαλκανικές χώρες.
 «Υπηρεσία Παλιννοστήσεως και Περιθάλψεως» (Ορισμός) : Υπηρεσία η οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε κατά την περίοδο της παλιννόστησης των Ελλήνων προσφύγων στη Μ. Ασία, στα πλαίσια της Ύπατης Αρμοστείας (ελληνική προσωρινή διοίκηση) στη Σμύρνη. Έργο της υπήρξε να βοηθά όσους επέστρεφαν, να αποκατασταθούν στα σπίτια τους και στις ασχολίες τους.
 Οι ειρηνικές μέρες δεν κράτησαν πολύ. Τον Αύγουστο του 1922 (με τη μικρασιατική καταστροφή) οι παλιννοστούντες θα έπαιρναν πάλι το δρόμο της προσφυγιάς.

Β. Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

1. Η έξοδος
Τι γνωρίζετε για τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της περιόδου 1919-1922;
• 15 Μαΐου 1919: Αποβίβαση ελληνικού στρατού στη Σμύρνη. Σύντομα η ελληνική παρουσία επεκτάθηκε και στις γύρω περιοχές.
• Ιούλιος 1920: Υπογράφεται η συνθήκη των Σεβρών, που μεταξύ άλλων όριζε ότι η περιοχή της Σμύρνης θα βρισκόταν υπό ελληνική διοίκηση και κατοχή για πέντε χρόνια. Ύστερα από την περίοδο αυτή θα μπορούσαν οι κάτοικοι με δημοψήφισμα να αποφασίσουν την προσάρτηση της περιοχής στην Ελλάδα.
• Νοέμβριος 1920: Εκλογές στην Ελλάδα και ήττα του κόμματος των Φιλελευθέρων και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επέστρεψε στην Ελλάδα.. Αυτό έδωσε την αφορμή στους συμμάχους (στο μικρασιατικό μέτωπο, Άγγλους, Γάλλους, Ιταλούς, Αμερικάνους) να εκφράσουν καθαρότερα την (αρνητική) στάση τους απέναντι στην Ελλάδα.
• Συγχρόνως το εθνικό κίνημα των Τούρκων με επικεφαλής τον Μουσταφά Κεμάλ γινόταν διαρκώς ισχυρότερο τόσο στο εξωτερικό, όσο και στο εσωτερικό της Τουρκίας.
• Αύγουστος 1922: Ο μικρασιατικός πόλεμος λήγει με ήττα και υποχώρηση του ελληνικού στρατού (μικρασιατική καταστροφή). Χιλιάδες πρόσφυγες, ακολουθώντας τον στρατό, άρχισαν να φτάνουν στην Ελλάδα.

Προσφυγικά ρεύματα και τόποι προέλευσης κατά το 1922.
• Πριν από τον Αύγουστο του 1922: ελληνικοί πληθυσμοί της Μικράς Ασίας (Πόντου, Κιλικίας, Καππαδοκίας) είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους και είχαν καταφύγει στη Σμύρνη
• Μετά την καταστροφή της Σμύρνης (Αύγουστος 1922): Έλληνες εγκαταλείπουν τα Βουρλά, τα Μοσχονήσια και το Αϊβαλί. Διώξεις σημειώθηκαν και στη βορειοδυτική Μικρά Ασία (Προποντίδα και αλλού).
• Αιχμάλωτοι στρατιώτες και ντόπιοι άνδρες 18-45 ετών συγκεντρώθηκαν σε στρατόπεδα και σχηματίστηκαν πορείες αιχμαλώτων και ομήρων προς το εσωτερικό της Μ. Ασίας. Πολλοί πέθαναν από τις κακουχίες και την ασιτία.
• Στους κατοίκους της Ανατολικής Θράκης δόθηκε προθεσμία ενός μήνα για να εκκενώσουν την περιοχή. Με αυτόν τον τρόπο είχαν τη δυνατότητα να πάρουν μαζί τους όσα μπορούσαν να μεταφέρουν από την κινητή τους περιουσία.
• Οι Έλληνες της χερσονήσου της Καλλίπολης έφυγαν αργότερα.
• Το φθινόπωρο του 1922 έφθασαν στην Ελλάδα περίπου 900.000 πρόσφυγες (ανάμεσά τους και 50.000 Αρμένιοι).
• Περίπου 200.000 Έλληνες παρέμεναν στην Καππαδοκία και γενικότερα στην Κεντρική και νότια Μικρά Ασία. Αυτοί μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα το 1924 – 1925 με τη φροντίδα της Μικτής επιτροπής (1 +σελ. 150, + ορισμός, σελ. 152).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της περιόδου 1919-1922;
2. Τι γνωρίζετε για τα προσφυγικά ρεύματα και τους τόπους προέλευσης τους κατά το 1922;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ
1. Η Συνθήκη των Σεβρών όριζε ότι η Μ. Ασία θα βρισκόταν υπό ελληνική διοίκηση για πέντε χρόνια.
2. Αφορμή για την αλλαγή της στάσης των «Συμμάχων» υπήρξε η εκλογική ήττα του Βενιζέλου το Νοέμβριο του 1920.
3. Στους κατοίκους της Ανατολικής Θράκης δόθηκε προθεσμία ενός μήνα για να εκκενώσουν την περιοχή.
4. Οι Έλληνες της χερσονήσου της Καλλίπολης έφυγαν νωρίτερα.
5. Ένα τμήμα των Ελλήνων του Πόντου κατέφυγε στη Ρωσία.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

1. Ο ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη:
α. 15/3/1919 β. 15/4/1919 γ. 15/5/1919 δ. 15/6/1919

2. Συνολικά το φθινόπωρο του 1922 έφθασαν στην Ελλάδα (πρόσφυγες):
α. 120.000 β. 200.000 γ. 250.000 δ. 900.000

3. Στην Καππαδοκία παρέμειναν (πρόσφυγες):
α. 180.000 β. 200.000 γ. 230.000 δ. 300.000

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΗΓΗΣ -ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

Άρθρα της Συνθήκης των Σεβρών που αφορούν την «παραχώρηση» της Σμύρνης στους Έλληνες
Στο Γ΄ μέρος, στο Άρθρο 66 καθορίζονται με εξαντλητική λεπτομέρεια τα γεωγραφικά όρια της περιοχής της Σμύρνης…
Στο άρθρο 69 διαγραφόταν το προσωρινό της καθεστώς:

«Άρθρον 69. Η πόλις της Σμύρνης και τα εν άρθρω 66 περιγραφόμενα εδάφη παραμένουσιν υπό την οθωμανικήν κυριαρχίαν. Ουχ ήττον η Τουρκία μεταβιβάζει εις την Ελληνικήν Κυβέρνησιν την ενάσκησιν των κυριαρχικών αυτής δικαιωμάτων επί της πόλεως της Σμύρνης και των ειρημένων εδαφών. Εις ένδειξιν της κυριαρχίας ταύτης, η οθωμανική σημαία θα είναι διαρκώς υψωμένη επί εξωτερικού τινος φρουρίου της πόλεως, υποδειχθησομένου υπό των Προεχουσών Συμμάχων Δυνάμεων». Εξάλλου η ελληνική κυβέρνηση θα ήταν υπεύθυνη για τη διοίκηση της Σμύρνης (άρθρο 70), θα διατηρούσε τις αναγκαίες στρατιωτικές δυνάμεις για την τήρηση της ασφαλείας και της τάξεως (άρθρο 71), θα ίδρυε τοπικό κοινοβούλιο με αναλογική αντιπροσώπευση όλων των τμημάτων του πληθυσμού (άρθρο 72), αναλάμβανε επίσης την υποχρέωση να διατηρήσει το τουρκικό νόμισμα χωρίς να το υποτιμήσει (άρθρο 77) και αναγνώριζε την εξομοίωση των Οθωμανών υπηκόων κατοίκων της περιοχής με τους Έλληνες υπηκόους εξασφαλίζοντάς τους διπλωματική και προξενική προστασία (άρθρο 79). Τέλος, το άρθρο 83 διέγραφε τη διαδικασία ενδεχόμενης οριστικής προσαρτήσεως της πόλεως και της περιοχής στην Ελλάδα: «Παρελθούσης πενταετίας από της ενάρξεως της ισχύος της παρούσης Συνθήκης, το υπό του άρθρου 72 προβλεπόμενον τοπικόν κοινοβούλιον δύναται, δια ψηφίσματος κατά πλειονοψηφίαν, να αιτήσηται παρά του Συμβουλίου της Κοινωνίας των Εθνών, όπως η πόλις της Σμύρνης και το εν άρθρω 66 περιγραφόμενον έδαφος περιελθώσιν οριστικώς εις το Βασίλειον της Ελλάδος. Το Συμβούλιον δύναται να απαιτήση προηγουμένως δημοψήφισμα κατά τους όρους ους θα υποδείξη.
Εν περιπτώσει καθ’ ην η εφαρμογή της προηγουμένης παραγράφου ήθελεν έχει ως αποτέλεσμα την εις το Βασίλειον της Ελλάδος περιέλευσιν της Σμύρνης και του ειρημένου εδάφους, το κυριαρχικόν δικαίωμα της Τουρκίας, περί ου το άρθρον 69, θα τερματισθή. Η Τουρκία δηλοί από τούδε ότι παραιτείται, εν τη περιπτώσει ταύτη, υπέρ της Ελλάδος, πάντων των δικαιωμάτων και τίτλων αυτής επί της πόλεως».
Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΕ΄, σσ. 140-141

«Η Γαλλία και η Ιταλία όμως δεν είχαν την ίδια γνώμη. Ο Γάλλος πρωθυπουργός Leygues πρότεινε να σταλεί στην ελληνική κυβέρνηση σαφής προειδοποίηση ότι τυχόν επιστροφή του Κωνσταντίνου θα σήμαινε παραδοχή της πολιτικής του κατά τη διάρκεια του πολέμου και ανασύσταση ενός καθεστώτος εχθρικού προς τους Συμμάχους. Στην περίπτωση αυτή θα έπρεπε η Ελλάδα να γνωρίζει ότι οι Σύμμαχοι δεν ήταν σε θέση να εμπιστευθούν σημαντικά στρατηγικά σημεία στη Μικρά Ασία σε μια μη φιλική κυβέρνηση. Με άλλα λόγια, επιστροφή του Κωνσταντίνου θα σήμαινε αναθεώρηση, από τις Δυνάμεις, της Συνθήκης των Σεβρών. Το τελικό κείμενο, που υιοθετήθηκε από τη Συμμαχική Συνδιάσκεψη του Λονδίνου και επιδόθηκε στην κυβέρνηση Ράλλη, στις 20 Νοεμβρίου / 3 Δεκεμβρίου, αποτελούσε, τυπικά, συμβιβασμό ανάμεσα στις δύο απόψεις με ουσιαστική παραδοχή των γαλλικών θέσεων. Δεν έθετε θέμα αναθεωρήσεως της Συνθήκης, αλλά τόνιζε ότι οι δυνάμεις της Entente θα θεωρούσαν την τυχόν επιστροφή του Κωνσταντίνου στον ελληνικό θρόνο σαν μια μη φιλική ενέργεια που θα τους έδινε το δικαίωμα να επανεξετάσουν ολόκληρη την πολιτική τους στην Εγγύς Ανατολή χωρίς καμιά δέσμευση · χωρίς, δηλαδή, να δεσμεύονται από τη Συνθήκη των Σεβρών. Η Ελλάδα θα έπαυε να θεωρείται σύμμαχος – εντολοδόχος της Entente στη Μικρά Ασία. Στις 21 Νοεμβρίου / 4 Δεκεμβρίου, μία μέρα πριν από το Δημοψήφισμα για την επιστροφή του Κωνσταντίνου, οι πρεσβευτές της Αγγλίας, Γαλλίας και Ιταλίας εξουσιοδοτήθηκαν να γνωστοποιήσουν στην ελληνική κυβέρνηση, ότι οι Σύμμαχοι θα διέκοπταν κάθε οικονομική υποστήριξη προς την Ελλάδα αν ξαναγύριζε ο εξόριστος μονάρχης».
Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΕ΄, σ. 150

Αφού μελετήσετε την παραπάνω ιστορικά παραθέματα και με βάση τις γνώσεις σας από το σχολικό βιβλίο να προσδιορίσετε τις πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις την περίοδο 1919 – 1922.

2. Το πρώτο διάστημα
Τι γνωρίζετε για τον αριθμό και τις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων κατά το πρώτο διάστημα παραμονής τους στην Ελλάδα;
 Οι πρώτες απογραφές των προσφύγων που κατέφυγαν στην Ελλάδα δεν αποδίδουν την πραγματικότητα.
 Ο αριθμός τους πρέπει να ήταν μεγαλύτερος αν υπολογίσουμε την υψηλή θνησιμότητα (θανάτους) των πρώτων χρόνων, α. λόγω των άθλιων συνθηκών διαβίωσης, β. των επιδημιών, γ. το μειωμένο αριθμό γεννήσεων, δ. τη μετανάστευση πολλών προσφύγων σε άλλες χώρες.
 Στην απογραφή του 1928 καταγράφηκαν 1.220.000 πρόσφυγες.
 Οι αρρώστιες κατέβαλλαν τους πρόσφυγες που ήταν α. ταλαιπωρημένοι, β. πρόχειρα στεγασμένοι και γ. υποσιτίζονταν. Ο τύφος, η γρίπη, η φυματίωση (κυρίως στις πόλεις) και η ελονοσία (κυρίως στην ύπαιθρο) τους θέριζαν.
 Σύμφωνα με στοιχεία της Κ.Τ.Ε. ένας σημαντικός αριθμός προσφύγων πέθαναν μέσα σ’ ένα χρόνο από την άφιξή τους στην Ελλάδα.
 Οι πρόσφυγες ήταν και ψυχικά τραυματισμένοι από την απώλεια συγγενών και φίλων, της πατρογονικής γης και του ευρύτερου κοινωνικού χώρου όπου είχαν ζήσει.

Τι γνωρίζετε για τις πρώτες προσπάθειες αποκατάστασης και αντιμετώπισης του προβλήματος των προσφύγων;
 Στην αρχή το κράτος αντιμετώπισε με τα μέσα που διέθετε τις πρώτες στοιχειώδεις και πιεστικές ανάγκες: διατροφή, προσωρινή στέγαση, ιατρική περίθαλψη.
 Κινητοποιήθηκαν ιδιώτες, ατομικά ή οργανωμένα.
 Ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις βοήθησαν αποφασιστικά, ιδιαίτερα για την ιατρική περίθαλψη και την παροχή φαρμάκων.
 Διενεργήθηκαν έρανοι, οργανώθηκαν πρόχειρα συσσίτια και έγινε προσπάθεια για καθημερινή διανομή ψωμιού, παροχή ρουχισμού και άλλων ειδών πρώτης ανάγκης.

 Υπουργείο Περιθάλψεως: Με την άφιξη των προσφύγων, το έργο της προσωρινής στέγασης ανέλαβε το Υπουργείο Περιθάλψεως, που ενισχύθηκε με έκτακτο προσωπικό.
 Ταμείο Περιθάλψεως προσφύγων: Ιδρύθηκε το Νοέμβριο του 1922 και ανήγειρε ξύλινα παραπήγματα (παράγκες) για τη στέγαση των προσφύγων. (+ σελ. 155) Εκτός από την Ε.Α.Π. με την αποκατάσταση των προσφύγων ασχολήθηκε και το Ταμείο Περιθάλψεως προσφύγων, την περίοδο 1922-1925.
 Πλήθος ξεπρόβαλαν οι αυτοσχέδιες κατασκευές καταλαμβάνοντας κάθε είδους χώρο.

Ποιες υπήρξαν οι πρώτες αντιδράσεις των προσφύγων; (+ σελ. 151, +σελ. 163-165);
 Οι περισσότεροι πρόσφυγες ανέχονταν τις αντίξοες συνθήκες διαβίωσης, θεωρώντας προσωρινή την παραμονή τους στην Ελλάδα.
 Η αίσθηση αυτής της προσωρινότητας καθυστερούσε σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, την κοινωνική και οικονομική ένταξή τους και ταύτισή τους με το γηγενή πληθυσμό.
 Μετά την υπογραφή της συνθήκης της Λοζάνης, οι πρόσφυγες άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι το όνειρο της επιστροφής δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθεί.
 Στόχος τους τώρα έγινε η βελτίωση των συνθηκών ζωής τους και η ενσωμάτωσή τους στη νέα πατρίδα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για τον αριθμό και τις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων κατά το πρώτο διάστημα παραμονής τους στην Ελλάδα;
2. Τι γνωρίζετε για τις πρώτες προσπάθειες αποκατάστασης και αντιμετώπισης του προβλήματος των προσφύγων;
3. Ποιες υπήρξαν οι πρώτες αντιδράσεις των προσφύγων;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ

1. Οι πρώτες απογραφές των προσφύγων που κατέφυγαν στην Ελλάδα δεν αποδίδουν την πραγματικότητα.
2. Οι αρρώστιες κατέβαλλαν τους πρόσφυγες που ήταν, ταλαιπωρημένοι, πρόχειρα στεγασμένοι και. υπερσιτίζονταν.
3. Διενεργήθηκαν έρανοι, οργανώθηκαν πρόχειρα συσσίτια και έγινε προσπάθεια για καθημερινή διανομή ψωμιού, παροχή ρουχισμού και άλλων ειδών πρώτης ανάγκης.
4. Ελληνικές φιλανθρωπικές οργανώσεις βοήθησαν αποφασιστικά, ιδιαίτερα για την ιατρική περίθαλψη και την παροχή φαρμάκων.
5. Με την άφιξη των προσφύγων, το έργο της προσωρινής στέγασης ανέλαβε το Υπουργείο Πρόνοιας, που ενισχύθηκε με έκτακτο προσωπικό.
6.Οι περισσότεροι πρόσφυγες ανέχονταν τις αντίξοες συνθήκες διαβίωσης,
θεωρώντας μόνιμη την παραμονή τους στην Ελλάδα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

1. Στην απογραφή του 1928 καταγράφηκαν (πρόσφυγες):
α. 900.000 β. 1.200.000 γ. 1.220.000 δ. 1.320.000

2. Το Ταμείο Περιθάλψεως ιδρύθηκε:
α. 10/1922 β. 11/1923 γ. 11/1922 δ. 10/1923

3. Με την άφιξη των προσφύγων, το έργο της προσωρινής στέγασης ανέλαβε:
α. Η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής
β. Το Υπουργείο Περιθάλψεως
γ. Το ταμείο Περιθάλψεως προσφύγων
δ. Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως προσφύγων

ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

«Το 1924 δημιουργείται στη Μυτιλήνη μια υποτυπώδης οργάνωση των προσφύγων Αϊβαλιωτών με την επωνυμία «Κοινότης Κυδωνιών, Μοσχονησίων και πέριξ εν Ελλάδι». Στο κέντρο της σφραγίδας έγραψαν: «Μιμνήσκομαι Νόστου». Είχαν περάσει κιόλας δύο χρόνια από την έξοδό τους από το Αϊβαλί κι είχε ήδη υπογραφεί η Σύμβαση της Ανταλλαγής, αλλά εκείνοι δεν απελπίζονταν. Κι όταν η οργάνωση έλαβε, τον Μάρτιο του 1932, πρόσκληση από το διευθυντή του μονοταξίου σχολείου του χωριού Κώμη για να παρακολουθήσει τη σχολική γιορτή της 25ης Μαρτίου, το συμβούλιό της ευχαριστώντας τον, απάντησε: «Η κοινότης Κυδωνιών, Μοσχονησίων και πέριξ σας ευχαριστεί δια τας φροντίδας και τους κόπους σας και εγγράφουσα και υμάς μεταξύ των ακραιφνών αυτής εν τη ξένη φίλων παρακαλεί μη παύσητε ποτέ παρέχοντες προστασίαν εις τους πρόσφυγάς της». Δέκα ολόκληρα χρόνια μετά την Καταστροφή και ακόμη το συλλογικό όργανο των Αϊβαλιωτών θεωρούσε την Ελλάδα «ξενιτιά». Ήταν πολύ δύσκολο να πιστέψουν ότι δεν θα ξανάβλεπαν ποτέ πια το Αϊβαλί και ότι δεν θα επαναλαμβανόταν η ιστορία της επιστροφής τους, όπως τις προηγούμενες φορές, το 1821 και το 1917».
«Δεν μπορούσαμε να πιστέψουμε ότι δεν θα γυρίζαμε στα δικά μας. Όπως και οι παππούδες μας. Άντε, λέγαμε, κι αυτός είναι ο τελευταίος μήνας και κάναμε κουράγιο. Βγαίναμε στις ρούγες, μας πετροβολούσαν και μας έδερναν και πουλούσαμε τις προίκες των κοριτσιών μας για ένα κομμάτι ψωμί κι ύστερα λέγαμε: Σαν πάμε εκεί σ’ ένα χρόνο βάνω κρεβατή – που πάει να πει αργαλειός – και τα ξαναφτιάχνω όλα. Έτσι λέγαμε να παρηγορηθούμε».
Άννα Παναγιωταρέα, «Όταν οι Αστοί έγιναν πρόσφυγες»
εκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 154

Να αναφερθείτε στην αίσθηση της προσωρινότητας που είχαν οι πρόσφυγες σε σχέση με την εγκατάστασή τους στην Ελλάδα και να επισημάνετε τις συνέπειες που είχε αυτό το γεγονός για την ένταξή τους στην ελληνική κοινωνία.

3. H Σύμβαση της Λοζάνης και η ανταλλαγή πληθυσμών.

Τι γνωρίζετε για τους όρους και τις αποφάσεις της Σύμβασης της Λοζάνης;
• 24 Ιουλίου 1923 υπογράφεται η συνθήκη ειρήνης της Λοζάνης.
• 30 Ιανουαρίου 1923 είχε υπογραφεί η ελληνοτουρκική Σύμβαση, η οποία ρύθμιζε την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Προβλεπόταν η υποχρεωτική ανταλλαγή μεταξύ των Ελλήνων Ορθοδόξων κατοίκων της Τουρκίας και των Μουσουλμάνων κατοίκων της Ελλάδας. Αυτή θα ίσχυε τόσο για όσους παρέμεναν στις εστίες τους ( όσους δηλαδή Έλληνες βρίσκονταν ακόμα στην Τουρκία και για όσους Μουσουλμάνους κατοικούσαν ακόμα στην Ελλάδα),όσο και για εκείνους που είχαν καταφύγει στην ομόθρησκη χώρα (οι Έλληνες στην Ελλάδα και οι Μουσουλμάνοι στην Τουρκία). Μάλιστα, η ανταλλαγή ίσχυσε αναδρομικά για όλες τις μετακινήσεις που έγιναν από τη μέρα που κηρύχθηκε ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος (18 Οκτωβρίου 1912). Από την ανταλλαγή εξαιρέθηκαν οι Έλληνες Ορθόδοξοι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου και οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης.
• Οι ανταλλάξιμοι, σύμφωνα με τη σύμβαση ανταλλαγής:
1. Θα απέβαλαν την παλιά ιθαγένεια και θα αποκτούσαν την ιθαγένεια της χώρας στην οποία θα εγκαθίσταντο,
2. Είχαν δικαίωμα να μεταφέρουν την κινητή περιουσία τους,
3. Είχαν δικαίωμα να πάρουν από το κράτος στο οποίο μετανάστευαν ως αποζημίωση περιουσία ίσης αξίας με την ακίνητη περιουσία που εγκατέλειπαν φεύγοντας.
4. Θα διευκολύνονταν στη μετακίνησή τους από τη Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής. (2 +σελ. 146, + ορισμός, σελ. 152).
• Διαφορά με προηγούμενες ανάλογες συμφωνίες: Καθιέρωνε για πρώτη φορά τη μαζική μετακίνηση πληθυσμών και είχε υποχρεωτικό χαρακτήρα, ενώ μέχρι τότε οι συμφωνίες προέβλεπαν εθελοντική μετανάστευση κατοίκων κάποιων επίμαχων περιοχών.

Ποιες υπήρξαν οι αντιδράσεις των προσφύγων (2) στην υπογραφή της Σύμβασης;
• Αντέδρασαν έντονα = στις πόλεις συγκρότησαν συλλαλητήρια θέλοντας να εμποδίσουν την εφαρμογή της.
• Η πραγματικότητα όμως που είχε διαμορφωθεί, οδήγησε την ελληνική αντιπροσωπεία στο να συμφωνήσει.
• Οι πρόσφυγες έμεινα με την πικρία ότι το δίκαιο και τα συμφέροντά τους θυσιάστηκαν στο βωμό των συμφερόντων του ελληνικού κράτους.

Ποια υπήρξαν τα πολιτικά αίτια υπογραφής της Σύμβασης;
• Η υπογραφή της Σύμβασης υποβοηθούσε τις βλέψεις των ηγετών των δύο χωρών (Βενιζέλου – Κεμάλ) 1. για τη διασφάλιση και την αναγνώριση των συνόρων τους, 2. την επίτευξη ομοιογένειας (= απαλλαγή από εθνικές μειονότητες), 3. απρόσκοπτη (= χωρίς εμπόδια) ενασχόληση με την εσωτερική μεταρρύθμιση και ανάπτυξη. Σύμφωνη ήταν και η Κοινωνία των Εθνών (= ο Ο.Η.Ε. της περιόδου 1919 – 1939).

Μικτή επιτροπή ανταλλαγής (Ορισμός) + σελ. 146, 150
• Με βάση το άρθρο 11 της Σύμβασης της Λοζάνης ιδρύθηκε η Μικτή επιτροπή ανταλλαγής με έδρα την Κωνσταντινούπολη. Την αποτελούσαν έντεκα μέλη (4 Έλληνες, 4 Τούρκοι, και 3 μέλη-πολίτες ουδέτερων κατά τον Α΄ Π.Π.), με αρμοδιότητα: 1. τον καθορισμό του τρόπου μετανάστευσης των πληθυσμών και 2. την εκτίμηση της ακίνητης περιουσίας των ανταλλαξίμων. (+ σελ. 148) = Την περίοδο 1924-1925 φρόντισε για την ασφαλή μεταφορά περίπου 200.000 Ελλήνων από την Καππαδοκία και γενικότερα την Κεντρική και Νότια Μικρά Ασία. (+ σελ. 150) Επίσης, διευκόλυνε την μετακίνηση των ανταλλαξίμων, καθώς προέβλεπε η Σύμβαση ανταλλαγής πληθυσμών του 1923.

Γ. Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ

1. Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων

Ορισμός: Η ελληνική κυβέρνηση μπροστά στο τεράστιο έργο της περίθαλψης και αποκατάστασης των προσφύγων που έπρεπε να αναλάβει, ζήτησε τη βοήθεια της Κ.Τ.Ε.. Με πρωτοβουλία της Κ.Τ.Ε. το Σεπτέμβριο του 1923 ιδρύθηκε ένας αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική υπόσταση, Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, με έδρα την Αθήνα. Βασική αποστολή της ήταν να εξασφαλίσει στους πρόσφυγες παραγωγική απασχόληση και οριστική στέγαση. Η Ε.Α.Π. λειτούργησε μέχρι το τέλος του 1930. Με ειδική σύμβαση μεταβίβασε στο ελληνικό δημόσιο την περιουσία της, καθώς και τις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει απέναντι στους πρόσφυγες.

Ποια μέσα διέθεσε η ελληνική κυβέρνηση στην Ε.Α.Π. για την εκπλήρωση του έργου της;
1. τις ιδιοκτησίες των Τούρκων ανταλλαξίμων, των Βουλγάρων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα, κτήματα του Δημοσίου, κτήματα που απαλλοτριώθηκαν με την αγροτική μεταρρύθμιση μοναστηριακή γη (συνολικά πάνω από 8.000.000 στρέμματα..
2. το ποσό από δύο δάνεια (1924, 1928) που είχε συνάψει η ελληνική κυβέρνηση στο εξωτερικό.
3. οικόπεδα μέσα ή γύρω από τις πόλεις για την ανέγερση αστικών συνοικισμών.
4. το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό του Υπουργείου Γεωργίας και του Υπουργείου Πρόνοιας και αντιλήψεως.

Ποιες παραμέτρους έλαβε υπόψη η ΕΑΠ για την αποκατάσταση των προσφύγων;

Τη διάκριση σε «αστούς» και «αγρότες».
 Υπήρξε μέριμνα να αποκτήσουν οι πρόσφυγες απασχόληση ίδια ή συναφή με αυτή που είχαν στην πατρίδα τους.
 Γεωργοί πρόσφυγες = εγκατάσταση σε μέρη που θα μπορούσαν να συνεχίσουν τις καλλιέργειες που ήδη γνώριζαν.
 Καλλιεργητές δημητριακών = σε πεδινά μέρη της Μακεδονίας και της Δ. Θράκης,
 Καπνοπαραγωγοί = Ανατολική Μακεδονία και Δυτική Θράκη,
 Αμπελουργοί στην Κρήτη
 Σηροτρόφοι (= καλλιεργητές μεταξοσκώληκα) στο Σουφλί, στην Έδεσσα και αλλού.

Τον τόπο προέλευσης
 Η ΕΑΠ επεδίωξε να εγκατασταθούν μαζί πρόσφυγες που προέρχονταν από τον ίδιο οικισμό ή έστω την ευρύτερη περιοχή.
 Γι’ αυτό υπάρχουν τα τοπωνύμια: Νέα Σμύρνη, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Μουδανιά κ.α.
 Αυτό όμως έγινε δυνατό σε λίγες κοινότητες. Οι περισσότερες εγκαταστάσεις περιελάμβαναν πρόσφυγες διαφορετικής προέλευσης.

Τις αντικειμενικές συνθήκες
Ποιοι υπήρξαν οι λόγοι για τους οποίους δόθηκε βάρος στην αγροτική αποκατάσταση, μολονότι οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν αστική προέλευση;
 Υπήρχαν τα μουσουλμανικά κτήματα (Μακεδονία, Κρήτη, Λέσβο, Λήμνο και αλλού),
 Η αγροτική αποκατάσταση ήταν ταχύτερη και απαιτούσε μικρότερες δαπάνες,
 Η ελληνική οικονομία βασιζόταν ανέκαθεν στην αγροτική παραγωγή, υπήρχε η πολιτική σκοπιμότητα της αποφυγής κοινωνικών αναταραχών (συγκρούσεων) με τη δημιουργία γεωργών μικροϊδιοκτητών αντί εργατικού προλεταριάτου (εξαθλιωμένο εργατικό δυναμικό).
Ποιοι υπήρξαν οι λόγοι που οδήγησαν στην εγκατάσταση κατά προτεραιότητα των προσφύγων στη Μακεδονία και στη Δ. Θράκη;
 Ήταν δυνατόν να χρησιμοποιηθούν τα μουσουλμανικά και βουλγαρικά κτήματα. = Αυτάρκεια των προσφύγων σύντομα και = αύξηση της αγροτικής παραγωγής της χώρας.
 Κάλυψη του δημογραφικού κενού (= αραίωση ελληνικού πληθυσμού) που είχε δημιουργηθεί μετά την αποχώρηση των Μουσουλμάνων και των Βουλγάρων και τις απώλειες (σε ζωές) που προκάλεσαν οι συνεχείς πόλεμοι (1912-1922).

Τι γνωρίζετε για τις μετακινήσεις των προσφύγων και για τις δυσκολίες της μόνιμης εγκατάστασής τους; (+ σελίδα 157) – Συμπεράσματα.
 Η εγκατάσταση των προσφύγων δεν έγινε πάντοτε με την παραπάνω λογική, ούτε ακολούθησε πάντα την κρατική και επιταγή (=απαίτηση).
 Η κινητικότητα των προσφύγων ήταν μεγάλη ειδικά κατά τα πρώτα χρόνια.
 Στόχος των μετακινήσεων = ανεύρεση τόπου με τις καλύτερες συνθήκες εγκατάστασης.
 Πολλοί πρόσφυγες αν και δεν ήταν γεωργοί, ήθελαν να αποκατασταθούν ως αγρότες για να επωφεληθούν από τα δάνεια και τις παροχές της ΕΑΠ.
 Άλλοι πάλι μετακινούνταν προς τα αστικά κέντρα, για να πάρουν την αποζημίωση που δινόταν στους αστούς ανταλλάξιμους.

Ποιοι άλλοι φορείς ασχολήθηκαν με την αποκατάσταση των προσφύγων;
 Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων (1922-1925) + σελίδα 148.
 Υπουργείο Πρόνοιας και Αντιλήψεως (από το 1925) + σελίδα 153.
 Υπουργείο Γεωργίας + σελίδα 153.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποια μέσα διέθεσε η ελληνική κυβέρνηση στην Ε.Α.Π. για την εκπλήρωση του έργου της;
2. Ποιες παραμέτρους έλαβε υπόψη η ΕΑΠ για την αποκατάσταση των προσφύγων;
3. Ποιοι υπήρξαν οι λόγοι για τους οποίους δόθηκε βάρος στην αγροτική αποκατάσταση, μολονότι οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν αστική προέλευση;
4. Ποιοι υπήρξαν οι λόγοι που οδήγησαν στην εγκατάσταση κατά προτεραιότητα των προσφύγων στη Μακεδονία και στη Δ. Θράκη;
5. Τι γνωρίζετε για τις μετακινήσεις των προσφύγων και για τις δυσκολίες της μόνιμης εγκατάστασής τους;
6. Ποιοι άλλοι φορείς ασχολήθηκαν με την αποκατάσταση των προσφύγων;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ

1. Η ελληνική κυβέρνηση μπροστά στο τεράστιο έργο της περίθαλψης και αποκατάστασης των προσφύγων ζήτησε τη βοήθεια της Κ.Τ.Ε..
2. Βασική αποστολή της Ε.Α.Π ήταν να εξασφαλίσει στους πρόσφυγες παραγωγική απασχόληση και προσωρινή στέγαση.
3. Η ελληνική κυβέρνηση διέθεσε στην Ε.Α.Π. για την εκπλήρωση του έργου της σπίτια μέσα ή γύρω από τις πόλεις .
4. Η κινητικότητα των προσφύγων ήταν μεγάλη ειδικά κατά τα πρώτα χρόνια.
5. Πολλοί πρόσφυγες αν και δεν ήταν γεωργοί, ήθελαν να αποκατασταθούν ως αγρότες για να επωφεληθούν από την παραχώρηση γης.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Η επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων λειτούργησε :
α. 1923 – 1930
β. 1922 – 1930
γ. 1923 – 1932
δ. 1922 – 1936

2. Η γη που συνολικά παραχωρήθηκε στην Ε.Α.Π. ανερχόταν σε:
α. 6.000.000 στρέμματα
β. 7.000.000 στρέμματα
γ. 8.000.000 στρέμματα
δ. 9.000.000 στρέμματα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

1. «Το έργο της αποκατάστασης των προσφύγων, που αρχικά είχε αναλάβει το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων, συνέχισε η διεθνής Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων, η γνωστή ως ΕΑΠ, που, σύμφωνα με το Πρωτόκολλο της Γενεύης, έργο της ήταν η ένταξη των προσφύγων στο κοινωνικό σύνολο, αφού εξασφαλιζόταν, εκτός από τη στέγη, δυνατότητα επαγγελματικής αποκατάστασης. Η ΕΑΠ εξαρχής βρήκε τη λύση της ταπητουργίας ως «πανάκεια» και σε κάθε προσφυγικό συνοικισμό χρηματοδοτούσε την ανέγερση της ή περισσοτέρων μεγάλων οικοδομημάτων, ώστε η οικιακή ενασχόληση των προσφύγων να μετατραπεί σε σύγχρονη βιομηχανική διαδικασία.
Αντίθετα από της της οικισμούς, στη Νέα Ιωνία υπήρξε πιο συγκεκριμένη η έκφραση της βιομηχανικής πολιτικής της ΕΑΠ. Βέβαια, είναι γνωστό ότι η ΕΑΠ κατηγορήθηκε για την αναποτελεσματικότητα που είχε στον τομέα αυτό και πολλοί ερευνητές θεώρησαν ότι αρνήθηκε να ασχοληθεί με το θέμα».

Όλγα Βογιατζόγλου, «Η βιομηχανική εγκατάσταση των προσφύγων στη Νέα Ιωνία – Παράμετρος της αστικής εγκατάστασης»,
στο συλλογικό τόμο: «Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα», ό.π., σ. 149

Αφού μελετήσετε την παραπάνω πηγή και λάβετε υπόψη το κείμενο του σχολικού της βιβλίου να επισημάνετε την κύρια αποστολή της ΕΑΠ και να ορίσετε τα κύρια χαρακτηριστικά της.

2. «Οι ελληνικές κυβερνήσεις εγκαθιστούν τους πρόσφυγες κυρίως στις πιο εύφορες ελληνικές χώρες, στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, είτε αγροτικά είτε αστικά. Επιδιώχθηκε πρώτα ν’ αποκατασταθούν στις περιουσίες που είχαν εγκαταλείψει οι Τούρκοι, αλλά, επειδή οι οικισμοί ήταν συγκριτικά λίγοι, κτίστηκαν εκατοντάδες νέοι συνοικισμοί, ορισμένοι από τους οποίους αργότερα εξελίχθηκαν σε αξιόλογα οικονομικά κέντρα. Οι κυβερνήσεις τους δίνουν γαίες και τα πρώτα μέσα και ζώα για την καλλιέργεια της γης. Στις χώρες αυτές ιδίως προβαίνουν ακόμη στην εκτέλεση μεγάλων έργων πολιτισμού, ανοίγουν δρόμους, κατασκευάζουν γέφυρες, εκτελούν μεγάλα λιμενικά έργα· επίσης εκτελούν μεγάλα εγγειοβελτιωτικά και αρδευτικά έργα, κυρίως σε τρεις περιοχές, στις πεδιάδες των Σερρών, της Δράμας και της Θεσσαλονίκης: διευθετούν προς όφελος της γεωργίας κοίτες χειμάρρων και μεγάλων ποταμών, όπως του Αξιού, του Στρυμόνα κλπ., που με τις πλημμύρες τους νέκρωναν τις παρόχθιες γαίες σε μεγάλο βάθος, αποξηραίνουν λίμνες, όπως του Αχινού, Γενιτσών, Αρτζάν, Αματόβου και τις γαίες τις παραδίδουν σε ακτήμονες πρόσφυγες και γηγενείς. Έπρεπε ακόμη να γίνουν αρτεσιανά φρέατα, υδραγωγεία, εξυγιαντικά έργα, για να καταπολεμηθούν οι ελώδεις πυρετοί, ο τύφος, η φυματίωση, να ιδρυθούν ιατρικοί σταθμοί, φαρμακεία κλπ. Τα μεγάλα αρδευτικά έργα μεταβάλλουν την ανάγλυφη όψη της Μακεδονίας και προκαλούν το θαυμασμό των πολιτισμένων λαών».

Απ. Βακαλόπουλος, Νέα Ελληνική Ιστορία, ό.π., σσ. 383-385

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το παραπάνω παράθεμα να παρουσιάσετε τους λόγους εγκατάστασης των προσφύγων στις παραπάνω περιοχές και τα μέτρα στήριξης που ανέλαβαν οι ελληνικές κυβερνήσεις.

2. Η αγροτική αποκατάσταση
Ποιος την ανέλαβε; Η ΕΑΠ στο μεγαλύτερο μέρος.
Πού απέβλεπε; Στη δημιουργία μικρών ιδιοκτησιών.
Που έγινε η εγκατάσταση;
a. Σε εγκαταλελειμμένα χωριά,
b. Σε νέους οικισμούς προσαρτημένους σε χωριά
c. Σε νέους αμιγώς προσφυγικούς συνοικισμούς

Με ποια κριτήρια ποίκιλλε το μέγεθος και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά παραχώρησης του γεωργικού κλήρου στους πρόσφυγες;
1. με το μέγεθος της οικογένειας των προσφύγων,
2. την ποιότητα του εδάφους,
3. το είδος της καλλιέργειας,
4. τη δυνατότητα άρδευσης (ποτίσματος)
• Συνήθως ο κλήρος δεν αποτελούσε ενιαία έκταση αλλά τεμάχια αγρών που βρίσκονταν σε διαφορετικές τοποθεσίες.
• Στην αρχή η διανομή από τις υπηρεσίες εποικισμού (= τοποθέτησης των προσφύγων σε συγκεκριμένες περιοχές) ήταν προσωρινή. Θα γινόταν οριστική μετά την κτηματογράφηση από την τοπογραφική υπηρεσία του Υπουργείου Γεωργίας.
• Εκτός από τη γη παραχωρούνταν στέγη, εργαλεία, σπόροι, λιπάσματα και ζώα.

Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία που ακολουθήθηκε για τη στέγαση των προσφύγων στις αγροτικές περιοχές;
• Σύστημα ανέγερσης: α) εργολαβία – απευθείας από την ΕΑΠ, β) αυτεπιστασία – ανέγερση οικιών από τους ίδιους τους πρόσφυγες με τη χορήγηση όλων των οικοδομικών υλικών
• Διαρρύθμιση: δύο δωμάτια, συνήθως, μια αποθήκη και στάβλος.
• Τρόπος αποπληρωμής: Με δόσεις στην ΕΑΠ, Μετά τη διάλυσή της το 1930, τα χρέη των αγροτών προσφύγων ανέλαβε να εισπράξει η αγροτική τράπεζα.
• Τίτλοι ιδιοκτησίας: Αρχικά ο τίτλος ιδιοκτησία ήταν απλής κατοχής, θα γινόταν πλήρους κυριότητας αργότερα, μετά την αποπληρωμή του χρέους.

3. Η αστική αποκατάσταση
Ποιες υπήρξαν οι διαφορές μεταξύ της αγροτικής και τις αστικής αποκατάστασης;
1. Ποιος την ανέλαβε; Περισσότερο το κράτος και λιγότερο η ΕΑΠ, η οποία προσέφερε οικονομική βοήθεια σε περιορισμένο αριθμό επιχειρήσεων, οικοτεχνικών και βιοτεχνικών δραστηριοτήτων (π.χ. ταπητουργία-χαλιά).
• Σε αντίθεση με την αγροτική αποκατάσταση, η αστική περιλάμβανε μόνο στέγαση και όχι πρόνοια για εύρεση εργασίας

2. Ποια εμπόδια συνάντησε η αστική στέγαση των προσφύγων, τα οποία προκάλεσαν μεγαλύτερες δυσκολίες από την προσπάθεια στέγασης στις αγροτικές περιοχές;
• Τα ανταλλάξιμα μουσουλμανικά σπίτια στις πόλεις ήταν λίγα (και οι αστοί πρόσφυγες πολλοί).
• Τα οικιστικά προγράμματα του κράτους (προγράμματα κατασκευής σπιτιών) καθυστερούσαν, λόγω των πολιτικών ανωμαλιών (πολιτική αστάθεια), και της κακής οικονομικής κατάστασης κατά τις δεκαετίες 1920-1930.
• Πρόβλημα επίσης απετέλεσε η περιπλάνηση των αστών προσφύγων από πόλη σε πόλη για μεγάλο χρονικό διάστημα. (+ σελίδα 154-155).

Ποιες υπήρξαν οι πρώτες επαγγελματικές απασχολήσεις των προσφύγων στα αστικά κέντρα;
• Οι περισσότεροι πρόσφυγες στις πόλεις τα πρώτα χρόνια εργάζονταν περιστασιακά, είτε κάνοντας «μεροκάματα» στις οικοδομές είτε βιοτέχνες, είτε ως πλανόδιοι μικροπωλητές και μικροκαταστηματάρχες. Άλλοι δούλεψαν ως ναυτεργάτες και εργάτες σε δημόσια έργα στις πόλεις ή στην ύπαιθρο (αρδευτικά, αποστραγγιστικά = αποξηράνσεις, διάνοιξη δρόμων, κατασκευή ή επέκταση λιμανιών κ.α.).

Τι γνωρίζετε για τη δημιουργία και την οργάνωση των πρώτων αστικών συνοικισμών;
 Ξεκίνησε από την Αθήνα και τον Πειραιά = 4 συνοικισμοί = Καισαριανή, Βύρωνας, Νέα Ιωνία, Κοκκινιά.
 Υιοθετήθηκε η δημιουργία συνοικισμών με επέκταση των πόλεων στις οποίες ήταν προσωρινά εγκατεστημένοι.
 Προκρίθηκε το σύστημα ανέγερσης μικρών κατοικιών, μονοκατοικιών, διπλοκατοικιών, τετρακατοικιών, μονώροφων ή διώροφων, με ένα ή δύο δωμάτια, κουζίνα και τους αναγκαίους βοηθητικούς χώρους.
 Το κράτος ή η ΕΑΠ ανέθεταν την ανέγερση των συνοικισμών σε εργολάβους (εργολαβία), ή φρόντιζαν να εφοδιάζουν τους πρόσφυγες με τα απαραίτητα μέσα για να κατασκευάσουν οι ίδιοι τα σπίτια τους (αυτεπιστασία).
 Η οικοδόμηση των συνοικισμών, ελλείψει χρόνου και χρημάτων, συχνά δεν συνδυαζόταν με έργα υποδομής (ύδρευση, αποχετευτικό σύστημα, οδικό δίκτυο κ.α.).
 Παρά την ομοιομορφία που επικρατούσε, υπήρχε ελαφρά διαφοροποίηση των κατοικιών του ενός συνοικισμού από τον άλλο, ως προς το εμβαδόν, την ποιότητα κατασκευής και τη λειτουργικότητα.
 Ιδρύθηκαν ακόμη προσφυγικοί οικοδομικοί συνεταιρισμοί και χορηγήθηκαν άτοκα δάνεια σε προσφυγικές οικογένειες για τη στέγασή τους.

Πώς επέδρασε η διάκριση εύπορων και άπορων προσφύγων στη διαδικασία στέγασής τους;
a. Εύποροι πρόσφυγες:
 Είχαν την οικονομική δυνατότητα να φροντίσουν μόνοι τους τη στέγασή τους.
 Αρχικά, νοίκιασαν ή αγόρασαν σπίτια μέσα στις πόλεις και έτσι αναμείχθηκαν με τους γηγενείς.
 Αργότερα, ανέλαβαν πρωτοβουλίες για την ίδρυση οικισμών , ακολουθώντας την εξής διαδικασία:
– ίδρυαν οικοδομικό συνεταιρισμό,
– αγόραζαν μια έκταση σε προνομιούχο περιοχή,
– οικοδομούσαν αστικές κατοικίες καλής ποιότητας.
 Τέτοιοι οικισμοί ήταν: Νέα Σμύρνη στην Αθήνα , Καλλίπολη στον Πειραιά.

b. Άποροι πρόσφυγες:
 Δεν κατόρθωσαν να αποκατασταθούν άμεσα.
 Εγκαταστάθηκαν σε καλύβες, χαμόσπιτα και σε άλλες πρόχειρες κατασκευές στις παρυφές παλαιών οικισμών ή δημιούργησαν παραγκουπόλεις γύρω από προσφυγικούς καταυλισμούς.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΟΙΧΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

1. Με ποια κριτήρια ποίκιλλε το μέγεθος και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά παραχώρησης του γεωργικού κλήρου στους πρόσφυγες;
2. Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία που ακολουθήθηκε για τη στέγαση των προσφύγων στις αγροτικές περιοχές;
3. Ποιες υπήρξαν οι διαφορές μεταξύ της αγροτικής και τις αστικής αποκατάστασης;
4. Ποιες υπήρξαν οι πρώτες επαγγελματικές απασχολήσεις των προσφύγων στα αστικά κέντρα;
5. Τι γνωρίζετε για τη δημιουργία και την οργάνωση των πρώτων αστικών συνοικισμών;
6. Πώς επέδρασε η διάκριση εύπορων και άπορων προσφύγων στη διαδικασία στέγασής τους;

ΕΡΩΤΗΣΗ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΗΣ

Να γράψετε, στο κενό αριστερά, το γράμμα του δεδομένου της στήλης Β΄ που αντιστοιχεί στο δεδομένο της στήλης Α΄. (Κάποια δεδομένα της στήλης Β΄ περισσεύουν).

Στήλη Α΄ Στήλη Β΄

— αγροτική αποκατάσταση

— αστική αποκατάσταση
α) συνάντησε περισσότερα εμπόδια για την πραγματοποίησή της

β) περιελάμβανε μόνο στέγαση

γ) ανέλαβε την αποκατάσταση κυρίως η ΕΑΠ

δ) περιελάμβανε στέγαση και υπήρχε μέριμνα για εύρεση εργασίας

ε) την ανέλαβε το κράτος περισσότερο παρά η ΕΑΠ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ

1. Συνήθως ο κλήρος που παραχωρούνταν δεν αποτελούσε ενιαία έκταση αλλά τεμάχια αγρών που βρίσκονταν σε διαφορετικές τοποθεσίες.

2. Αρχικά ο τίτλος ιδιοκτησίας στην αγροτική στεγαστική αποκατάσταση ήταν απλής κατοχής, θα γινόταν πλήρους κυριότητας αργότερα, μετά την αποπληρωμή του μισού τουλάχιστον χρέους.

3. Σε αντίθεση με την αγροτική αποκατάσταση, η αστική περιλάμβανε μόνο πρόνοια για εύρεση εργασίας και όχι στέγαση.

4. Τα οικιστικά προγράμματα του κράτους καθυστερούσαν, λόγω των πολιτικών ανωμαλιών και της κακής οικονομικής κατάστασης κατά τις δεκαετίες 1920-1940.

5. Το κράτος ή η ΕΑΠ, στην αστική αποκατάσταση ανέθεταν την ανέγερση των συνοικισμών σε εργολάβους (εργολαβία), ή φρόντιζαν να εφοδιάζουν τους πρόσφυγες με τα απαραίτητα μέσα για να κατασκευάσουν οι ίδιοι τα σπίτια τους (αυτεπιστασία).

ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

ΑΥΕ, φάκελος. Ε, προσφυγικόν ζήτημα εν Ελλάδι, 1923:

«Η κατανομή των προσφύγων εγένετο άνευ ουδενός κριτηρίου, ένεκα της σπουδής μεθ’ ης, ιδία εκ Μ. Ασίας, εγένετο η μεταφορά αυτών, επικρατησάσης μόνον της απόψεως να διευθύνωνται τα ατμόπλοια εις την εγγυτέραν ελευθέραν γωνίαν και όπου κατά συμπεριφοράν υπετίθετο ότι ευκολώτερα και προχειρότερα θα ήσαν τα μέσα στεγάσεως. Έπεται εκ τούτου ότι ήδη παρίσταται εκ νέου ανάγκη νέων μετακινήσεων του προσφυγικού πληθυσμού, πρώτον ίνα τα μέλη της αυτής οικογενείας επανεύρωσιν άλληλα, δεύτερον δε ίνα συνενωθώσιν επί το αυτό οι κάτοικοι των ιδίων συνοικισμών, χωρίων, κωμοπόλεων».

Άννα Παναγιωταρέα, «Όταν οι αστοί έγιναν πρόσφυγες»,
εκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 148

«Η κινητικότητα των προσφύγων υπήρξε μεγάλη, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια»: Να σχολιάσετε τη φράση με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος.

Δ. Η ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΑΛΛΑΞΙΜΩΝ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

1. Η αποζημίωση των ανταλλαξίμων
Ποιοι φορείς ανέλαβαν το έργο εκτίμησης των περιουσιών των προσφύγων;
– Η Μικτή επιτροπή,
– Η Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής πληθυσμών (1924), που υπαγόταν στο Υπουργείο Γεωργίας,
– Γραφεία ανταλλαγής πληθυσμών.

Τι γνωρίζετε για το ρυθμό εκτίμησης των περιουσιών και ποια προσωρινή λύση υιοθετήθηκε;
– Το έργο εκτίμησης προχωρούσε αργά,
– Η δυσφορία των προσφύγων μεγάλωνε,
– Υιοθετήθηκε η λύση να δοθεί μια προκαταβολή στους πρόσφυγες, μέχρι την τελική αποπληρωμή, μετά από προσωρινή εκτίμηση.
– Η Εθνική τράπεζα ανέλαβε να πληρώσει στους ανταλλάξιμους την προκαταβολή αυτή. (+ σελίδα 162)= Η Εθνική τράπεζα όμως παρακράτησε το 25% της αποζημίωσης αυτής.

Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία προσωρινής εκτίμησης των προσφυγικών περιουσιών;
– Η προσωρινή εκτίμηση έγινε με βάση τις δηλώσεις που υποβλήθηκαν στα κατά τόπους Γραφεία Ανταλλαγής.
– Οι αιτήσεις αποζημίωσης εξετάζονταν από ειδικές επιτροπές προσφύγων, συμπατριωτών των ενδιαφερομένων (ώστε να ελέγχετε, στο μέτρο του δυνατού η ακρίβεια των στοιχείων)
– Εάν οι δηλώσεις θεωρούνταν ανακριβείς προβλεπόταν αναθεώρησή τους από ένα Ανώτατο Συμβούλιο.
– Καθορίστηκαν και τα περιουσιακά στοιχεία για τα οποία καταβαλλόταν αποζημίωση.
– Η αποζημίωση θα δινόταν σε εκείνους που δεν είχαν μέχρι τότε αποκατασταθεί.

Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία οριστικής εκτίμησης των προσφυγικών περιουσιών;
– Συστάθηκαν Πρωτοβάθμιες και Δευτεροβάθμιες Επιτροπές Εκτίμησης.
– Με την πάροδο του χρόνου η ολοκλήρωση του έργου αυτού φαινόταν όλο και πιο μακρινή.
– Το έργο ήταν τεράστιο και υπονομευόταν από την τουρκική πλευρά ( καθώς οι αποζημιώσεις που έπρεπε να πληρώσει το τουρκικό κράτος στο ελληνικό ήταν πολλαπλάσιας αξίας από τις αντίστοιχες ελληνικές).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΟΙΧΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

• Ποιοι φορείς ανέλαβαν το έργο εκτίμησης των περιουσιών των προσφύγων;
• Τι γνωρίζετε για το ρυθμό εκτίμησης των περιουσιών και ποια προσωρινή λύση υιοθετήθηκε;
• Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία προσωρινής εκτίμησης των προσφυγικών περιουσιών;
• Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία οριστικής εκτίμησης των προσφυγικών περιουσιών;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ
1. Το 1924 συστάθηκε η Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής πληθυσμών που υπαγόταν στο Υπουργείο Γεωργίας.
2. Για την προσωρινή εκτίμηση των περιουσιών, οι πρόσφυγες υπέβαλαν δηλώσεις στις κατά τόπους πρωτοβάθμιες επιτροπές.
3. Το έργο της εκτίμησης των περιουσιών υπονομευόταν από την τουρκική πλευρά.
4. Η αγροτική τράπεζα ανέλαβε να πληρώσει στους ανταλλάξιμους την προκαταβολή.

ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΗΣ
Να γράψετε, στο κενό αριστερά, το γράμμα του δεδομένου της στήλης Β΄ που αντιστοιχεί στο δεδομένο της στήλης Α΄. (Κάποια δεδομένα της στήλης Β΄ περισσεύουν).

Στήλη Α΄ Στήλη Β΄

___ Μικτή Επιτροπή

—– Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσμών

___ Ανώτατο Συμβούλιο α) προσωρινή εκτίμηση των περιουσιών με βάση τις υποβληθείσες δηλώσεις των ενδιαφερομένων

β) έργο τους η εκτίμηση της αξίας των εκατέρωθεν περιουσιών που εγκαταλείφθηκαν

γ) βοηθητικό ρόλο στο έργο της ελληνικής αντιπροσωπείας για την εκτίμηση της αξίας των περιουσιών που εγκαταλείφθηκαν

δ) έργο τους η οριστική εκτίμηση των περιουσιών

ε) έργο τους η επανεξέταση των αιτήσεων των ενδιαφερομένων.

ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

Αφού μελετήσετε το παραπάνω παράθεμα να απαντήσετε στο ακόλουθο ερώτημα:

«Στη Μυτιλήνη λειτούργησε το «Μεικτόν Εκκλησιαστικό Συμβούλιο Επαρχίας Κυδωνιών – Μοσχονησίων και πέριξ», που αντικατέστησε το σύλλογο «Κοινότης Κυδωνιών, Μοσχονησίων και πέριξ». Στο αρχείο της Ενώσεως Κυδωνιατών σώζεται η αλληλογραφία του Συμβουλίου και τα πρακτικά των συνεδριάσεών του από την 26η Απριλίου 1926 μέχρι και τη 16η Οκτωβρίου 1933, που έπαψε να λειτουργεί. Εκεί είναι καταγραμμένα λεπτομερώς όλα τα στοιχεία των Αϊβαλιωτών που κατέφευγαν στο Συμβούλιο για να αποκτήσουν τίτλους ιδιοκτησίας και να επαληθεύσουν κληρονομικά δικαιώματα. Ακολουθείτο, σ’ όλες τις περιπτώσεις, ένα είδος ανακριτικής διαδικασίας για την εξακρίβωση και την επαλήθευση των στοιχείων που προσκόμιζαν οι μάρτυρες.
Τις αποφάσεις του το Μεικτό Εκκλησιαστικό Συμβούλιο παρέπεμπε στη Δευτεροβάθμια Επαρχιακή Επιτροπή για την περιφέρεια Κυδωνιών, που είχε συστήσει η Διεύθυνση Ανταλλαγής του Υπουργείου Γεωργίας. Η απόφαση αυτή ήταν το έγκυρο έγγραφο που οι δημόσιες υπηρεσίες λάμβαιναν υπόψη τους για τον καθορισμό των αποζημιώσεων των δικαιούχων αγροτών και των αστών Αϊβαλιωτών. Η επαφή των προσφύγων με το ελληνικό δημόσιο και τη γραφειοκρατία που είχε δημιουργηθεί τους αποθάρρυνε εντελώς και τους έκανε να νιώθουν ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας».
Άννα Παναγιωταρέα, ό.π., σ. 157

Ποια διαδικασία ακολουθούσαν κατά την προσωρινή και την οριστική εκτίμηση των περιουσιών των προσφύγων και πώς διασφαλιζόταν η ακρίβεια των στοιχείων που αφορούσαν τις διεκδικούμενες περιουσίες;

2. Η ελληνοτουρκική προσέγγιση (Διπλωματικά έγγραφα)
• Μετά την υπογραφή της Σύμβασης ανταλλαγής πληθυσμών και της συνθήκης ειρήνης της Λοζάνης, οι σχέσεις των δύο χωρών δοκιμάζονταν κατά διαστήματα από εντάσεις.
• Σύμβαση της Άγκυρας (Ιούνιος 1925) – Συμφωνία των Αθηνών (Δεκέμβριος 1926) = Ρύθμιζαν επίμαχα (κρίσιμα) θέματα, όμως δεν εφαρμόστηκαν ποτέ.
• Αύγουστος 1928 εκλογές και νίκη του κόμματος των Φιλελευθέρων = έναρξη διαπραγματεύσεων με την Τουρκία διετούς διάρκειας. Ο Βενιζέλος επιθυμούσε α) τη διευθέτηση των οικονομικών διαφορών και β) την αμοιβαίο αναγνώριση του εδαφικού καθεστώτος (= των νέων συνόρων) μεταξύ των δύο χωρών. Όμως σε κάθε προσπάθεια προσέγγισης με την Τουρκία εμπόδιο στεκόταν η έντονα αρνητική στάση των προσφύγων.
• Συμφωνία της Άγκυρας (10 Ιουνίου 1930) = οικονομικό σύμφωνο μεταξύ των δύο χωρών. Προέβλεπε – κύρια σημεία:
1. Ρύθμισε το ζήτημα των Ελλήνων Ορθοδόξων της Κωνσταντινούπολης και των Μουσουλμάνων της Θράκης, καθώς και των «Φυγάδων».
2. Όριζε ότι οι ανταλλάξιμες μουσουλμανικές περιουσίες στην Ελλάδα και οι ελληνικές στην Τουρκία περιέρχονταν στην κυριότητα του Ελληνικού και τουρκικού δημοσίου αντίστοιχα.
3. Προέβλεπε αμοιβαία απόσβεση των οικονομικών υποχρεώσεων των δύο χωρών (= η μία χώρα δεν χρώσταγε στην άλλη).
4.

$ Η παραπάνω συμφωνία ολοκληρώθηκε με τα παρακάτω:
* Σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας και διαιτησίας,
* Πρωτόκολλο για τον περιορισμό των ναυτικών εξοπλισμών,
* Σύμβαση εμπορίου, εγκατάστασης και ναυτιλίας: με τη σύμβαση αυτή δόθηκε η δυνατότητα στους υπηκόους-πολίτες του καθενός από τα δύο κράτη να ταξιδεύουν ή να εγκαθίστανται (με κάποιους περιορισμούς) στο έδαφος του άλλου κράτους.

Ποιος υπήρξε ο αντίκτυπος από την υπογραφή των παραπάνω συμφωνιών στις διακρατικές σχέσεις Ελλάδας-Τουρκίας και ποιες οι συνέπειες στο εσωτερικό της Ελλάδας;
• Διάψευση αρχικών αισιόδοξων προσδοκιών για την εξομάλυνση των σχέσεων Ελλάδας –Τουρκίας.
• Όμως, για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα δεν σημειώθηκαν τριβές – συγκρούσεις μεταξύ των δύο κρατών και δεν αμφισβητήθηκαν τα νέα σύνορα, όπως επεδίωκε και ο Βενιζέλος.
• Στην απομάκρυνση όμως, τμήματος της εκλογικής βάσης (ψηφοφόρων) των προσφύγων από το κόμμα των Φιλελευθέρων και στην εκλογική ήττα του 1932 και 1933 συνέβαλαν: (πολιτική συμπεριφορά προσφύγων –1- , + σελίδα 165)

1. Ο συμψηφισμός (= η εξίσωση ως προς την αξία) των ανταλλάξιμων, ελληνικών και μουσουλμανικών περιουσιών, ο οποίος προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων ανάμεσα στους πρόσφυγες. Με τη συμφωνία αυτή η κατά πολύ μεγαλύτερη περιουσία των ανταλλαξίμων Ελλήνων ορθοδόξων της Τουρκίας εξισώθηκε με την αντίστοιχη περιουσία των μουσουλμάνων της Ελλάδας.
2. Η παρακράτηση του 25% της προκαταβολής της αποζημίωσης από την Εθνική τράπεζα.
3. Η άρνηση διακανονισμού των προσφυγικών χρεών (π.χ. μικρότερες δόσεις για μεγαλύτερο χρόνο αποπληρωμής).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Η σύμβαση της Άγκυρας υπογράφηκε:
α. Ιούνιο 1925 β. Δεκέμβριο 1926 γ. Ιούνιο 1930 δ. Οκτώβριο 1930

2. Η συμφωνία των Αθηνών υπογράφηκε:

α. Ιούνιο 1925 β. Δεκέμβριο 1926 γ. Ιούνιο 1930 δ. Οκτώβριο 1930

3. Η συμφωνία της Άγκυρας υπογράφηκε:

α. Ιούνιο 1925 β. Δεκέμβριο 1926 γ. Ιούνιο 1930 δ. Οκτώβριο 1930

4. Η συμφωνία της Άγκυρας ολοκληρώθηκε:

α. Ιούνιο 1925 β. Δεκέμβριο 1926 γ. Ιούνιο 1930 δ. Οκτώβριο 1930

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ
• Η συμφωνία της Άγκυρας αποτελούσε πολιτικό – οικονομική συμφωνία των δύο χωρών.
• Ο συμψηφισμός των ανταλλαξίμων ελληνικών και μουσουλμανικών περιουσιών προκάλεσε μερικές αντιδράσεις ανάμεσα στους πρόσφυγες.
• Η απομάκρυνση του προσφυγικού κόσμου από το κόμμα των φιλελευθέρων συνέβαλε στην ήττα του στις εκλογές του 1932-1933.

ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο των πηγών που ακολουθούν να παρουσιάσετε τους όρους και τη σημασία των ελληνοτουρκικών συμφωνιών του 1930.

ΟΙ 3 (ΤΡΕΙΣ) ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ (1930)

Ο Έλλην πρωθυπουργός, συνοδευόμενος υπό του υπουργού των Εξωτερικών Ανδρ. Μιχαλακοπούλου, ανεχώρησεν εξ Ελλάδος, επιβαίνων ελληνικού πολεμικού, την 25ην Οκτωβρίου 1930. Η υποδοχή που του έγινεν από επισήμου πλευράς υπήρξεν εξαίρετος τόσον εις Κωνσταντινούπολιν, όσον και εις την τουρκικήν πρωτεύουσαν. Η εις Άγκυραν επίσκεψις του Βενιζέλου ετερματίσθη με την υπογραφήν, την 30ην Οκτωβρίου, τριών ελληνοτουρκικών συμφωνιών. Η πρώτη ήτο «σύμφωνον φιλίας, ουδετερότητος και διαιτησίας». Η αξία του συμφώνου τούτου ευρίσκετο κυρίως εις την διάταξιν, δια της οποίας τα δύο κράτη ανελάμβανον αμοιβαίως την υποχρέωσιν να μη μετάσχουν οιασδήποτε οικονομικής ή πολιτικής συνεννοήσεως, στρεφομένης εναντίον του ετέρου εξ αυτών.
Η δευτέρα, το ναυτικόν πρωτόκολλον, ανεφέρετο εις τους ναυτικούς εξοπλισμούς Ελλάδος και Τουρκίας. Δια του πρωτοκόλλου ωρίζετο ότι τα δύο κράτη ανελάμβανον την υποχρέωσιν όπως «εις ουδεμίαν παραγγελίαν προσκτήσεως ή ναυπηγήσεως πολεμικών μονάδων ή εξοπλισμών προβαίνωσιν, άνευ προηγουμένης ειδοποιήσεως του ετέρου συμβαλλομένου μέρους, εξ μήνας πρότερον, επί τω σκοπώ όπως παρέχεται εις τας δύο κυβερνήσεις η ευκαιρία να προλαμβάνουν ενδεχόμενην άμιλλαν ναυτικών εξοπλισμών, δια της φιλικής ανταλλαγής απόψεων και της παροχής εξηγήσεων υπό του ενός και του ετέρου μέρους εν πνεύματι πλήρους ειλικρινείας».
………………………………………………………………………………………………………………..
Η τρίτη συμφωνία περιελάμβανεν εμπορικήν σύμβασιν, σύμβασιν εγκαταστάσεως και προξενικήν σύμβασιν. Αι συμβάσεις αυταί είχον ως αποτέλεσμα την τόνωσιν των μεταξύ των δύο χωρών εμπορικών σχέσεων και την κατοχύρωσιν των εις την Τουρκίαν εγκατεστημένων Ελλήνων. Ηνοίγοντο δε προοπτικαί δια την εγκατάστασιν νέων.

Γρ. Δαφνή, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940, ό.π., σσ. 68-70

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΗΣ ΣΥΝΕΝΝΟΗΣΗΣ (1930)

Το περιεχόμενον της πραγματοποιηθείσης ελληνοτουρκικής συνεννοήσεως ήτο ευρύτερον από ό,τι προέδιδον αι υπογραφείσαι συμφωνίαι. Το προσδιώρισαν εις τας προπόσεις που εξεφώνησαν οι Ισμέτ και Ελ. Βενιζέλος, εις το δοθέν προς τιμήν του Έλληνος πρωθυπουργού γεύμα εν Αγκύρα την 27ην Οκτωβρίου. «Η Τουρκία και η Ελλάς», είχεν είπει ο Ισμέτ, «είναι ηναγκασμέναι να εργασθούν με πνεύμα συνεννοήσεως εις πάσαν περίπτωσιν εις τα Βαλκάνια και την ανατολικήν λεκάνην της Μεσογείου, όπου είναι καταφανεστέρα η ταυτότης των συμφερόντων των. Αι μέλλουσαι γενεαί θα είναι ευγνώμονες απέναντι εκείνων οι οποίοι εργάσθησαν δια την οικοδόμησιν και την παγίωσιν του στερεού οικοδομήματος της ελληνοτουρκικής φιλίας». Ο Βενιζέλος, απαντών, εβεβαίωσεν ότι «ο μεταξύ των δύο χωρών προαιώνιος αγών έλαβε οριστικόν τέρμα», ότι «ηνωμένοι οι δύο λαοί θα αποτελέσουν ασφαλές στήριγμα της βαλκανικής και ευρωπαϊκής ειρήνης, εν ουδεμιά περιπτώσει δυνάμενοι να ευρεθούν εις αντιμαχόμενα στρατόπεδα».
Η ελληνοτουρκική προσέγγισις είχεν ως άμεσον συνέπειαν, αι δύο χώραι, κατόπιν συνεννοήσεως, να χαράσσουν κοινήν πολιτικήν εις όλα τα αφορώντα τα δύο κράτη διεθνή ζητήματα. Επί πλέον, εκάστη των δύο χωρών προσέφερε τας φιλικάς της υπηρεσίας εις την άλλην, όπως, επί παραδείγματι, η Τουρκία εμεσολάβησε δια τον διακανονισμόν των ελληνοβουλγαρικών διαφορών, ενώ η Ελλάς επρωτοστάτησεν εις την κίνησιν δια την είσοδον εις την ΚΤΕ της Τουρκίας, η οποία επραγματοποιήθη το 1932.
Η ανταλλαγή των κυρώσεων των συμφωνιών της Άγκυρας έγινε την μεσημβρίαν της 5ης Οκτωβρίου 1931 και επ’ ευκαιρία της αφίξεως εις Αθήνας του Ισμέτ Πασά και του Ρουσδή Βέη, εις ανταπόδοσιν της επισκέψεως των Βενιζέλου και Μιχαλακοπούλου εις Άγκυραν. Ομιλών μετά την τελετήν, ο Βενιζέλος είπεν ότι «τα έγγραφα των κυρώσεων έχασαν ένα μέρος της σημασίας των, αφού τας κυρώσεις τας έχει ήδη δώσει η λαϊκή ψυχή». Πράγματι, ο λαός του Πειραιώς και των Αθηνών επεφύλαξεν ενθουσιώδη υποδοχήν εις τους Τούρκους ηγέτας.
Δυο φράσεις, από τας προπόσεις που αντήλλαξαν, κατά το δοθέν προς τιμήν των Τούρκων επίσημον γεύμα, οι Βενιζέλος και Ισμέτ, εχαρακτήριζον την έκτασιν της πραγματοποιηθείσης προόδου εις την διπλωματικήν τοποθέτησιν των δύο χωρών. «Δικαιούμεθα», είπεν ο Βενιζέλος, «να πιστεύωμεν, χωρίς ψευδή μετριοφροσύνην, ότι αν το παράδειγμά μας ακολουθήσουν και άλλοι λαοί, τους οποίους έχει χωρίσει το παρελθόν, η ανθρωπότης θα ίδη ταχέως πολύ καλύτερας ημέρας». Ο υπαινιγμός του Βενιζέλου δια την ανάγκην της γαλλογερμανικής προσεγγίσεως ήτο σαφής. Εξ άλλου, ο Ισμέτ ετόνισεν: «Εάν ο πόλεμος επρόκειτο να επαναρχίση, δύναμαι ακόμη να σας βεβαιώσω και τούτο, ότι θα υπάρξουν δύο κράτη εν πάση περιπτώσει αποφασισμένα να μείνουν ουδέτερα: Η Ελλάς και η Τουρκία».
Η εγκάρδιος συνεννόησις, την οποίαν είχε προτείνει ο Βενιζέλος δια των επιστολών του προς τους Ισμέτ και Ρουσδή, καθίστατο πραγματικότης η οποία προεβάλλετο ως παράδειγμα και εις τας Μεγάλας Δυνάμεις. Το δε περιεχόμενον της συνεννοήσεως ταύτης καθωρίζετο από την απόφασιν των δυο χωρών όπως εξασφαλίσουν την ουδετερότητα, αρνούμεναι να μετάσχουν του ενός ή του άλλου
εκ των συνασπισμών που υπήρχον ή επρόκειτο να δημιουργηθούν. Η Τουρκία επέτυχε την ουδετερότητα αυτήν και την εξησφάλισε μέχρι τέλους. Η Ελλάς όχι.

Γρ. Δαφνή, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940, ό.π., σσ. 70-71

Ε. Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

1. Η ενσωμάτωση των προσφύγων

Ποιες υπήρξαν οι αντικειμενικές δυσχέρειες στην αποκατάσταση των προσφύγων και ποιος ο ρόλος της Ε.Α.Π. στην ολοκλήρωση του έργου αυτού;

• ΔΥΣΧΕΡΕΙΕΣ : 1. η δεινή (άσχημη) οικονομική κατάσταση,
2. οι πολιτικές περιστάσεις κατά τις δεκαετίες 1920 – 1930 (βλ. σελ. 52),
3. η ελλιπής κρατική οργάνωση,
4. κυρίως, ο τεράστιος αριθμός των προσφύγων
= ΤΙΤΑΝΙΟ το έργο αποκατάστασης

• Συμβολή ΕΑΠ (1924 – 1928) αίτια – συνθήκες:
1. Υπήρξε υπό διεθνή έλεγχο και αποστασιοποιημένη από την ταραγμένη πολιτική ελληνική ζωή = μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στο έργο της.
2. Το ελληνικό κράτος της παραχώρησε τα υλικά μέσα και το ανθρώπινο δυναμικό = εργαζομένους.
5. Ακόμα και στην περίπτωση που κάποια πράγματα γίνονταν βιαστικά, εμπειρικά ή πρόχειρα ή εξυπηρετούσε απλώς άμεσες ανάγκες και πολιτικές σκοπιμότητες, αυτό δεν μειώνει τη σπουδαιότητα του συνολικού έργου που επιτεύχθηκε.

Ποιες διαφορές υπήρχαν μεταξύ των προσφύγων και πώς επηρέασαν τις διαδικασίες αποκατάστασης και αφομοίωσής τους; Τα παράπονα των προσφύγων(2).
• Οι πρόσφυγες δεν αποτελούσαν ενιαίο σύνολο = διαφορές κοινωνικής προέλευσης, πολιτιστικής παράδοσης, διαλέκτου ακόμα και γλώσσας ( περίπου 100.000 τουρκόφωνοι).
• Όσοι εύποροι κατάφεραν να φέρουν στην Ελλάδα μεγάλο μέρος της περιουσίας τους, σχεδόν αμέσως ενσωματώθηκαν στο νέο τόπο εγκατάστασης και αναμείχθηκαν με τους γηγενείς.
• Παράπονα προσφύγων για την αντιμετώπιση του κράτους αλλά και των γηγενών κατοίκων.
• Κατηγορούσαν το ελληνικό κράτος ότι:
α) παραβιάστηκαν βασικά τους δικαιώματα με την υπογραφή της Σύμβασης ανταλλαγής της Λοζάνης και του ελληνοτουρκικού Συμφώνου του 1930,
β) αποζημιώθηκαν μόνο κατά ένα μέρος για την περιουσία που εγκατέλειψαν στην πατρίδα τους,
γ) η ανταλλάξιμη περιουσία δεν περιήλθε ποτέ σε αυτούς
• Πράγματι, οι εκτάσεις περιήλθαν στους ντόπιους, παρά την ύπαρξη νόμων (ήδη πριν το 1922) που απαγόρευαν τη μεταβίβαση της ακίνητης μουσουλμανική περιουσία; Αίτια:
α) η έλλειψη κτηματολογίου (= δεν είχε γίνει από το κράτος καταγραφή των ακινήτων και των ιδιοκτητών τους).
β) η ανυπαρξία, σε πολλές, περιπτώσεις, τίτλων ιδιοκτησίας (συμβολαίων)
γ) η δυσκολία στην οριοθέτηση και στην περίφραξη
δ) το ίδιο το κράτος κάποιες φορές παραχώρησε ανταλλάξιμη περιουσία σε γηγενείς ακτήμονες (γεωργούς) ή σε ευαγή (φιλανθρωπικά) ιδρύματα.

Ποιες αλληλοκατηγορίες εκφράζονταν μεταξύ προσφύγων και γηγενών;
• Διαφορά νοοτροπίας (τρόπου σκέψης) και ιδιοσυγκρασίας (τρόπου αντίδρασης) μεταξύ προσφύγων και γηγενών.
• Οι γηγενείς αναφέρονταν:
1. στο ήθος των προσφύγων (κυρίως των αστών),
2. στη ροπή τους για διασκέδαση,
3. στην κοσμοπολίτικη συμπεριφορά αυτών και των γυναικών τους
• Οι πρόσφυγες :
1. αναφέρονταν στο χαμηλό μορφωτικό και πολιτισμικό επίπεδο των γηγενών
2. πρόβαλλαν την ελληνικότητά τους, την οποία οι ντόπιοι συχνά αμφισβητούσαν.

TΟΜΕΙΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗΣ (ΔΙΑΦΟΡΩΝ) ΓΗΓΕΝΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ:
Στην οικονομική ζωή: Ανταγωνισμός α) στην αγορά εργασίας β) στην ιδιοκτησία γης και γ) σε άλλες επιχειρηματικές δραστηριότητες.

Στην πολιτική ζωή (2):
• Οι πρόσφυγες απέκτησαν εξαρχής την ελληνική ιθαγένεια (νομικές σχέσεις με το κράτος) και πολιτικά δικαιώματα (δικαίωμα ψήφου).
• Εντάχθηκαν στο κόμμα του Βενιζέλους ως ψηφοφόροι, πολιτευτές (=υποψήφιοι), βουλευτές και υπουργοί.
• Οι αντιβενιζελικοί και ο αντιβενιζελικός τύπος καλλιεργούσαν το μίσος εναντίον τους.
• + σελίδα 161-162 = ψήφος στις εκλογές 1932-1933.

Στην κοινωνική ζωή:
• Πρόσφυγες συνοικισμών = απομονωμένοι, χωρίς συχνές επαφές με τους ντόπιους και προτιμούσαν να συνάπτουν γάμους μεταξύ τους
• Πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν μέσα σε πόλεις και χωριά = ευκαιρίες επικοινωνίας με τους ντόπιους λόγω: κοινού χώρου εργασίας, σχολείου, εκκλησίας, γειτονιάς. Σιγά – σιγά άρχισαν να συνάπτονται μικτοί γάμοι (πρόσφυγες – ντόπιοι), που με την πάροδο του χρόνου γίνονταν όλο και περισσότεροι.
• Η αντίθεση μεταξύ ντόπιων και προσφύγων σπάνια πήρε τη μορφή ανοιχτής σύγκρουσης. Ο όρος «πρόσφυγας» είχε υποτιμητική σημασία στην κοινή συνείδηση για πολλά χρόνια. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ προσφύγων και γηγενών έπαψε να υπάρχει μετά τη δεκαετία του 1940.

2. Οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων

Εισαγωγή
• Σύγκριση Μικρασιατικής καταστροφής με την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453.
• Μικρασιατική καταστροφή = Αφετηρία της νέας Ελλάδας.
• Προσφυγικό ζήτημα = οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και πολιτιστικό ζήτημα μεγάλης σπουδαιότητας, με επιπτώσεις σε όλους τους τομείς της ζωής του νεοελληνικού έθνους.

Α. Εξωτερική πολιτική
• Καλές ελληνοτουρκικές σχέσεις για τρεις τουλάχιστον δεκαετίες, λόγω έλλειψης πηγής προστριβών.

Β. Πληθυσμός / εθνολογική σύσταση
Συνέπειες-επιπτώσεις στον πληθυσμό
• Αύξηση συνολικού πληθυσμού κατά 20%, από το 1920 έως το 1928.
• Αύξηση του βαθμού αστικοποίησης (βλ. και σελίδα 52).
• Ο πληθυσμός της ευρύτερης περιοχής της πρωτεύουσας διπλασιάστηκε.
• Το πολεοδομικό συγκρότημα (οι πόλεις) της Αθήνας και του Πειραιά όπως το ξέρουμε σήμερα διαμορφώθηκε από τη δημιουργία των τα τότε προσφυγικών συνοικισμών.
• Εκτός από την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και τον Πειραιά, υπήρξαν και άλλα αστικά κέντρα που διογκώθηκαν εξαιτίας της εγκατάστασης προσφύγων σε αυτά.

Επιπτώσεις στην εθνολογική σύσταση του ελληνικού πληθυσμού
• 1920 = 20% μη Έλληνες ορθοδόξους, 1928 = 6% μη Έλληνες ορθοδόξους.
• Αύξηση ελληνικού πληθυσμού σε: Δυτική Θράκη, Ήπειρο,
• Εξελληνίστηκαν πλήρως: η Κρήτη, η Λέσβος και η Λήμνος.
• Μακεδονία: 1920 = 48% μη Έλληνες ορθόδοξοι, 1928 = 12% μη Έλληνες ορθόδοξοι. Η ενίσχυση του ελληνικού χαρακτήρα της Μακεδονίας είχε μεγάλη σημασία για τη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας.
• Αραιοκατοικημένες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας αποικίστηκαν από πρόσφυγες = κατοχυρώθηκαν οι νέες αυτές περιοχές και ενσωματώθηκαν στον εθνικό κορμό.

Γ. Οικονομία
Συνέπειες – επιπτώσεις στον αγροτικό τομέα
• Αναδιαρθρώθηκαν (άλλαξαν) οι καλλιέργειες και η αγροτική παραγωγή πολλαπλασιάστηκε.
• Σε μια δεκαετία (1922-1931) οι καλλιεργούμενες εκτάσεις αυξήθηκαν περίπου κατά 50%, η γεωργική παραγωγή διπλασιάστηκε και εξασφαλίστηκε επάρκεια σε σιτηρά.
• Οι πρόσφυγες εφάρμοσαν την αμειψισπορά* και την πολυκαλλιέργεια και στήριξαν το θεσμό της μικρής γεωργικής ιδιοκτησίας.
• Κατασκευή από το κράτος μεγάλων εγγειοβελτιωτικών έργων (αποξηράνσεις, αρδευτικά δίκτυα), κυρίως στη Μακεδονία, και έτσι αυξήθηκαν οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις.
• Εισήχθησαν νέες καλλιέργειες ή επεκτάθηκαν οι παλιές (καπνός, βαμβάκι, σταφίδα).
• Η κτηνοτροφία και η πτηνοτροφία βελτιώθηκαν ποσοτικά και ποιοτικά.
• Η δενδροκομία, η σηροτροφία και η αλιεία αναπτύχθηκαν από εξειδικευμένους πρόσφυγες.

Συνέπειες – επιπτώσεις στο βιομηχανικό τομέα
• Αναζωογόνηση της βιομηχανίας με νέο, ειδικευμένο και φθηνό εργατικό δυναμικό, με τη διεύρυνση της καταναλωτικής βάσης (αύξηση του πληθυσμού = αύξηση των καταναλωτών = μεγαλύτερη ζήτηση προϊόντων = ανάγκη μεγαλύτερης παραγωγής) και με τη δράση ανθρώπων με επιχειρηματικές ικανότητες.
• 1922-1932 = διπλασιασμός ελληνικών βιομηχανικών μονάδων. Η πρόοδος όμως δεν ήταν σημαντική λόγω της διατήρησης των παραδοσιακών δομών λειτουργίας ( = του τρόπου δηλαδή οργάνωσης και διακίνησης της παραγωγής, των μηχανημάτων κ.τ.λ.).
• Συμμετοχή κεφαλαιούχων ή εργατών προσφύγων: Μεγαλύτερη στην κλωστοϋφαντουργία, την ταπητουργία (χαλιά) τη μεταξουργία, την αλευροβιομηχανία και την παραγωγή οικοδομικών υλικών.
• Υπεροχή αστών προσφύγων από γηγενείς σε επιχειρηματικό πνεύμα, εκπαίδευση, κατάρτιση (εξειδίκευση) και προοδευτικές αντιλήψεις.
• Οι πρόσφυγες οργάνωσαν πιο εύκολα δικές τους επιχειρήσεις ή στελέχωσαν άλλες, λόγω του κοσμοπολίτικου χαρακτήρα της ζωής τους, της γνώσης ξένων γλωσσών, των επαφών που είχαν ήδη αναπτύξει με την Ευρώπη και της (επαγγελματικής) πείρας που διέθεταν

Ένταξη της γυναίκας στον ενεργό (παραγωγικό) πληθυσμό: Το 1930 οι γυναίκες αποτελούσαν την πλειονότητα των εργατών στην κλωστοϋφαντουργία, την καπνοβιομηχανία και τη βιομηχανία ετοίμων ενδυμάτων.

Δ. Πολιτισμός
• Οι πρόσφυγες μετέφεραν από την πατρίδα τους την πολιτιστική παράδοση πολλών αιώνων.
• Μουσική: Επίδραση στον τρόπο έκφρασης των λαϊκών στρωμάτων και αναδείχθηκε σε λαϊκή μουσική της πόλης (ρεμπέτικα). Πρόσφυγες οργανοπαίχτες και τραγουδιστές κυριάρχησαν στη λαϊκή μουσική σκηνή μέχρι το 1940.
• Πνευματικός χώρος: Και εδώ έγινε αισθητή η παρουσία των προσφύγων,
Λογοτέχνες: Γ. Σεφέρης, Η. Βενέζης, Κ. Πολίτης, Γ. Θεοτοκάς, Σ. Δούκας, Φ. Κόντογλου και ο μουσικός Μ. Καλομοίρης. Διέπρεψαν στα γράμματα και στις τέχνες, πλούτισαν τη νέα ελληνική γλώσσα και συνέβαλαν στην εξέλιξή της.
• Γενικότερα, σημαντική υπήρξε η προσφορά των προσφύγων στη διαμόρφωση της σημερινής ελληνικής ταυτότητας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
• Ο πληθυσμός της Ελλάδας αυξήθηκε από το 1920 έως το 1928 περίπου:

α. κατά 25% β. κατά 20% γ. κατά 18% δ. κατά 21%

• Το 1928 το ποσοστό των μη Ελλήνων Ορθοδόξων στην Ελλάδα ήταν :

α. 5% β. 4% γ. 3% δ. 6%

• Σε μια δεκαετία (1922-1932) οι καλλιεργούμενες εκτάσεις αυξήθηκαν περίπου:

α. κατά 48% β. κατά 50% γ. κατά 49% δ. κατά 30%

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ-ΛΑΘΟΥΣ
1. Οι πρόσφυγες αποτελούσαν ενιαίο σύνολο.
2. Ο όρος πρόσφυγας είχε στην κοινή συνείδηση για πολλά χρόνια υποτιμητική σημασία.
3. Πολλοί θεώρησαν το 1922 αφετηρία μιας νέας Ελλάδας.
4. Η ενίσχυση του ελληνικού χαρακτήρα της Μακεδονίας είχε μεγάλη σημασία για τη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας.
5. Σημαντική ήταν η προσφορά των προσφύγων στη διαμόρφωση της σημερινής ελληνικής ταυτότητας.
6. Με την ανταλλαγή πληθυσμών εντάθηκαν οι προστριβές μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας.

ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ – ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΟΣ

ΠΗΓΗ 1η

Οι πρόσφυγες είναι, κατά πλειοψηφία, αρχικά «βενιζελικοί»

Οι πρόσφυγες, προς έκδηλη δυσαρέσκεια των πιο συντηρητικών στοιχείων του αυτόχθονος πληθυσμού, ήταν πολυπληθείς και συμπαγώς εγκαταστημένοι, ώστε να δρουν ως ρυθμιστές της πολιτικής ζωής στη διάρκεια του μεσοπολέμου. Μερικοί από τους μη προνομιούχους ήταν επηρεασμένοι ιδεολογικά από τα επαναστατικά δόγματα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ελλάδας (ΚΚΕ), το οποίο είχε ιδρυθεί πρόσφατα (το 1918) και ορισμένοι από τους ηγέτες του κατάγονταν από την Ανατολία. Παρά τις μεγάλες στερήσεις όμως η απήχηση του κομμουνισμού θα παρεμποδιζόταν σημαντικά από την εμμονή της Κομιντέρν (μεταξύ 1924 και 1935) το ελληνικό κόμμα να υποστηρίζει την ιδέα ενός αυτόνομου Μακεδονικού κράτους, η δημιουργία του οποίου θα είχε ως επακόλουθο την απόσπαση μιας μεγάλης περιοχής της Βόρειας Ελλάδας. Από τους νεοεγκατεστημένους πρόσφυγες των οποίων η ζωή είχε ήδη αναστατωθεί μια φορά, λίγοι ήταν διατεθειμένοι να ξαναζήσουν αυτή την εμπειρία.
Στην συντριπτική τους πλειοψηφία οι πρόσφυγες παρέμειναν πιστοί στον Ελευθέριο Βενιζέλο, το χαρισματικό οραματιστή μιας Μεγάλης Ελλάδας και επίδοξο ελευθερωτή τους. Το αλυτρωτικό του όραμα είχε τώρα καταρρεύσει, αλλά αυτό ερμηνευόταν απόλυτα με την προδοσία της εσωτερικής αντίδρασης και τις μηχανορραφίες εξωτερικών δυνάμεων. Αυτή η αφοσίωση επιβίωσε και μετά την προσέγγιση Βενιζέλου και Κεμάλ Ατατούρκ το 1930, η οποία επιτεύχθηκε μόνο με ουσιώδεις ελληνικές παραχωρήσεις στο ζήτημα των αποζημιώσεων για την τεράστια ακίνητη περιουσία που άφησαν πίσω τους οι πρόσφυγες, φεύγοντας από την Τουρκία. Οι πρόσφυγες ψήφισαν σε μεγάλο ποσοστό υπέρ της κατάργησης της μοναρχίας στο δημοψήφισμα του 1924, το οποίο έφερε αποτέλεσμα 70% (758.472 έναντι 325.322 ψήφων) υπέρ της δημοκρατίας.

R. Clogg, Συνοπτική Ιστορία της Ελλάδας 1770-1990, Αθήνα 1995, σς 111-112

Αφού μελετήσετε την παραπάνω πηγή και με τη βοήθεια των ιστορικών σας γνώσεων να παρουσιάσετε την πολιτική τοποθέτηση των προσφύγων τις δεκαετίες 1920, 1930 και να αναφέρετε τους παράγοντες που συνέβαλαν στη διαμόρφωση των πολιτικών πεποιθήσεων των προσφύγων.

ΠΗΓΗ 2η

Σχέσεις προσφύγων και ντόπιων

Με όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω θέλησα να δείξω ότι η ελληνική κοινωνία βρέθηκε μπροστά σε ζητήματα δυσεπίλυτα, σε ζητήματα που, ενώ δεν ανατρέπουν δομές, ενώ υποτάσσονται στο κοινωνικό status quo, δημιουργούν ωστόσο παρενέργειες στην καθημερινή ζωή των γηγενών, πολύ περισσότερες από αυτές που δημιουργούν οι άλλες μέθοδοι της στεγαστικής πολιτικής.
Επιτάξεις και συγκατοίκηση, όταν θεωρούνται στο επίπεδο της καθημερινότητας, όπου οι σχέσεις των ανθρώπων μεταλλάσσονται σε σχέσεις φόβων, καχυποψίας, προκαταλήψεων και επιρροής στερεοτύπων, αντεγκλίσεων και εντάσεων, φαίνεται ότι δεν τεκμηριώνουν αυτές τις στάσεις κοινωνικής ευαισθησίας και σύμπνοιας που θέλουμε να πιστεύουμε ότι υπήρξαν και ότι οδήγησαν στην αμοιβαία αφομοίωση των δύο κοινωνικών μορφωμάτων, προσφύγων και ντόπιων. Όταν όμως θεωρούνται στο επίπεδο μιας γενικεύουσας προοπτικής του ευρύτερου φαινομένου, αποδεικνύουν περίτρανα την ύπαρξη μιας κοινωνίας με ανεκτικότητα, αντοχή και βαθύ αίσθημα κοινωνικής αλληλεγγύης, μιας κοινωνίας που στάθηκε εντέλει ικανή να αφομοιώσει 1,5 σχεδόν εκατομμύριο πληθυσμού, πραγματοποιώντας ένα τεράστιο έργο αποκατάστασης και παραχωρώντας, ως ένα βαθμό, ακόμα και τα σχολεία της, ακόμα και τα ενδότερα της οικογενειακής της ζωής.
Μένει να διερευνηθεί αν η διαφορά της κοινωνικής συμπεριφοράς στα δύο αυτά επίπεδα ανάλυσης εντάσσεται μέσα στο πλαίσιο του φυσιολογικού και του αναμενόμενου, ή μήπως υποδηλώνει ίδιες της κοινωνίας μας εσωτερικές αντιφάσεις.

Βίκα Δ. Γκιζελή, «Επίταξις ακινήτων κατοικουμένων ή οπωσδήποτε χρησιμοποιουμένων», στο συλλογικό τόμο, Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα, ό.π., σσ. 84-85

Αφού μελετήσετε τις παραπάνω πηγές και με βάση την αφήγηση του σχολικού σας βιβλίου να παρουσιάσετε τις σχέσεις των προσφύγων με τους ντόπιους και τα αίτια των σχέσεων αυτών.

ΠΗΓΗ 3η

Πνευματική κίνηση και λογοτεχνία

Οι Έλληνες, παράλληλα προς την προσπάθεια για την προσαρμογή τους στη νέα πραγματικότητα, δεν αμέλησαν να στραφούν και προς άλλα πνευματικότερα έργα πολιτισμού, όπως ήταν η ίδρυση -εκτός από την Ακαδημία, όπως είπαμε παραπάνω- και δεύτερου πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη (1926), η ανέγερση πολλών και συγχρονισμένων σχολείων και γυμναστηρίων, η αναβίωση του αρχαίου πνεύματος στις γιορτές των Δελφών, στις παραστάσεις αρχαίων θεατρικών έργων και η άνθιση μιας νέας αξιόλογης λογοτεχνίας.
Μέσα στην περίοδο αυτή που εξετάσαμε ανήκουν οι πεζογράφοι Στράτης Μυριβήλης, που γίνεται γνωστός κυρίως με το αντιπολεμικό μυθιστόρημα «Η ζωή εν τάφω», ο Φώτης Κόντογλου, με την τάση του προς το πρωτογονικό, το παράξενο και την περιπετειώδη ζωή των ναυτικών, οι ποιητές Άγγελος Σικελιανός, ο εμπνευσμένος από την αρχαία τραγωδία και από τη δελφική ιδέα, ο πολύμορφος και βαθύς στοχαστής, ποιητής και πεζογράφος Νίκος Καζαντζάκης, ο ποιητής Κώστας Καρυωτάκης με την έντονη ως τον σαρκασμό απαισιοδοξία του και την απογοήτευσή του από τις ανθρώπινες σχέσεις και την υπαλληλική του ζωή, ο Κώστας Ουράνης με τη διάχυτη μέσα στο έργο του νοσταλγία και μελαγχολία, ο Κώστας Βάρναλης με την πλούσια εσωτερική του ορμή και το ενδιαφέρον του για τους φτωχούς και βασανισμένους και ο Κωνσταντίνος Καβάφης, με τον λιτό και υποβλητικό του στίχο, με την τάση του για την καλοδουλεμένη αρχαιόπρεπη έκφραση, με την ιδιότυπη γλώσσα, με την ευαισθησία του στην αναπαράσταση της αλεξανδρινής εποχής, ο ποιητής που τον μελετούν τα τελευταία χρόνια με ζωηρότερο ολοένα ενδιαφέρον. Εδώ είναι ανάγκη να μνημονευθούν και δυο κριτικοί, ο Γιάννης Αποστολάκης και ο Φώτος Πολίτης, οι οποίοι με τα αυστηρά, έστω και υπερβολικά κάποτε κριτήριά τους, συντελούν στην ανύψωση της λογοτεχνικής παραγωγής. Γενικά οι νέοι λογοτέχνες, γηγενείς ή πρόσφυγες, παρουσιάζονται με περισσότερο έντονα τα ατομικά τους χαρακτηριστικά και προοιωνίζουν ευοίωνες τις πιθανότητες για εξέλιξη στο μέλλον.
Μελετώντας όλα τα γεγονότα της εποχής αυτής και την εξέλιξή τους διαπιστώνουμε ότι για πρώτη φορά στην ελληνική ιστορία παρατηρείται η συνεργασία του συμπαγούς αυτού ελληνισμού, που από εξωτερικά κυρίως προσκόμματα εμποδίζεται στη διαρκή τάση του προς τη διασπορά και βαίνει τώρα πια προς την οριστική του διαμόρφωση. Η ανάμειξη των γηγενών και των προσφύγων είχε και θα έχει βαθύτερες αμοιβαίες επιδράσεις στη σκέψη και στη δράση, τις οποίες διαισθάνεται και διαβλέπει κανείς ιδίως στην ορμητική φορά, με την οποία προχωρεί προς τα εμπρός ο ενωμένος λαός.
Ένα μέρος της ανοδικής αυτής πορείας, που παρατηρείται μέσα στο ελληνικό κράτος, συμπίπτει με τα χρονικά όρια της διακυβερνήσεως της χώρας από τον Ελευθέριο Βενιζέλο (1928-1932).

Απ. Βακαλόπουλος, Νέα Ελληνική Ιστορία, ό.π., σσ. 388-389

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το παραπάνω παράθεμα να αναφερθείτε στους Μικρασιάτες λογοτέχνες και στην προσφορά τους.

Β. ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ

( ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ: Η κατανόηση από μεριάς των Ελλήνων για ανάγκη ψήφισης συντάγματος, ύπαρξης κοινοβουλίου και μείωσης των εξουσιών του βασιλιά).

1. Το σύνταγμα του 1844
Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες της επανάστασης του 1843;
 Η επανάσταση του 1843 έδρασε καταλυτικά (αποφασιστικά) στη διαμόρφωση των πολιτικών πραγμάτων.
 Οι πολιτικές και ιδεολογικές αντιλήψεις των κομμάτων (Αγγλικό, Γαλλικό, Ρωσικό) εκφράστηκαν με μεγαλύτερη σαφήνεια και τα κόμματα άρχισαν να παίζουν ενεργότερο ρόλο στην πολιτική ζωή της χώρας.
 Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων για το σύνταγμα έγιναν σαφέστερες οι μεταξύ τους διαφορές.
 Και τα τρία κόμματα τάχθηκαν υπέρ του συντάγματος. Ακόμα και το ρωσικό, αφού δεν μπορούσε να ανατραπεί ο Όθωνας.
 Το ζητούμενο λοιπόν ήταν ο περιορισμός των εξουσιών του βασιλιά.

Ποιος ο ρόλος των κομμάτων και των ηγετών τους στην εθνοσυνέλευση του1843- 1844;
 Οι τρεις ηγέτες ων κομμάτων διηύθυναν τις εργασίες της εθνοσυνέλευσης κατά το 1843 – 1844 = Δυναμική παρουσία των κομμάτων στην πολιτική ζωή της χώρας.
 Οι ηγέτες των κομμάτων κατόρθωσαν:
α) να αποφύγουν τις ακραίες θέσεις,
β) να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων τους,
γ) να πάρουν από κοινού αποφάσεις για τις συνταγματικές ρυθμίσεις.

Ποια υπήρξαν τα θεμελιώδη δικαιώματα στα οποία συμφώνησαν να κατοχυρώσουν με το σύνταγμα οι κομμάτικές παρατάξεις στην εθνοσυνέλευση του 1843 – 1844.

1. η ισότητα απέναντι στο νόμο,
2. η απαγόρευση της δουλείας,
3. το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου,
4. η ελευθερία γνώμης και τύπου,
5. η προστασία της ιδιοκτησίας,
6. η δωρεάν εκπαίδευση.
7. Αδυναμία: Μια αδυναμία ήταν το ότι δεν κατοχυρώθηκε συνταγματικά το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, πράγμα που μπορούσε να φέρει εμπόδια στη συγκρότηση κομματικών μηχανισμών. (= το νέο σύνταγμα δεν διασφάλιζε το δικαίωμα των πολιτών να συγκεντρώνονται σε δημόσιους χώρους και να οργανώνονται σε πολιτικούς συλλόγους – κόμματα, δύο ενέργειες που αποτελούν τη βάση για τη συγκρότηση και λειτουργία των κομμάτων).

Ποιες βασιλικές εξουσίες προέβλεπε το σύνταγμα του 1844;
1. η συμμετοχή του βασιλιά στην άσκηση της νομοθετικής εξουσίας ( τελική επικύρωση της ψήφισης των νόμων),
2. η αρχηγία του κράτους και του στρατού,
3. καμία πράξη δεν είχε ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού,
4. διόριζε τα μέλη της Γερουσίας.

Ποιες άλλες διατάξεις περιελάμβανε το σύνταγμα του 1844;
1. κατοχυρωνόταν, με ελάχιστους περιορισμούς, το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες,
2. οριζόταν η εκλογική διαδικασία σύμφωνα με την οποία οι εκλογείς μπορούσαν να δώσουν θετική ψήφο σε όσους υποψήφιους ήθελαν, συμπληρώνοντας ψηφοδέλτια ακόμα και διαφορετικών συνδυασμών,
3. προβλεπόταν η ύπαρξη βουλής και γερουσίας (= δεύτερο νομοθετικό σώμα, όπως η βουλή). Οι γερουσιαστές διορίζονταν από τον βασιλιά και είχαν ισόβιο αξίωμα.
4. Συνταγματική πρόβλεψη για τα κόμματα δεν υπήρχε (= το σύνταγμα δεν προέβλεπε νόμους για την ίδρυση και τη λειτουργία των κομμάτων). Ο κανονισμός της Βουλής προέβλεπε ότι η σύνθεση των κοινοβουλευτικών επιτροπών (= οι διακομματικές επιτροπές που επεξεργάζονται τα σχέδια νόμου που πηγαίνουν προς ψήφιση στην ολομέλεια της βουλής. Η κάθε επιτροπή εξειδικεύεται σε ένα θέμα π.χ. άμυνα, εξωτερική πολιτική, υγεία, παιδεία ) θα γινόταν με κλήρωση. Αυτό οδηγούσε τα κόμματα σε διαβουλεύσεις και, ορισμένες φορές σε συναίνεση.

ΠΡΟΣΟΧΗ: Τα θεμελιώδη δικαιώματα, οι βασιλικές εξουσίες και οι άλλες διατάξεις του συντάγματος του 1844, αποτελούν τους όρους, το περιεχόμενο του συντάγματος αυτού.

Ποια η σημασία του δικαιώματος της καθολικής ψηφοφορίας;
Το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας δημιούργησε νέους όρους στην πολιτική και κομματική δράση:
1. Ανοίχτηκε ευρύ πεδίο για τη συμμετοχή των πολιτών και των κομμάτων στο δημόσιο βίο,
2. διευκολύνθηκε η διεκδίκηση συμφερόντων (από πολιτικούς και κοινωνικούς φορείς).

Ποια τα χαρακτηριστικά του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα;
Ίσως οι φιλελεύθερες πολιτικές διαδικασίες και η λειτουργία των κομμάτων να ήταν προϊόν μιας μικρής πολιτικής ηγετικής ομάδας, να μην ανταποκρίνονταν στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας και να αναπτύχθηκαν κατά μίμηση δυτικών προτύπων, τα οποία στην εφαρμογή τους παραμορφώθηκαν λόγω του μικρού βαθμού ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας.
Όμως, ανεξάρτητα από τις επιδράσεις των δυτικών προτύπων, ο κοινοβουλευτισμός στην Ελλάδα ρίζωσε και ακολούθησε τους δικούς του δρόμους για να ανταποκριθεί στις ιδιαίτερες ανάγκες, τα προβλήματα και τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας.
Εξάλλου, για την πολιτική ενεργοποίηση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού και για τη σταδιακή συγκρότηση ενός κράτους δικαίου (= το κράτος το οποίο στηρίζει τη λειτουργία του στους νόμους), δεν θα αρκούσε μια διαδικασία μίμησης (δυτικών προτύπων).
Τα κόμματα αποτελούσαν αναγκαιότητα της εποχής και ανταποκρίνονταν στις ανάγκες των ανθρώπων που τα συγκροτούσαν. Πάντως, τα κόμματα αυτής της περιόδου (1840-1850) δεν μπορούν να χαρακτηριστούν με σημερινούς όρους (αριστερά-δεξιά, προοδευτικά-συντηρητικά).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες της επανάστασης του 1843;
2. Ποιος ο ρόλος των κομμάτων και των ηγετών τους στην εθνοσυνέλευση του1843- 1844;

3. Ποια υπήρξαν τα θεμελιώδη δικαιώματα στα οποία συμφώνησαν να κατοχυρώσουν με το σύνταγμα οι κομμάτικές παρατάξεις στην εθνοσυνέλευση του 1843 – 1844.

4. Ποιες βασιλικές εξουσίες προέβλεπε το σύνταγμα του 1844 και ποιες άλλες διατάξεις περιελάμβανε το σύνταγμα του 1844;

5. Ποια η σημασία του δικαιώματος της καθολικής ψηφοφορίας και ποια τα χαρακτηριστικά του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Ποιο πολιτικό κόμμα τάχθηκε εναντίον της ψήφισης συντάγματος:
α) το αγγλικό κόμμα
β) το γαλλικό κόμμα
γ) το ρωσικό κόμμα
δ) κανένα από τα τρία

2. Ποιο από τα παρακάτω δεν αποτελεί θεμελιώδη διάταξη του συντάγματος του 1844:
α) η προστασία της ιδιοκτησίας
β) η δωρεάν εκπαίδευση
γ) το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι
δ) το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου

3. Ποιο από τα παρακάτω στοιχεία δεν αποτελεί διάταξη του συντάγματος του 1844:
α) η ύπαρξη βουλής και γερουσίας
β) η εκλογή βουλευτών και γερουσιαστών από το λαό
γ) το δικαίωμα καθολικής ψηφοφορίας με ελάχιστους περιορισμούς
δ) η σύνθεση των κοινοβουλευτικών επιτροπών μετά από κλήρωση

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Μετά την επανάσταση του 1843 τα κόμματα αρχίζουν να παίζουν ενεργότερο ρόλο στην πολιτική ζωή της χώρας.

2. Στην εθνοσυνέλευση του 1843-1844 κυριάρχησαν οι ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων.

3. Με το σύνταγμα του 1844 κατοχυρώνεται για πρώτη φορά συνταγματικά η αρχή του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι.

4. Με το σύνταγμα του 1844 ο βασιλιάς είναι ο μόνος που ασκεί τη νομοθετική εξουσία στη χώρα.

5. Με άλλες διατάξεις του συντάγματος του 1844 οι εκλογείς μπορούσαν να ψηφίσουν υποψηφίους διαφορετικών συνδυασμών.

6. Στην Ελλάδα, ο κοινοβουλευτισμός δεν κατάφερε να ανταποκριθεί στις ιδιαίτερες ανάγκες, τα προβλήματα και τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος του σχολικού βιβλίου (σελ. 72), να αναφερθείτε στις διατάξεις του συντάγματος του 1844 οι οποίες σχετίζονται με την εκλογική διαδικασία.

2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε το περιεχόμενου του συντάγματος του 1844.

« Κύρια γνωρίσματα του πρώτου Συντάγματος που ίσχυε στην Ελλάδα, αφότου αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητα κράτος ήταν τα ακόλουθα:
α) Καθιέρωνε τη μοναρχική αρχή, αναγνωρίζοντας στο πρόσωπο του βασιλιά τον φορέα και την πηγή της κρατικής εξουσίας.
β) Καθιέρωνε την αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Η νομοθετική εξουσία ενεργείτο συνάμα από το μονάρχη, τη Βουλή και τη Γερουσία ως ισότιμους νομοθετικούς παράγοντες. Η εκτελεστική εξουσία ανήκε στο μονάρχη και ενεργούνταν δια των υπ’ αυτού διοριζομένων υπουργών. Η βουλή απαρτιζόταν από ογδόντα βουλευτές εκλεγόμενους από το λαό, ενώ η γερουσία συνίστατο από είκοσι επτά τουλάχιστον μέλη που ονομάζονταν ισόβια από το μονάρχη. Η δικαστική εξουσία τέλος, πήγαζε από το μονάρχη και ενεργείτο δια των δικαστηρίων.
γ) Διασφάλιζε τα ατομικά δικαιώματα με ειδικές διατάξεις που αναπαρήγαγαν στην ουσία τους τις σχετικές διατάξεις των Συνταγμάτων της επαναστατικής περιόδου με την προσθήκη και νέων άρθρων που προστάτευαν για πρώτη φορά το απόρρητο των επιστολών και το άσυλο της κατοικίας».

2. H παρακμή των «ξενικών κομμάτων» (αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό) κατά την περίοδο της συνταγματικής μοναρχίας.

Γενικά αίτια παρακμής όλων των κομμάτων
 Τα πολιτικά κόμματα έδειξαν συμπτώματα στασιμότητας και δεν ανταποκρίθηκαν στις νέες ανάγκες, μολονότι μπορούσαν να αναπτυχθούν περαιτέρω στο νέο συνταγματικό καθεστώς.

Αίτια παρακμής – αποδυνάμωσης του ρωσικού κόμματος
 Στην περίοδο μεταξύ των δύο συνταγμάτων (1844-1864) ουσιαστικά ικανοποιήθηκαν όλα τα αιτήματα του ρωσικού κόμματος, τα οποία είχαν σχέση με την ορθόδοξη εκκλησία. Οι ναπαίοι (οπαδοί του ρωσικού κόμματος, πήραν το όνομά τους από τον Νάπα, ηγετικό στέλεχος του ρωσικού κόμματος στην Κέρκυρα) προέβαλλαν σε κάθε περίπτωση τον κίνδυνο για την Ορθοδοξία, καθώς όμως τα μεγάλα εκκλησιαστικά ζητήματα είχαν λυθεί και όλοι οι πολιτικοί πρέσβευαν το ορθόδοξο δόγμα, το ρωσικό κόμμα δεν είχε λόγο ύπαρξης, εφόσον δεν είχε θέσεις για πιο επίκαιρα θέματα.

 Κατά την περίοδο του Κριμαϊκού πολέμου (1853-1856), το ρωσικό κόμμα είχε κάποια προσωρινά κέρδη από το ναυτικό αποκλεισμό των αγγλογάλλων στην Ελλάδα. Η ήττα όμως της Ρωσίας στον πόλεμο αυτό συνέβαλε στην αποδυνάμωση του κόμμάτος, το οποίο σταδιακά εξαφανίστηκε από την πολιτική σκηνή.

Αίτια παρακμής – αποδυνάμωσης του γαλλικού κόμματος, η πολιτική του Κωλέττη
 Ο Κωλέττης, ως αρχηγός του γαλλικού κόμματος:
α) επεδίωκε μια κυβερνητική πολιτική που θα ενίσχυε το ρόλο του βασιλιά, υπονομεύοντας έτσι τον κοινοβουλευτισμό.
β) δεν δίσταζε να χρησιμοποιεί βία και νοθεία και να τρομοκρατεί τους εκλογείς, ώστε να ψηφίζουν υπέρ του κόμματός του.
γ) το 1846/1847 κατείχε 5 από τα 7 υπουργεία της κυβέρνησής του (=συγκεντρωτισμός), δεν παρουσιαζόταν όμως στο κοινοβούλιο και καθιστούσε αδύνατο τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας (δηλ. της κυβέρνησης).
δ) επέβαλε ένα είδος κοινοβουλευτικής δικτατορίας
ε) μετά το θάνατό του Κωλέττη, το 1847, το γαλλικό κόμμα πέρασε σε φάση παρακμής, καθώς επικράτησε διαμάχη για τη διαδοχή.
στ) κατά την περίοδο του Κριμαϊκού πολέμου το γαλλικό κόμμα έχασε την εμπιστοσύνη των οπαδών του μετά τη βίαιη συμπεριφορά της Αγγλίας και της Γαλλίας απέναντι στην Ελλάδα, με το ναυτικό αποκλεισμό της χώρας.

Η στάση του βασιλιά Όθωνα απέναντι στα κόμματα
 Η τακτική του βασιλιά Όθωνα να προσπαθεί να ενισχύσει τους κυβερνητικούς υποψηφίους (του γαλλικού κόμματος) στις εκλογές οδήγησε τα κόμματα της αντιπολίτευσης (αγγλικό-ρωσικό) σε διαρκή σύγκρουση με τη (βασιλική) αυλή, δηλαδή με τον βασιλιά και τους συμβούλους του, σε μια περίοδο που οι διαφωνίες τους είχαν απαλυνθεί (μετά την παραχώρηση συντάγματος από το βασιλιά στον ελληνικό λαό).

Ο Κριμαϊκός πόλεμος ως αίτιο αποδυνάμωσης και των τριών κομμάτων.
 Κατά την περίοδο του Κριμαϊκού πολέμου (βλ. παράθεμα 13, σχ. Βιβλίο σελ 76) το αγγλικό και γαλλικό κόμμα έχασαν την εμπιστοσύνη των οπαδών τους, μετά τη βίαιη συμπεριφορά της Αγγλίας και της Γαλλίας απέναντι στην Ελλάδα, με το ναυτικό αποκλεισμό της χώρας.
 Το ρωσικό κόμμα είχε κάποια προσωρινά κέρδη από αυτό. Η ήττα όμως της Ρωσίας στον Κριμαϊκό πόλεμο συνέβαλε στην αποδυνάμωση του κόμματος, το οποίο σταδιακά εξαφανίστηκε από την πολιτική σκηνή.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποια υπήρξαν τα γενικά αίτια παρακμής όλων των ξενικών κομμάτων;
2. Ποια υπήρξαν τα αίτια παρακμής και αποδυνάμωσης του ρωσικού κόμματος;
3. Ποια υπήρξαν τα αίτια παρακμής και αποδυνάμωσης του γαλλικού κόμματος;
4. Τι γνωρίζετε για την κυβερνητική πολιτική του Κωλέττη και πώς αυτή επηρέασε την εξέλιξη του γαλλικού κόμματος;

5. Τι γνωρίζετε για την επίδραση που άσκησε ο Κριμαϊκός πόλεμος στην πορεία παρακμής των ξενικών κομμάτων;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Τα πολιτικά κόμματα εξάντλησαν τα περιθώρια ανάπτυξης τους στα πλαίσια του νέου συνταγματικού καθεστώτος.

2. Οι ναπαίοι προέβαλλαν σε κάθε περίπτωση τον κίνδυνο για την Ορθοδοξία, συνδυάζοντάς το με τις θέσεις τους για τα άλλα επίκαιρα θέματα.

3. Ο Κωλέττης, επεδίωκε μια κυβερνητική πολιτική, που θα ενίσχυε το ρόλο του κοινοβουλίου, υπονομεύοντας έτσι το βασιλιά.

4. Ο Κωλέττης επέβαλε ένα είδος κοινοβουλευτικής δικτατορίας στη χώρα.

5. Ο Όθωνας προσπαθούσε να ενισχύσει υποψηφίους της αντιπολίτευσης στις εκλογές, οδηγώντας την κυβέρνηση σε διαρκή σύγκρουση μαζί του.

6. Το ρωσικό κόμμα είχε προσωρινά κέρδη από τον Κριμαϊκό πόλεμο.

7. Μετά το θάνατο του Κωλέττη το γαλλικό κόμμα πέρασε σε φάση παρακμής, λόγω διαμάχης των διαδόχων του.

8. Στην περίοδο μεταξύ των δύο συνταγμάτων ουσιαστικά ικανοποιήθηκαν όλα τα αιτήματα του ρωσικού κόμματος, τα οποία είχαν σχέση με την Ορθόδοξη εκκλησία.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της πηγής 12 (σχολικό βιβλίο σελ. 74) να παρουσιάσετε την πολιτική του Κωλέττη που οδήγησε στην παρακμή του γαλλικού κόμματος.

2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της πηγής 13 (σχολικό βιβλίο σελ. 75) να παρουσιάσετε την πολιτική συμπεριφορά της αγγλικής κυβέρνησης τη δεκαετία του 1850, η οποία οδήγησε στην παρακμή του αγγλικού κόμματος στην Ελλάδα.

3. H «νέα γενιά»

Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά και ποιοι οι λόγοι εμφάνισης της νέας γενιάς πολιτικών;
 Εντελώς διαφορετική νοοτροπία και καταβολές από τη γενιά των ξενικών κομμάτων.
 Για τη νέα γενιά η επανάσταση ανήκε στην ιστορία = με τις ηγετικές προσωπικότητες των ξενικών κομμάτων που είχαν βιώσει την επανάσταση και η νοοτροπία τους, τα ιδανικά τους και οι απόψεις τους είχαν διαμορφωθεί στην προεπαναστατική περίοδο.
 Η νέα γενιά βίωνε ραγδαίες αλλαγές λόγω των συχνών πολιτικών μεταβολών και της οικονομικής και τεχνικής ανάπτυξης, που ακολουθούσαν πρωτόγνωρους ρυθμούς. Η οικονομική και κοινωνική μεταβολή είχαν ως συνέπεια την εκ θεμελίων μεταβολή της αντίληψης για τη ζωή.
 Οι άνθρωποι σταμάτησαν να ζουν όπως οι πρόγονοί τους. Αυξήθηκε ο αστικός πληθυσμός, ο οποίος βρισκόταν κοντά στα κέντρα λήψης των αποφάσεων και είχε μεγαλύτερη δυνατότητα ενημέρωσης για τις εξελίξεις.
 Εντυπωσιακή ήταν επίσης και η μείωση των αναλφαβήτων στον αντρικό πληθυσμό. Η σχετικά γρήγορη διάδοση της παιδείας αύξησε τις κοινωνικές εντάσεις. Οι απαιτήσεις των ανθρώπων αυξήθηκαν. Ακόμα και οι ημιμαθείς άρχισαν να επικρίνουν τις δυσλειτουργίες του κράτους και την καθυστέρηση σε σχέση με τις χώρες τις Δύσης, ενώ εντάθηκε η επιθυμία για συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα.
 Η νέα γενιά δεν είχε τις εμπειρίες της προηγούμενης (τουρκοκρατία, επανάσταση, αντιβασιλεία, βοήθεια των δυνάμεων σε κρίσιμες στιγμές) και αποστασιοποιήθηκε από τις αντιπαραθέσεις που κυριαρχούσαν στην προηγούμενη γενιά και από τα κόμματα που τις εξέφραζαν.

Ποιες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες οδήγησαν στην επανάσταση του 1862 και τι γνωρίζετε γι’ αυτή;

 Η νέα γενιά πολιτικών ασκούσε έντονη κριτική στους παλαιότερους και φρονούσε ότι το συνταγματικό πολίτευμα δεν μπορούσε να αναπτυχθεί, καθώς το εμπόδιζαν η Αυλή (σύμβουλοι του βασιλιά) και ο ίδιος ο βασιλιάς, τον οποίο θεωρούσε πολιτικά ατάλαντο.
 Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1850 έγινε φανερή μια συνολική δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού λόγω της οικονομικής δυσπραγίας (δυσκολίας) και της δυσλειτουργίας του πολιτικού συστήματος και συγκροτήθηκαν αντιπολιτευτικοί όμιλοι με εκσυγχρονιστικά κυρίως αιτήματα:
1. ελεύθερες εκλογές
2. φορολογική μεταρρύθμιση με στόχο την ελάφρυνση των αγροτών
3. κρατικές επενδύσεις σε έργα υποδομής
4. ίδρυση αγροτικών τραπεζών
5. απλούστερη διοίκηση (πάταξη της γραφειοκρατίας)
Τα αιτήματα αυτά εξέφρασε σε μεγάλο βαθμό με την πολιτική του δράση ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος.
 Το Φεβρουάριο του 1862 η δυσαρέσκεια κατέληξε σε επανάσταση με αίτημα την απομάκρυνση του βασιλιά.
 Στην επανάσταση συμμετείχαν: 1.Αξιωματικοί, 2.άνεργοι απόφοιτοι πανεπιστημίου που δεν ήθελαν να εργαστούν στους κλάδους της αγροτικής και βιοτεχνικής παραγωγής και αισθάνονταν κοινωνικά αδικημένοι, 3.άτομα ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων, τα οποία ζητούσαν ενεργότερη συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα.
Στις 12 Οκτωβρίου 1862 ο Όθωνας αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. H νέα γενιά βίωνε ραγδαίες αλλαγές λόγω των συχνών πολιτικών μεταβολών και της οικονομικής και τεχνικής ανάπτυξης, που ακολουθούσαν πρωτόγνωρους ρυθμούς.
2. Εντυπωσιακή υπήρξε την περίοδο εκείνη η αύξηση των αναλφαβήτων και η διάδοση της παιδείας.
3. Η νέα γενιά αποστασιοποιήθηκε από τις αντιπαραθέσεις που κυριαρχούσαν στην προηγούμενη γενιά και από τα κόμματα που τις εξέφραζαν.
4. Η νέα γενιά πολιτικών θεωρούσε το βασιλιά και την αυλή του πολιτικά ατάλαντους.
5. Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1850 έγινε φανερή μια συνολική δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού λόγω της οικονομικής δυσπραγίας και της δυσλειτουργίας του πολιτικού συστήματος.
6. Σε μεγάλο βαθμό τα αιτήματα των αντιπολιτευτικών ομίλων εξέφρασε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Ποιο από τα παρακάτω δεν υπήρξε αίτημα των αντιπολιτευτικών ομίλων στα τέλη της δεκαετίας του 1850:
α. ίδρυση αγροτικών τραπεζών
β. κρατικές επενδύσεις σε έργα υποδομής
γ. ελεύθερες εκλογές
δ. φορολογική μεταρρύθμιση με στόχο την ελάφρυνση των εργατών

2. Ποιοι από τους παρακάτω δεν συμμετείχαν στην επανάσταση του 1862:
α. πολλά άτομα ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων
β. αξιωματικοί
γ. άνεργοι απόφοιτοι πανεπιστημίου
δ. φοιτητές

3. Ο Όθωνας αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα:
α. στις 14 Οκτωβρίου 1864
β. στις 12 Οκτωβρίου 1862
γ. στις 12 Οκτωβρίου 1863
δ. στις 14 Οκτωβρίου 1862

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τα χαρακτηριστικά και τους λόγους εμφάνισης των πολιτικών της νέας γενιάς στα μέσα του 19ου αιώνα.

« Οι αυλικές κυβερνήσεις μεταξύ 1843 και 1862 που σχηματίστηκαν από αφοσιωμένους στο στέμμα, όπως τους ονόμασαν ειρωνικά οι φιλελεύθεροι (αντίπαλοί τους), κι επιβλήθηκαν απ’ το βασιλιά, εγκαταλείπουν στην πραγματικότητα το Σύνταγμα. Απ’ το άλλο μέρος, ο θάνατος ή η αποχώρηση απ’ την πολιτική ζωή των αρχηγών των τριών κομμάτων ρωσικού, γαλλικού, αγγλικού, αλλάζουν το πολιτικό κλίμα. Η νέα γενιά, με την πανεπιστημιακή νεολαία επικεφαλής, ποτισμένη με φιλελεύθερες ιδέες, θεωρεί ότι το αντιφάρμακο της πολιτικής διαφθοράς θα ήταν η εφαρμογή του δυτικού κοινοβουλευτισμού. Οι εκλογές του 1859 και η Βουλή που προέκυψε απ’ αυτές αποτελούν σημαντικό σταθμό στην πολιτική ζωή της νεότερης Ελλάδας, γιατί, από το ένα μέρος, το ανοικτά αντιδυναστικό πνεύμα της νέας γενιάς μπαίνει για πρώτη φορά στη Βουλή με τον Επ. Δεληγιώργη, κι από το άλλο, αποκαλύπτεται με τις εκλογές ή έλλειψη συνοχής του παλιού πολιτικού κόσμου, που ήταν ευνοϊκά διατεθειμένος απέναντι στο στέμμα».

Νίκος Σβορώνος, «Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας, σελ.94-95.

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τους κοινωνικούς και πολιτικούς παράγοντες που οδήγησαν στην επανάσταση του 1862:

« Ο Όθων, δεχθείς άκων την εγκαθίδρυσιν συνταγματικού πολιτεύματος, δεν είχε την διάθεσιν της πιστής εφαρμογής αυτού. Ευθύς εξ αρχής, παραβιάζων το πνεύμα του συντάγματος, ανεμείχθη εις έργα διοικητικά, επεμβαίνων εις τας βουλευτικάς εκλογάς και προσπαθών εκδήλως να συγκεντρώσει εις χείρας του περισσοτέραν εξουσίαν. Προ δε της αντιστάσεως, την οποίαν εύρισκε δεν εδίσταζε,να λάβη μέτρα πιεστικά κατά της ελευθερίας του τύπου και της ανεξαρτησίας των στνειδήσεων. Ο βασιλεύς – όπως γράφει ο Ν. Δραγούμης- έρρεπε φύσει προς το σύστημα της συγκεντρώσεως, πολιτικοί δε όπως ο Κωλέττης ενεθάρρυναν αυτόν εις αυστηροτέραν εφαρμογήν των μέτρων αυτών (…) Η καταστολή της ελευθερίας των δημοκρατικών Αρχών, η καταδίωξης του τύπου, επέμβασις εις τας εκλογάς, η αποβολή πάντων των αντιθέτων δημοσίων λειτουργών, ιδίως των της Θέμιδος, η διαστροφή των νόμων ήταν συνήθεις ενέργειές του»
Αλέξανδρου Σβώλου, «Τα ελληνικά συντάγματα», σελ. 79-80.

4. Η Εθνοσυνέλευση του 1862 – 1864
Τι γνωρίζετε για τις εκλογές του 1862 και ποιες παρατάξεις προήλθαν από αυτές;
 Οι επαναστάτες (της επανάστασης του 1862) προκήρυξαν εκλογές αντιπροσώπων για εθνοσυνέλευση, η οποία θα ψήφιζε νέο σύνταγμα.
 Οι εκλογές έγιναν το Νοέμβριο του 1862 και η πλειονότητα των αντιπροσώπων που εκλέχθηκαν προερχόταν από τοπικά ψηφοδέλτια χωρίς κομματικές παρεμβάσεις > απόδειξη του ότι τα «ξενικά» κόμματα είχαν χρεοκοπήσει (καθώς δεν εξελέγησαν οι υποψήφιοι τους οποίους υποστήριζαν).

 ΠΕΔΙΝΟΙ (Ορισμός): Υπήρξαν μία από τις δύο ισχυρότερες πολιτικές παρατάξεις της εθνοσυνέλευσης του 1864, στη συγκρότηση των οποίων ο λαός συμμετείχε ενεργά. Είχαν ως ηγέτη τον Δημήτριο Βούλγαρη, ο οποίος υπονόμευε τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς (δεν στήριζε τη λειτουργία του κοινοβουλίου). Με παρεμβάσεις στο στρατό επιχείρησε τη δημιουργία σώματος «πραιτωριανών» (βλέπε ορισμό) για να εξασφαλίσει την παραμονή του στην εξουσία. Εμπόδιο στις επιδιώξεις του στάθηκαν πολιτικές ομάδες και θεσμοί. Ο Βούλγαρης έβρισκε οπαδούς ανάμεσα:
α) σε εκείνους που είχαν διοριστεί παράνομα στο δημόσιο και φοβούνταν μη χάσουν τη θέση τους σε περίπτωση κοινοβουλευτικής νομιμότητας (δηλ. ομαλής λειτουργίας της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και εφαρμογή της αρχής της αξιοκρατίας)
β) σε άνεργους πτυχιούχους
γ) στους μικροκαλλιεργητές

 ΟΡΕΙΝΟΙ (Ορισμός): Υπήρξαν μία από τις δύο ισχυρότερες πολιτικές παρατάξεις της εθνοσυνέλευσης του 1864, στη συγκρότηση των οποίων ο λαός συμμετείχε ενεργά. Απαρτίστηκαν από διάφορες ομάδες (υπό τον Δ. Γρίβα και τον Κ. Κανάρη) με κοινό στόχο την αντίσταση στην πολιτική των πεδινών. Βρήκαν υποστηρικτές μεταξύ:
α) των μικροκαλλιεργητών β) των κτηνοτρόφων
γ) των εμπόρων δ) των πλοιοκτητών

 ΕΘΝΙΚΟΝ ΚΟΜΙΤΑΤΟΝ (Ορισμός): Υπήρξε ένας από τους πολιτικούς σχηματισμούς της εθνοσυνέλευσης του 1864 με μικρότερη απήχηση στον ελληνικό λαό από τους πεδινούς και τους ορεινούς. Ηγέτης του ήταν ο Επαμεινώνδας Δεληγιώργης και υποστήριζε:
1. την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού
2. τον εκσυγχρονισμό της χώρας
3. οικονομική ανάπτυξη
4. μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στο στρατό
5. πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία

 ΕΚΛΕΚΤΙΚΟΙ (Ορισμός): Υπήρξε ένας από τους πολιτικούς σχηματισμούς της εθνοσυνέλευσης του 1864 με μικρότερη απήχηση στον ελληνικό λαό από τους πεδινούς και τους ορεινούς. Ήταν μια ετερόκλητη παράταξη (= διαφορετική πολιτική προέλευση μελών):
1. εξεχόντων πολιτικών
2. λογίων
3. αξιωματικών
με μετριοπαθείς θέσεις, η οποία προσπαθούσε να μεσολαβεί μεταξύ των άλλων παρατάξεων και να υποστηρίζει σταθερές κυβερνήσεις.

ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1864
 Μέσα σε συνθήκες κυβερνητικής αστάθειας και εμφυλίου πολέμου η εθνοσυνέλευση χρειάστηκε δύο χρόνια για να φτάσει στην ψήφιση συντάγματος.
1. ως πολίτευμα ορίστηκε η βασιλευομένη δημοκρατία αντί της συνταγματικής μοναρχίας
2. Κατοχυρώθηκαν μεταξύ άλλων: η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας
3. η άμεση, μυστική, καθολική (για τον ανδρικό πληθυσμό) ψηφοφορία με σφαιρίδια
4. ανεξαρτησία της δικαιοσύνης
5. ελευθερία του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, η οποία άνοιγε τον δρόμο για την ελεύθερη συγκρότηση κομμάτων ( καθώς υπάρχει ελευθερία στις συγκεντρώσεις)
6. τα κόμματα θεωρήθηκαν απαραίτητα για την έκφραση της βούλησης της κοινής γνώμης, με το επιχείρημα ότι η εναλλακτική λύση είναι οι συνωμοτικοί κύκλοι (= παράνομες οργανώσεις) και οι βιαιοπραγίες

Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στην ψήφιση της αρχής της δεδηλωμένης και τι γνωρίζετε γι’ αυτήν;

 Παρά την αντίδραση του βασιλιά Γεωργίου Α΄ (1864 – 1913), η εθνοσυνέλευση επέβαλε την αρχή να προέρχεται η κυβέρνηση από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία ( = το κόμμα που πλειοψηφεί στη βουλή να σχηματίζει κυβέρνηση, κάτι που δεν ήταν αυτονόητο τότε όπως σήμερα καθώς ο βασιλιάς διόριζε κυβερνήσεις της αρεσκείας του ακόμα και από κόμματα που μειοψηφούσαν στη Βουλή).
 Αυτό που δεν ορίστηκε με σαφήνεια, διότι θεωρήθηκε αυτονόητο, ήταν ότι ο βασιλιάς όφειλε να δώσει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης ( να κάνει δηλαδή πρωθυπουργό) βουλευτή του κόμματος που είχε την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της Βουλής. Ο (βασιλιάς) Γεώργιος εκμεταλλεύτηκε αυτήν την ασάφεια για να διορίζει κυβερνήσεις της αρεσκείας του, μέχρι την ψήφιση της αρχής της δεδηλωμένης.

ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΔΕΔΗΛΩΜΕΝΗΣ (Ορισμός): Πολιτική ιδέα η οποία ανήκε στον νέο τότε πολιτικό Χαρίλαο Τρικούπη, ο οποίος υποστήριξε δημόσια ότι μόνη λύση στο πρόβλημα της πολιτικής αστάθειας ( = συχνή αλλαγή κυβερνήσεων από τον βασιλιά) ήταν η συγκρότηση δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας, σύμφωνα με το πρότυπο της Αγγλίας. Για να καταστεί αυτό δυνατόν, έπρεπε ο βασιλιάς να αναθέτει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης μόνο σε πολιτικό ο οποίος είχε τη «δεδηλωμένη» εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των βουλευτών. Αυτό θα στερούσε από τα κόμματα μειοψηφίας τη δυνατότητα να σχηματίζουν κυβέρνηση (μέχρι τότε σχημάτιζαν με την εντολή του βασιλιά), θα τα ωθούσε σε συνένωση με τα μεγάλα και θα είχε ως αποτέλεσμα σταθερότερες κυβερνήσεις πλειοψηφίας. Ο βασιλιάς υπό την πίεση της αντιπολίτευσης και του επαναστατικού αναβρασμού του λαού, υιοθέτησε τελικά την άποψη του Τρικούπη, η οποία αποτελεί τομή στην πολιτική ιστορία της χώρας, καθώς οδήγησε σε μεταβολή του πολιτικού τοπίου (= μετάβαση στο δικομματισμό).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για την πολιτική των ορεινών και των πεδινών στην εθνοσυνέλευση του 1862 – 1864;
2. «Εθνικόν κομιτάτον» – «Εκλεκτικοί»: Να δώσετε τους ορισμούς των παραπάνω όρων.
3. Να συγκρίνετε τους όρους του συντάγματος του 1844 με τους αντίστοιχους του συντάγματος του 1864.
4. Τι γνωρίζετε για την «αρχή της δεδηλωμένης» και ποιοι λόγοι οδήγησαν στην ψήφισή της;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Οι εκλογές αντιπροσώπων για τη νέα εθνοσυνέλευση έγιναν τον Οκτώβριο του 1862.
2. Οι πεδινοί είχαν για ηγέτη τον Δημήτριο Βούλγαρη.
3. Οι ορεινοί είχαν για ηγέτη τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη.
4. Η κοινωνική ομάδα των πλοιοκτητών υποστήριζε και τους πεδινούς και τους ορεινούς.
5. Οι Εκλεκτικοί ήταν ετερόκλητη ομάδα πολιτικών με ακραίες θέσεις.
6. Το σύνταγμα του 1864 προέβλεπε ως πολίτευμα τη συνταγματική μοναρχία.
7. Η αρχή της δεδηλωμένης ήταν πολιτική ιδέα του Χαρίλαου Τρικούπη.
8. Η αρχή της δεδηλωμένης στερούσε από τα κόμματα της πλειοψηφίας τον σχηματισμό κυβέρνησης.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Η αρχή της δεδηλωμένης ψηφίστηκε:
α. 1862
β. 1875
γ. 1865
δ. 1870

2. Το σύνταγμα του 1864 όρισε ως πολίτευμα:
α. την απόλυτη μοναρχία
β. τη συνταγματική μοναρχία
γ. τη βασιλευομένη δημοκρατία
δ. τη λαϊκή κυριαρχία

3. Η εθνοσυνέλευση του 1862 – 1864:
α. ανέδειξε τον Τρικούπη ως κορυφαίο πολιτικό
β. ψήφισε την αρχή της δεδηλωμένης
γ. ανέδειξε τα κόμματα των ορεινών και των πεδινών
δ. προκάλεσε την εκδίωξη του Όθωνα

4. Το κόμματων ορεινών βρήκε υποστηρικτές:
α. σ’ εκείνους που είχαν διοριστεί παράνομα στο δημόσιο
β. σε εξέχοντες πολιτικούς
γ. σε εμπόρους και πλοιοκτήτες
δ. σε λόγιους και αξιωματικούς

5. Ποιο από τα παρακάτω δεν κατοχυρώθηκαν με το σύνταγμα του 1864:
α. το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι
β. η ανεξαρτησία της νομοθετικής εξουσίας
γ. η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας
δ. η άμεση μυστική και καθολική (για τους άνδρες) ψήφος με σφαιρίδια

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της ιστορικής πηγής που ακολουθεί να παρουσιάσετε τους όρους του συντάγματος του 1864:

« Άρθρον 4. Η προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστος, ουδείς καταδιώκεται, συλλαμβάνεται, φυλακίζεται ή άλλως πως περιορίζεται, ειμή οπόταν και όπως ο νόμος ορίζει.
Άρθρον 10. Οι Έλληνες έχουσι το δικαίωμα του συνέρχεσθαι ησύχως και αόπλως, μόνον εις τας δημόσιας συναθροίσεις δύναται να παρίσταται η αστυνομία. Αι εν υπαίθρω συναθροίσεις δύνανται να απαγορευθώσιν, αν ως εκ τούτων επίκειται κίνδυνος εις την δημόσιαν ασφάλειαν.
Άρθρον 14. Έκαστος δύναται να δημοσιεύει προφορικώς, εγγράφως και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρών τους νόμους του κράτους. Ο τύπος είναι ελεύθερος. Η λογοκρισία ως και παν άλλον προληπτικόν μέτρον απαγορεύονται. Απαγορεύεται ωσαύτως η κατάσχεσις εφημερίδων και άλλων εντύπων…
Άρθρον 16. Η ανωτέρα εκπαίδευσις ενεργείται δαπάνη του κράτους, εις δε την δημοτικήν (εκπαίδευση) συντρέχει και το κράτος κατά το μέτρον της ανάγκης των δήμων. Έκαστος έχει το δικαίωμα να συσταίνει εκπαιδευτικά καταστήματα, συμμορφούμενος με τους νόμους του κράτους».

«Σύνταγμα του 1864»

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της ιστορικής πηγής που ακολουθεί να παρουσιάσετε την πολιτική κατάσταση που οδήγησε στην ψήφιση της αρχής της δεδηλωμένης και το περιεχόμενο της πολιτικής αυτής ιδέας.

« Διατελούμεν ήδη θεαταί του ελεεινού εκλογικού δράματος όπερ κατά το 1868 παρίσταται περιοδικώς από της σκηνής του ημετέρου κράτους. Αμέσως μετά την διάλυσιν της τελευταίας Βουλής, αντί να ίδωμεν τους πολιτευομένους σπεύδοντας προς τας επαρχίας αυτών, όπως προκαλέσωσι την υπέρ αυτών ψήφων του λαού, είδομεν απ’ εναντίας τους αξιούντας να αντιπροσωπεύσωσι τας επαρχίας σπεύδοντας εις Αθήνας όπως λάβωσι ενταύθα το χρίσμα της υπουργικής υποψηφιότητος. Εκτός ολιγίστων εξαιρέσεων, πάντες ελησμόνησαν τας πολιτικάς σχέσεις και την ατομικήν αξιοπρέπειαν εκλιπαρούντες την άνωθεν κατά τας εκλογάς αντίληψιν, η δε κυβέρνησις κατήρτιζε, διέλυε, μεταρρύθμιζε τους επαρχιακούς συνδυασμούς ως κηδεμών της ψήφου του λαού. Καλούνται εις την εξουσίαν κυβερνήσεις αποκρουόμεναι παρά της πλειοψηφίας του Έθνους χορηγείται εις αυτάς η διάλυσις της βουλής και συνάμα παν μέσον επηρεασμού των συνειδήσεων του λαού και νοθεύσεως των εκλογών».
Εφημερίδα «Καιροί», Αθ. Φ. 29 Ιουνίου 1874.

Γ. ΔΙΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ (1880 – 1909)

1. Η εδραίωση του δικομματισμού
Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών την περίοδο 1875 – 1884;
 1875-1880 = μεταβατική περίοδος. Στις εκλογές του 1875 και του 1879 κανένα κόμμα δεν κέρδισε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
 Το 1884 τα δύο μεγάλα κόμματα του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη, έλεγχαν το 92,2% των εδρών του κοινοβουλίου.
 Το κοινοβουλευτικό σύστημα και ο δικομματισμός εδραιώθηκαν.

Το πρόγραμμα του τρικουπικού κόμματος
 Από το 1875 υπήρχε συστηματικό πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της χώρας αρκετά κοντά στις αντιλήψεις του Κουμουνδούρου, το οποίο προέβλεπε:
1. συγκρότηση κράτους δικαίου (ορισμός: σχ. βιβλίο σελ 80)
2. εξορθολογισμό της διοίκησης, κυρίως με τον καθορισμό των προσόντων των δημοσίων υπαλλήλων (= αξιοκρατία), ώστε να περιοριστεί η ευνοιοκρατία.
3. ανάπτυξη της οικονομίας και κυρίως ενίσχυση της γεωργίας
4. βελτίωση της άμυνας και της υποδομής, κατά κύριο λόγο του συγκοινωνιακού δικτύου της χώρας.

Προσπάθειες υλοποίησης του προγράμματος
 Οργανωτικές μεταβολές και βελτίωση των οικονομικών του κράτους, με την αύξηση των φόρων και τη σύναψη δανείων,
 Παροχή κινήτρων στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις.

Αποτελέσματα της προσπάθειας υλοποίησης του προγράμματος
 Εξάντληση των φορολογουμένων
 Υπερβολική επιβάρυνση του προϋπολογισμού
 Το 1893 το κράτος κήρυξε πτώχευση

Ποια κοινωνικά στρώματα στήριξαν τον Χ. Τρικούπη και σε τι διαφοροποιούνταν οικονομικά από την περίοδο έως το1870;
 Μέχρι τη δεκαετία του 1870 το κράτος αποτελούσε τον κύριο εργοδότη, που εξασφάλιζε θέσεις εργασίας στο δημόσιο και δυνατότητα κοινωνικής ανέλιξης (ανόδου), εφόσον στους ανώτατους λειτουργούς του (ανώτατους δημόσιους υπάλληλους) εξασφάλιζε εισόδημα που σχεδόν ξεπερνούσε το εισόδημα όλων των άλλων μελών της κοινωνίας. Μεγάλος αριθμός ανθρώπων απευθύνονταν στο κράτος για την κατοχή μιας θέσης στο δημόσιο.
 Με τις νέες συνθήκες που προέκυψαν με τον εκχρηματισμό (= η ευρεία κυκλοφορία και χρήση του ανταλλάξιμου χρήματος στις συναλλαγές. Οι αγοραπωλησίες έπαψαν να γίνονται με ανταλλαγές προϊόντων) της οικονομίας δημιουργήθηκαν κοινωνικά στρώματα (ομάδες), τα οποία δεν ζητούσαν διορισμό αλλά τη λήψη μέτρων που θα ευνοούσαν την προώθηση των συμφερόντων τους. Φορέας των αιτημάτων αυτών ήταν ο Χαρίλαος Τρικούπης.

Άμεσες διαφορές στην πολιτική του Χ. Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη

ΧΑΡΙΛΑΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ

•Κράτος = μοχλός οικονομικής ανάπτυξης •Δεν αποδεχόταν τον χωρισμό των
εξουσιών (νομοθετική, εκτελεστι-
κή ,δικαστική)

•Συγκέντρωση εξουσιών και έλεγχο
από το κόμμα

•Εκσυγχρονισμός με κάθε κόστος • Κοινωνική δικαιοσύνη = μείωση
(πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό) φόρων, παροχή ευκαιριών στους
προστατευόμενούς του για κατά-
ληψη δημοσίων θέσεων.

• Θεσσαλία = υπέρ μεγαλογαιοκτημόνων •ανεπιτυχής προσπάθεια χορήγησης
γης στους αγρότες + μέτρα για τη
βελτίωση της θέσης τους.

•Επέκρινε το κοινωνικό κόστος του
εκσυγχρονισμού και υποστήριξε
ένα κράτος κοινωνική αλληλεγγύης
(= αλληλοβοήθειας)

• Απέχθεια προς το τυχοδιωκτικό
χρηματιστικό κεφάλαιο και υ-
ποστήριζε μια αργή οικονομική
ανάπτυξη που βασιζόταν σε πα
ραδοσιακές παραγωγικές δρα-
στηριότητες (π.χ. γεωργία).

ΠΡΟΣΟΧΗ!!!

* Αν μας ζητηθεί να παρουσιάσουμε ή να συγκρίνουμε τις θέσεις των δύο κομμάτων, τότε ξεκινάμε από τη σελ. 80: «Το τρικουπικό κόμμα ήδη από το 1875…» και καταλήγουμε στη σελίδα 81: «…σε παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες».

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών την περίοδο 1875 – 1884;
2. Τι γνωρίζετε για το πολιτικό πρόγραμμα του Τρικουπικού κόμματος, ποιες προσπάθειες έγιναν για την υλοποίησή του και ποια τα αποτελέσματα των προσπαθειών αυτών;
3. Ποια κοινωνικά στρώματα στήριξαν τον Χαρίλαο Τρικούπη και σε τι διαφοροποιούνταν οικονομικά από τις γενιές ως το 1870;
4. Ποιες υπήρξαν οι άμεσες διαφορές μεταξύ του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη.

ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΑΣ

1. Υποστήριζε τους μεγαλογαιοκτήμονες

2. Απεχθανόταν το τυχοδιωκτικό χρημα-
τιστικό κεφάλαιο

Α. Χαρίλαος Τρικούπης 3. Υπέρ μιας αργής οικονομικής
ανάπτυξης

4. Εκσυγχρονισμός με κάθε κόστος
Β. Θεόδωρος Δηλιγιάννης
5. Κοινωνική δικαιοσύνη

6. εξορθολογισμός της διοίκησης

7. Οικονομική ανάπτυξη με μοχλό το
κράτος

8. Κοινωνική αλληλεγγύη

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τα χαρακτηριστικά στοιχεία της πολιτικής των δύο αντίπαλων παρατάξεων (Τρικούπη – Δηλιγιάννη)

«Χαρακτηριστική είναι η ονομασία των δύο κομμάτων: Ο Τρικούπης είχε το “Νεωτερικό” κόμμα, ενώ ο Δηλιγιάννης το “Εθνικό”. Για τον Τρικούπη, νεωτερισμός ήταν η διάκριση των εξουσιών και η ανάπτυξη της ιδιωτικής κοινωνίας μέχρι την αυτονόμησή της. Για τους αντιπάλους του, εθνική ήταν αυτή καθαυτή η ανάπτυξη του ανάμικτου κρατικό-κοινωνικού συγκροτήματος, μέσα στο οποίο έδρευαν αναπόσπαστα και τα ιδιωτικά συμφέροντα. Έτσι ο αγώνας των δύο παρατάξεων αναφερόταν πρώτιστα στη χρήση της κρατικής μηχανής, και γι’ αυτό ήταν κατευθείαν πολιτικός. Από τα δύο πολιτικά προγράμματα του Τρικούπη ήταν περισσότερο επικεντρωμένο κοινωνικά: εξυπηρέτηση του μεγάλου ιδιωτικού κεφαλαίου στην πορεία για την αστικοποίηση και τον εξευρωπαϊσμό των κοινωνικών σχέσεων. Οι επιδιώξεις του Δηλιγιάννη ήταν λιγότερο χρωματισμένες ταξικά, πράγμα που επέτρεπε τη συνύπαρξη στον ίδιο χώρο όλων των δυσαρεστημένων, από την άκρα δεξιά ως την άκρα αριστερά».

2. H οργάνωση των κομμάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα
(1875 – 1900)

Ποια ήταν η οργάνωση – συγκρότηση των κομμάτων στη δεκαετία του 1880 και ποια στοιχεία επέτρεπαν την επιβίωση τους μετά το θάνατο του ηγέτη τους;
 Στη δεκαετία του 1880 τα κόμματα ήταν αρκετά πιο συγκροτημένα απ’ ό,τι στο παρελθόν. Δεν είναι βέβαιο ότι μετά το θάνατο του ηγέτη τους τα κόμματα αναγκαστικά διαλύονταν. Στοιχεία που επέτρεπαν σ’ ένα κόμμα να επιβιώσει, ακόμα και μετά το θάνατο του ηγέτη του, ήταν (1) η θέση που είχε στην πολιτική ζωή της χώρας (δηλ. σπουδαιότητα, απήχηση, θέσεις) και (2) η τακτική που ακολουθούσε (δηλ. οι πολιτικές μέθοδοι, ο τρόπος προσέγγισης των ψηφοφόρων και πραγματοποίησης του πολιτικού του προγράμματος.

Τι γνωρίζετε για την οργάνωση της βάσης των κομμάτων (δηλ. των ψηφοφόρων) και ποιοι παράγοντες επηρέαζαν την κινητοποίηση των οπαδών;
 Η βάση των κομμάτων εξακολουθούσε να μην έχει τυπική οργάνωση.
 Σημαντικό ρόλο στην κινητοποίηση των οπαδών των κομμάτων έπαιζαν:
α) η οικογενειοκρατία (το όνομα του πολιτικού)
β) οι πελατειακές σχέσεις (διευκολύνσεις, ρουσφέτια)
γ) η εξαγορά ψήφων
δ) παρ’ όλα αυτά, όσον αφορά τουλάχιστον τα δύο μεγάλα κόμματα (Τρικούπη – Δηλιγιάννη), η επιλογή των εκλογέων βασιζόταν κατά κύριο λόγο (1) στην κρίση τους για την πολιτική των κομμάτων, (2) στις επιδράσεις που αυτά ασκούσαν κατά περιοχές και (3) στα συμφέροντα κάθε κοινωνικής ομάδας.

Ποια ήταν τα κριτήρια επιλογής των υποψηφίων βουλευτών από τα κόμματα;
 Έπαιζε ρόλο αν είχαν ένα δικό τους τοπικό κύκλο οπαδών, ο οποίος επηρεαζόταν βεβαίως από πελατειακές σχέσεις και εξυπηρετήσεις.

Τι γνωρίζετε για το εκλογικό σύστημα της περιόδου –πώς αποδεικνύεται η ενίσχυση των κομμάτων;
 Το εκλογικό σύστημα δεν επέβαλλε να ψηφίζει κανείς ένα μόνο κόμμα, αλλά έδινε τη δυνατότητα να ψηφίζονται όλοι οι υποψήφιοι θετικά ή αρνητικά.
 Επίσης, ένας εκλογέας (= ψηφοφόρος) μπορούσε να ψηφίσει θετικά κάποιον υποψήφιο στον οποίο είχε υποχρέωση, παράλληλα όμως μπορούσε να δώσει θετική ψήφο και σε κάποιον άλλο τον οποίο θεωρούσε ικανό.
 Μολαταύτα, και ιδιαίτερα μετά το 1882, όλο και συχνότερα παρουσιάζεται το φαινόμενο οι εκλογείς να ψηφίζουν με κομματικά κριτήρια (= ψήφιζαν υποψήφιους μόνο από ένα κόμμα) και να περιορίζεται η συνήθεια να ψηφίζονται θετικά και πολιτικοί άλλων κομμάτων ( = άνοδος της επιρροής των κομμάτων).
 Κατά τη δεκαετία του 1890 οι εκλογείς συνήθιζαν να ψηφίζουν πολιτικούς με επιρροή, μόνο εφόσον είχαν δηλώσει με σαφήνεια την πολιτική του τοποθέτηση ( = σε ποιο κόμμα ανήκαν)
 Ακόμα και η εκλογή ανεξάρτητων τοπικών προσωπικοτήτων (= υποψήφιοι δημοφιλείς στον τόπο τους, οι οποίοι εκλέγονταν χωρίς να είναι ενταγμένοι σε πολιτικά κόμματα) άρχισε να περιορίζεται.
Απόδειξη: Εκλογές 1879 = 24 τοπικά ψηφοδέλτια
Εκλογές 1885 = 4 τοπικά ψηφοδέλτια
Έτσι παρουσιαζόταν και το φαινόμενο να περιλαμβάνονται σε κομματικά ψηφοδέλτια ανεξάρτητοι υποψήφιοι, για να έχουν πιθανότητες επιτυχίας στις εκλογές = ενίσχυση ρόλου κομμάτων, απόκτηση κύρους στη δημόσια ζωή.

Ποια υπήρξε η κοινωνική προέλευση των υποψηφίων βουλευτών και ποια των κομματικών μελών;
 Υποψήφιοι βουλευτές = από τα μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα, σχεδόν αποκλειστικά. Π. χ. δικηγόροι, δημόσιοι υπάλληλοι.
 Κομματικά μέλη = κατώτερα στρώματα.

Τι γνωρίζετε για την εσωτερική οργάνωση των κομμάτων και ποιος ο ρόλος των βουλευτών;
 Η οργάνωση των κομμάτων ήταν εμφανής μόνο σε επίπεδο ηγεσίας.
 Τη σημαντικότερη θέση μετά τον αρχηγό την είχε η κοινοβουλευτική ομάδα (οι βουλευτές του κόμματος).
 Οι βουλευτές είχαν σημαντική θέση, διότι λόγω της μεγάλης πλειοψηφίας που χρειαζόταν η βουλή για να έχει απαρτία και να παίρνει αποφάσεις, οι βουλευτές και μόνο με την απουσία τους (ή την απειλή απουσίας τους) μπορούσαν να ασκήσουν μεγάλη πίεση στην κομματική ηγεσία (δηλ. αν απουσίαζαν από την ψηφοφορία μπορούσε να δημιουργηθεί πρόβλημα και να μην ψηφισθεί κάποιος νόμος).
 Έτσι η κεντρική οργάνωση του κόμματος (η ηγεσία – ο αρχηγός) δεν είχε τη δυνατότητα να αρνηθεί στους βουλευτές την εκπλήρωση των επιθυμιών τους π.χ. διορισμών ή ευνοϊκών ρυθμίσεων υπέρ της εκλογικής τους περιφέρειας (γιατί αυτοί θα απουσίαζαν σκόπιμα από τη βουλή και θα δημιουργούσαν πρόβλημα).

Ποια μέσα χρησιμοποιούσαν οι κυβερνήσεις για να πείσουν τους ψηφοφόρους τους για πολιτικά ζητήματα ;
 Σε αντίθεση με την εποχή του Όθωνα και του Βούλγαρη, οι κυβερνήσεις δεν χρησιμοποιούσαν συστηματικά μεθόδους εξαναγκασμού για να πείσουν τους ψηφοφόρους τους.
 Αυτόν τον κανόνα παραβίαζαν κάποιοι δημόσιοι υπάλληλοι ή φανατικοί οπαδοί στα χωριά.
 Σπάνια ακούγονταν κατηγορίες για εξαγορά ψήφων.
 Πάντως η πατρωνία (= πολιτική προστασία με αντάλλαγμα την υποστήριξη στις εκλογές και την πολιτική εξάρτηση των ψηφοφόρων) με τη μορφή διορισμών, μεταθέσεων, δανείων κ.τ.λ. και η συστηματική διαφθορά μέσω του διοικητικού μηχανισμού αποτελούσε συχνό φαινόμενο.

Ποια τα αίτια έλλειψης ταξικών κομμάτων(=κόμματα που εξυπηρετούν και υποστηρίζουν τα συμφέροντα μιας κοινωνικής τάξης) στην Ελλάδα;
 Στην Ελλάδα οι κοινωνικοοικονομικές αντιθέσεις αμβλύνονταν (μειώνονταν) μέσω των πελατειακών σχέσεων και με τη μεγάλη συγκριτικά με άλλες χώρες, κοινωνική κινητικότητα (= μετάβαση από τη μια κοινωνική τάξη στην άλλη). (δηλ. Οι Έλληνες ατομικά μέσα από πολιτικές διευκολύνσεις, ρουσφέτια διορισμού στο δημόσιο, βελτίωναν την κοινωνική και οικονομική τους κατάσταση, με αποτέλεσμα να μην οργανώνονται σε ένα ταξικό κόμμα και να διεκδικούν μέσα από αυτό τη βελτίωση της κοινωνικής θέσης ολόκληρης της κοινωνικής τους τάξης).
 Τα δύο μεγάλα κόμματα (Τρικούπη – Δηλιγιάννη) δεν προσπάθησαν να δώσουν ένα τοπικό ή κοινωνικό στίγμα (δηλ. δεν απευθύνονταν σε μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη και στους ψηφοφόρους μιας ειδικά περιοχής).
 Παρατηρείται επίσης μια σχετική αυτονομία της πολιτικής ελίτ από την κοινωνία. (δηλ. η ηγεσία των κομμάτων δεν βρισκόταν κοντά στο λαό και στα κοινωνικά του προβλήματα)
 Όλα τα κόμματα απευθύνονταν ιδιαίτερα στους αγρότες που αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος του ενεργού πληθυσμού.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

1. Ποια ήταν η οργάνωση – συγκρότηση των κομμάτων στη δεκαετία του 1880 και ποια στοιχεία επέτρεπαν την επιβίωση τους μετά το θάνατο του ηγέτη τους;
2. Τι γνωρίζετε για την οργάνωση της βάσης των κομμάτων και ποιοι παράγοντες επηρέαζαν την κινητοποίηση των οπαδών;
3. Ποια ήταν τα κριτήρια επιλογής των υποψηφίων βουλευτών από τα κόμματα;
4. Τι γνωρίζετε για το εκλογικό σύστημα της περιόδου και πώς αποδεικνύεται η ενίσχυση των κομμάτων;
5. Ποια υπήρξε η κοινωνική προέλευση των υποψηφίων βουλευτών και ποια των κομματικών μελών;
6. Τι γνωρίζετε για την εσωτερική οργάνωση των κομμάτων και ποιος ο ρόλος των βουλευτών στην οργάνωση αυτή;
7. Ποια μέσα χρησιμοποιούσαν οι κυβερνήσεις για να πείσουν πολιτικά τους ψηφοφόρους τους;
8. Ποια ήταν τα αίτια έλλειψης ταξικών κομμάτων στην Ελλάδα;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Η μόνη κοινωνική τάξη στην οποία έδειξαν ιδιαίτερη προσέγγιση τα κόμματα κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα ήταν η εργατική τάξη.
2. Οι μέθοδοι εξαναγκασμού των ψηφοφόρων στις εκλογές παρέμειναν το κυρίαρχο στοιχείο της πολιτικής ζωής την περίοδο εκείνη.
3. Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα ο βουλευτής δεν είχε καμία ουσιαστική δύναμη απέναντι στην ηγεσία του κόμματός του.
4. Οι υποψήφιοι βουλευτές προέρχονταν από όλα τα κοινωνικά στρώματα.
5. Για την επιλογή των υποψηφίων βουλευτών έπαιζε ρόλο αν είχαν δικό τους οικογενειακό κύκλο.
6. Σημαντικό ρόλο στην κινητοποίηση των οπαδών έπαιζε και η εξαγορά ψήφων.
7. Το εκλογικό σύστημα επέτρεπε μόνο τη θετική ψήφιση όλων των υποψηφίων βουλευτών.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

1. Οι εκλογείς συνήθιζαν να ψηφίζουν πολιτικούς με επιρροή συχνότερα μετά το:

α. 1862 β. 1872
γ. 1882 δ. 1892

2. Τα τοπικά ψηφοδέλτια το 1885 ήταν:

α. 2 β. 4
γ. 3 δ. 24

3. Τα τοπικά ψηφοδέλτια το 1879 ήταν:

α. 12 β. 14
γ. 23 δ. 24

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ. 83) να παρουσιάσετε το εκλογικό σύστημα και τη διαδικασία εκλογών κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του ιστορικού παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε την εσωτερική οργάνωση των κομμάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα , το ρόλο των βουλευτών σε αυτή και τα μέτρα που πήρε ο Χαρίλαος Τρικούπης για τον περιορισμό της επιρροής τους.

«Τη σχετική ανεξαρτητοποίηση του βουλευτή από τα προσωποποιημένα του ερείσματα αποσκοπούν οι επαγγελόμενες μεταρρυθμίσεις του εκλογικού συστήματος. Δύο είναι οι σημαντικότερες Τρικουπικές τροποποιήσεις, που ψηφίστηκαν το 1886. Από τη μια μεριά η υποκατάσταση της νομαρχιακής στην επαρχιακή βάση εκλογής, που τετραπλασίαζε ή πενταπλασίαζε τις εκλογικές περιφέρειες. Η λογική της διεύρυνσης ήταν φανερή: ελπίζονταν ότι η αύξηση του αριθμού των ψηφοφόρων θα καθιστούσε πολύ λιγότερο εγχειρηματικές στην εκλογή των βουλευτών τις οποιεσδήποτε πιέσεις, δωροδοκίες, εξαγορές ή προσωπικές απειλές, με μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα την αποδυνάμωση της τυραννίας του τοπικού κομματάρχη και των υπαλλήλων που λειτουργούσαν ως όργανά του, και την απαρχή μιας εκλογικής πρακτικής βασισμένης σε γενικότερα ιδεολογικά κριτήρια.
Τον ίδιο ακριβώς σκοπό εξυπηρετούσε η μείωση του αριθμού των βουλευτών από 245 στο ελάχιστο συνταγματικό όριο των 150.Αλλά οι μεταρρυθμίσεις αυτές ανετράπησαν, μόλις ο Δεληγιάννης ήρθε στην εξουσία.

Κ. Τσουκαλά, «Το πρόβλημα της πολιτικής πελατείας», σελ. 106 – 107.

3. Από τη χρεοκοπία στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί (1893 – 1909)

Αίτια δυσαρέσκειας των κοινωνικών τάξεων προς την πολιτική κατάσταση της χώρας (κοινωνική κατάσταση που οδήγησε στο κίνημα στο Γουδί).

 Κατά την περίοδο διακυβέρνησης της χώρας από τον Τρικούπη, το όραμα για ένα σύγχρονο κράτος, το οποίο θα ήταν οικονομικά ανεπτυγμένο και ισχυρό στη διεθνή σκηνή, δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά τη φορολογική επιβάρυνση των πολιτών το κράτος οδηγήθηκε σε πτώχευση (1893) (πτώχευση = χρεοκοπία).
 Αστοί και διανοούμενοι απογοητεύονταν:
α) από τη γενικότερη κατάσταση
β) από την αναποτελεσματικότητα του κράτους – βραδυκίνητη γραφειοκρατία
γ) από την ανυπαρξία οικονομικής ανάπτυξης
δ) από την απόσταση με τα ευρωπαϊκά κράτη η οποία συνεχώς μεγάλωνε
 Μικροκαλλιεργητές (μεγάλο μέρος) = ανάλογη δυσαρέσκεια με τους αστούς και τους διανοούμενους)
 Αξιωματικοί του στρατού = δυσαρέσκεια λόγω: της πιθανής σε περίοδο πολέμου αναποτελεσματικότητας του στρατού, εξαιτίας της οικονομικής αδυναμίας του κράτους.
 ΑΡΑ: Κρίση εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην (= γενικά ), οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι θεσμοί και τα κόμματα δεν ήταν ικανά να υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους.

Τι γνωρίζετε για το πολιτικό αδιέξοδο της περιόδου 1893 – 1897, που οδήγησε στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί (στρατιωτικός σύνδεσμος);

1893: Πτώχευση
1897: «Ατυχής» ελληνοτουρκικός πόλεμος
 Κατά την περίοδο αυτή τα δύο μεγάλα κόμματα (Τρικούπη – Δηλιγιάννη) προσπάθησαν να υλοποιήσουν το πολιτικό τους πρόγραμμα, χωρίς όμως επιτυχία. = εντύπωση γενικού αδιεξόδου.
 Δηλιγιαννικό κόμμα: ελλείψει χρημάτων, δεν τήρησε την υπόσχεσή του για λιγότερους φόρους.
 Τρικουπικό κόμμα: δεν συνέχισε το εκσυγχρονιστικό του πρόγραμμα.

Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, που οδήγησαν στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί (στρατιωτικός σύνδεσμος;
 Ελληνοτουρκικός πόλεμος = ολοκληρωτική ήττα = επέτεινε το πολιτικό αδιέξοδο.
 Η δυσπιστία προς τα κόμματα έδωσε στο βασιλιά Γεώργιο την ευκαιρία να επιβληθεί στο κοινοβούλιο και να ασκεί προσωπική πολιτική.
 Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν μέχρι το 1909, κατά κύριο λόγο από τις κυβερνήσεις του τρικουπικού κόμματος υπό την ηγεσία του Γεώργιου Θεοτόκη ήταν διοικητικού χαρακτήρα (π.χ. αποκέντρωση).

Τι γνωρίζετε για την ομάδα «των Ιαπώνων» και για τις υπόλοιπες κοινωνικές αντιδράσεις που οδήγησαν στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί;

 «Ομάδα Ιαπώνων» (Ορισμός): Η κοινοβουλευτική αυτή ομάδα υπήρξε το μοναδικό νέο πολιτικό στοιχείο έως το 1909. Υπήρξε ένα πολιτικό μόρφωμα (= πολιτικός σχηματισμός που τείνει να γίνει ομάδα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά) υπό τον Δημήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906. Επίκεντρο της κριτικής του ήταν η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να προσαρμοστεί στις εξελίξεις της κοινωνίας. Η ομάδα δεν μπόρεσε να επιβιώσει και διαλύθηκε το 1908. (Την ονομασία τους, την έδωσε ο δημοσιογράφος Βλάσης Γαβριηλίδης, συσχετίζοντας τη μαχητικότητα των πολιτικών αυτών με τον δυναμισμό που έδειξαν οι Ιάπωνες στο Ρώσο-Ιαπωνικό πόλεμο του 1904-1905).

 Εν τω μεταξύ οι συντεχνίες και οι εργατικές ενώσεις έκαναν διαδηλώσεις ζητώντας α)φορολογικές ελαφρύνσεις και β)περιορισμό της γραφειοκρατίας.

Τι γνωρίζετε για το κίνημα του στρατιωτικού συνδέσμου το 1909 και τις άμεσες πολιτικές και κοινωνικές συνέπειές του;

 Χρόνος: 15 Αυγούστου 1909
 Ορισμός: Μυστική ένωση στρατιωτικών, με αιτήματα που αφορούσαν μεταρρυθμίσεις στο στρατό, τη διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση και τη δημοσιονομική πολιτική (= την οικονομική πολιτική του κράτους) Ο στρατιωτικός σύνδεσμος δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία, αλλά προώθησε τα αιτήματά του μέσω της βουλής. Στις 15 Μαρτίου 1910 διαλύθηκε έχοντας πετύχει τις επιδιώξεις του.
 14 Σεπτεμβρίου 1909: Έγινε μεγάλη διαδήλωση των επαγγελματικών σωματείων της πρωτεύουσας. Οι διαδηλωτές υποστήριξαν το διάβημα (= αποφασιστική ενέργεια διαμαρτυρίας προς τις αρμόδιες αρχές για σημαντικό ζήτημα) του στρατιωτικού συνδέσμου και υπέβαλαν ψήφισμα στο παλάτι με το οποίο ζητούσαν την επίλυση μιας σειράς οικονομικών αιτημάτων.
 Αποτελέσματα: Η Βουλή υπό την πίεση του Συνδέσμου και χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία και συζήτηση, ψήφισε μεγάλο αριθμό νόμων που έφεραν ριζικές αλλαγές. Το Φεβρουάριο του 1910 η Βουλή αποφάσισε την αναθεώρηση ορισμένων άρθρων του συντάγματος. έτσι προκηρύχθηκαν εκλογές, από τις οποίες προέκυψε αναθεωρητική βουλή (= η βουλή που έχει ως έργο την αλλαγή μη βασικών άρθρων του συντάγματος. Δηλαδή δεν τροποποιεί άρθρα που σχετίζονται με τη μορφή του πολιτεύματος).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποια υπήρξαν τα αίτια δυσαρέσκειας των κοινωνικών τάξεων προς την πολιτική κατάσταση της χώρας μετά το 1893;
2. Τι γνωρίζετε για το πολιτικό αδιέξοδο της περιόδου 1893 – 1897, που οδήγησε στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί (στρατιωτικός σύνδεσμος);
3. Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, που οδήγησαν στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί;
4. Τι γνωρίζετε για την ομάδα «των Ιαπώνων» και για τις υπόλοιπες κοινωνικές αντιδράσεις που οδήγησαν στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί;
5. Τι γνωρίζετε για το κίνημα του στρατιωτικού συνδέσμου το 1909 και τις άμεσες πολιτικές και κοινωνικές συνέπειές του;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. O Στρατιωτικός σύνδεσμος το 1909 εγκαθίδρυσε στρατιωτική δικτατορία.
2. Οι μεταρρυθμίσεις που έγινα μέχρι το 1909 είχαν οικονομικό χαρακτήρα.
3. Ο Δηλιγιάννης επέβαλε τους ίδιους δυσβάσταχτους φόρους μα τον Τρικούπη.
4. Τα αιτήματα του στρατιωτικού συνδέσμου αφορούσαν αποκλειστικά μεταρρυθμίσεις στο στρατό και στη διοίκηση.

5. Η ομάδα των Ιαπώνων ήταν το μόνο νέο πολιτικό στοιχείο ως το 1909.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Η κοινοβουλευτική ομάδα των Ιαπώνων ιδρύθηκε το:
α. 1906 β. 1909
γ. 1903 δ. 1897

2. Το κίνημα στο Γουδί εκδηλώθηκε:
α. 15.4.1909 β. 15.8.1909
γ. 15.6.1909 δ. 15.7.1909

3. Ο Στρατιωτικός σύνδεσμος διαλύθηκε:
α. 15.9.1909 β. 15.3.1909
γ. 15.3.1910 δ. 15.9.1910

4. Η βουλή αποφάσισε την αναθεώρηση ορισμένων άρθρων του συντάγματος:
α. Φεβρουάριο 1910 β. Μάρτιο 1910
γ. Φεβρουάριο 1911 δ. Μάρτιο 1909

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ. 89 – 90) να παρουσιάσετε την εξέλιξη και τα αιτήματα του κινήματος στρατιωτικού συνδέσμου.

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ.90) να παρουσιάσετε τα αιτήματα των επαγγελματικών σωματείων, όπως αυτά εκφράστηκαν στο συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου 1909.

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τα κοινωνικά αίτια δυσαρέσκειας που οδήγησαν στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος το 1909.

«Στον αγροτικό τομέα η δυσαρέσκεια των κατώτερων τάξεων ήταν έκδηλη ήδη από την δεκαετία του 1890. Οι φόροι, το σταφιδικό πρόβλημα και τα άλλα προαιώνια προβλήματα των αγροτών είχαν ξεσηκώσει μόνιμη αναταραχή στην ύπαιθρο. (…) Η αναταραχή στην ύπαιθρο δημιούργησε ένα ενθαρρυντικό περιβάλλον για τις επαναστατικές τάσεις των αστικών κατώτερων τάξεων. Η εσωτερική μετανάστευση υπήρξε σημαντικός κοινωνικός καταλύτης. Η συρροή αγροτικών πληθυσμών στην πρωτεύουσα δημιουργούσε προβλήματα απασχόλησης, ακρίβειας, χαμηλού επιπέδου διαβίωσης. Απότοκος του σταφιδικού προβλήματος η εσωτερική μετανάστευση δεν έβρισκε πάντα διέξοδο στην εξωτερική. Οι πύλες της Νέας Υόρκης ήταν κλειστές για όσο καιρό διαρκούσε η μεγάλη κρίση. (…) Τον σκληρό πυρήνα των επίδοξων επαναστατών σχημάτιζαν οι μικροαστοί, κυνηγημένοι από τους φόβους και την ανασφάλεια, και οι εργάτες, θύματα της πιο ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης».

Δ. ΑΝΑΝΕΩΣΗ – ΔΙΧΑΣΜΟΣ (1909 – 1922)
1. Το κόμμα των φιλελευθέρων
Εκλογές 8ης Αυγούστου 1910: Ποιοι πήραν μέρος και ποια υπήρξαν τα εκλογικά αποτελέσματα;
 Πριν από τις εκλογές της 8ης Αυγούστου δεν είχε συγκροτηθεί κανένα μεγάλο κόμμα που να υποστηρίζει τις μεταρρυθμίσεις που προτάθηκαν το 1909/1910.
 (Στις εκλογές του 1910): Φορείς των νέων ιδεών υπήρξαν ανεξάρτητοι υποψήφιοι, οι οποίοι είτε κατά μόνας είτε μαζί με άλλους, σε ανεξάρτητα ψηφοδέλτια, διεκδικούσαν τις ψήφους των δυσαρεστημένων με τα παλαιά κόμματα εκλογέων.
 Αυτοί οι ανεξάρτητοι πολιτικοί, με το γενικό σύνθημα της «ανόρθωσης», ανάλογα με την περιοχή που ήταν υποψήφιοι και τον πληθυσμό στον οποίον απευθύνονταν, εννοούσαν : α) είτε την υλοποίηση των αιτημάτων των συντεχνιών, όπως εκφράστηκαν στα συλλαλητήρια του 1909 (εάν ήταν αστοί υποψήφιοι βουλευτές, είτε β) την επίλυση του αγροτικού ζητήματος με την παροχή γης στους ακτήμονες ( εάν ήταν υποψήφιοι στην επαρχία).
 Σε κάποιες εκλογικές περιφέρειες έθεσαν υποψηφιότητα σοσιαλιστές και για πρώτη φορά εμφανίστηκε η σοσιαλδημοκρατική Κοινωνιολογική Εταιρεία (1) + σελ. 93 «Ορισμός».
 Τα παλαιά κόμματα συμμετείχαν στις εκλογές ως συνασπισμός και τελικά κέρδισαν τις περισσότερες έδρες στη βουλή.
 Από τις 362 έδρες (τα παλαιά κόμματα) εξασφάλισαν 211, ενώ 29 έδρες κέρδισαν ανεξάρτητοι που ανήκαν στον πολιτικό χώρο των παλαιών κομμάτων και 122 ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές, που συσπειρώθηκαν γύρω από τον Ελευθέριο Βενιζέλο. ( Η βουλή που προέκυψε ονομάστηκε Α΄ αναθεωρητική βουλή).

Τι γνωρίζετε για την πρώτη πολιτική εμφάνιση του Ελ. Βενιζέλου και για την ίδρυση του κόμματος των Φιλελευθέρων;
 Ο Ελ. Βενιζέλος συσπείρωσε γύρω του τους ανεξάρτητους εκσυγχρονιστές βουλευτές και εξελέγη ο ίδιος χωρίς να συμμετέχει στην προεκλογική αναμέτρηση.
 Η πρώτη δημόσια εμφάνιση του Βενιζέλου ως ελλαδίτη πολιτικού (πιο πριν είχε πολιτευτεί στην Κρήτη, η οποία ήταν ημιαυτόνομη ηγεμονία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας), έγινε στις 5 Σεπτεμβρίου 1910 με μια ομιλία στην πλατεία Συντάγματος.
 Στην ομιλία του αυτή έκανε προγραμματικές δηλώσεις (παρουσίασε το πολιτικό του πρόγραμμα), με τις οποίες υποστήριξε μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις.
 Στόχευε: α) σε εκσυγχρονισμό του πολιτικού συστήματος,
β) με την εξισορρόπηση των συμφερόντων όλων των κοινωνικών στρωμάτων.

 Βασικές θέσεις του προγράμματός του:
1. Κοινωνική γαλήνη (= αποφυγή συγκρούσεων μεταξύ των κοινωνικών τάξεων).
2. Ελάφρυνση (οικονομική και φορολογική) των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων.
3. Εκσυγχρονισμός του κρατικού μηχανισμού, με σκοπό την αποτελεσματικότερη λειτουργία του.
4. Στρατιωτικοί εξοπλισμοί για την πραγματοποίηση των εθνικών διεκδικήσεων.
5. Υποστήριξε την αναθεώρηση του υπάρχοντος συντάγματος και όχι την ψήφιση νέου, παρά τις πιέσεις των οπαδών του (οι οποίοι ήθελαν ψήφιση νέου συντάγματος, με στόχο την αλλαγή του πολιτεύματος και την εκδίωξη του βασιλιά).
6. Πολιτειακό ζήτημα ( = ζήτημα αλλαγής του πολιτεύματος και εκδίωξης του βασιλιά) δεν έθεσε.

 Προανήγγειλε την ίδρυση ενός κόμματος αρχών (δηλ. ενός κόμματος με σαφές πολιτικό πρόγραμμα και πολιτικές αρχές, αξίες και στόχους), το οποίο θα ήταν φορέας μεταρρυθμίσεων
 Το κόμμα ιδρύθηκε και τυπικά στις 22 Αυγούστου 1910 από μέλη της εθνοσυνέλευσης (δηλ. ήδη εκλεγμένους από τις εκλογές της 8ης Αυγούστου ανεξάρτητους εκσυγχρονιστές βουλευτές και ονομάστηκε κόμμα των Φιλελευθέρων).

Τι γνωρίζετε για τις πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910;
 6 Οκτωβρίου 1910: Παραίτηση της κυβέρνησης Δραγούμη ( = υπηρεσιακή, μεταβατική κυβέρνηση) = εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Ελ. Βενιζέλο.
 Επειδή όμως ο Βενιζέλος αντιμετώπιζε προβλήματα με την εξασφάλιση ψήφου εμπιστοσύνης από τη βουλή (= οι βουλευτές που τον υποστήριζαν ήταν 112/362 και δεν είχε πλειοψηφία σύμφωνα με την αρχή της δεδηλωμένης), σε συνεννόηση με το βασιλιά Γεώργιο τον Α΄ προχώρησε (αντισυνταγματικά, αφού υπήρχε κόμμα πλειοψηφίας) σε διάλυση της βουλής και προκήρυξη νέων εκλογών.
 Αυτό το διάβημα (κίνηση) αναστάτωσε τα παλαιά κόμματα τα οποία, θεωρώντας αντισυνταγματική την κίνηση του βασιλιά, αποφάσισαν να μην συμμετάσχουν στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910.
 Αποτελέσματα εκλογών (Β΄ αναθεωρητική): Φιλελεύθεροι = 307/362 έδρες = συντριπτική πλειονότητα εδρών, άρα ο Βενιζέλος ήταν ελεύθερος να προχωρήσει στο μεταρρυθμιστικό του έργο.

Συνταγματικές τροποποιήσεις β΄ αναθεωρητικής βουλής
 Το πρώτο εξάμηνο του 1911 ψηφίστηκαν από τη Βουλή 53 τροποποιήσεις μη θεμελιωδών διατάξεων του συντάγματος.
 Δεν έγιναν ριζικές αλλαγές, αλλά αντίθετα, ενισχύθηκε η θέση της μοναρχίας και επετράπη στο βασιλιά, παρά τη συνταγματική απαγόρευση, να συμμετάσχει στη διαδικασία της αναθεώρησης.
 Οι σπουδαιότερες τροποποιήσεις αφορούσαν:
1. Διασφάλιση της διάκρισης των εξουσιών (δικαστική-νομοθετική-εκτελεστική)
2. Ασυμβίβαστο μεταξύ στρατιωτικής και δημοσιοϋπαλληλικής ιδιότητας αφ’ ενός και βουλευτικού αξιώματος αφ’ ετέρου (δηλ. κάποιος που ήταν στρατιωτικός ή δημόσιος υπάλληλος δεν θα μπορούσε να είναι υποψήφιος βουλευτής, εάν δεν υπέβαλε την παραίτησή του πρώτα από την προηγούμενη θέση του).
3. Μονιμότητα των δικαστικών και των δημοσίων υπαλλήλων.

Νομοθετικό έργο β΄ αναθεωρητικής βουλής.
 Η κυβέρνηση Βενιζέλου ψήφισε επίσης 337 νόμους, οι οποίοι εισήγαγαν μεταρρυθμίσεις που αφορούσαν όλο το φάσμα του δημόσιου και ιδιωτικού βίου:
1. Διορισμός των δημοσίων υπαλλήλων με δημόσιους διαγωνισμούς,
2. Καθιέρωση κανονισμών εργασίας σε βιοτεχνίες και βιομηχανίες,
3. Διανομή γης στη Θεσσαλία,
4. Αναδιοργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης (νομαρχίες, δήμοι, κοινότητες),
5. Βελτίωση της διαδικασίας απονομής της δικαιοσύνης,
6. Αναθεώρηση του κανονισμού της Βουλής με σκοπό να διαθέτουν οι υπουργού περισσότερο χρόνο για κοινοβουλευτικές συζητήσεις κ.λ.π..

Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών του Μαρτίου του 1912;
 Στις εκλογές αυτές πήραν μέρος όλες οι πολιτικές δυνάμεις και φάνηκε το (κοινωνικό – λαϊκό) ρεύμα που είχε το κόμμα του Βενιζέλου.
 Το κόμμα των φιλελευθέρων ανέδειξε 146/181 βουλευτές, ενώ τα άλλα κόμματα μόνο 35/181.
 Σε αυτές τις εκλογές φάνηκε ότι η πλειοψηφία των ψηφοφόρων τάχθηκε υπέρ του κόμματος των Φιλελευθέρων, επειδή οι καινοτομίες που είχε εισηγηθεί γέννησαν την ελπίδα για την επίλυση σημαντικών κοινωνικών προβλημάτων.

Τι γνωρίζετε για τη δομή και την οργάνωση του κόμματος των φιλελευθέρων;
 Το κόμμα των Φιλελευθέρων ήταν σε μεγάλο βαθμό προσωποπαγές (δηλ. η ύπαρξη και η απήχηση του στο λαό ήταν αδιάσπαστα συνδεδεμένη με την ανάληψη της ηγεσίας του κόμματος από τον Ελ. Βενιζέλο).
 Ο Βενιζέλος με ισχυρή θέση στο Κοινοβούλιο και μεγάλο κύρος, είχε τα πάντα υπό τον έλεγχό του, όπως και ο Τρικούπης.
 Οι σύνδεσμοι (οπαδών – ψηφοφόρων) των Φιλελευθέρων που είχαν ιδρυθεί δεν έπαιζαν ιδιαίτερο ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής του κόμματος και δεν διέφεραν σημαντικά από τις τοπικές ομάδες φίλων που σχημάτιζαν τα παραδοσιακά κόμματα.
 1912 = ίδρυση Λέσχης Φιλελευθέρων στην Αθήνα και σε ορισμένες άλλες εκλογικές περιφέρειες, σε μια προσπάθεια αναδιοργάνωσης του κόμματος.
 Οι βενιζελικοί είχαν πλάσει στο νου τους ένα ιδεατό κόμμα, χωρίς τις μικρότητες και τις διχόνοιες της παλιάς κομματικής ελίτ (=αφρόκρεμας), όμως αυτό δεν είχε σχέση με την πραγματικότητα.
 Η ηγεσία έπρεπε αναγκαστικά να λαμβάνει υπόψη κοινωνικά και τοπικά συμφέροντα καθώς και αντιπαλότητες ανάμεσα σε στελέχη, όπως συνέβαινε και σε κάθε άλλο κόμμα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

1. Ποιοι πήραν μέρος και ποια υπήρξαν τα εκλογικά αποτελέσματα στις εκλογές της 8ης Αυγούστου του 1910;
2. Τι γνωρίζετε για την πρώτη πολιτική εμφάνιση του Ελ. Βενιζέλου και για την ίδρυση του κόμματος των Φιλελευθέρων;
3. Τι γνωρίζετε για τις πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910;
4.. Τι γνωρίζετε για τις συνταγματικές τροποποιήσεις της β΄ αναθεωρητικής βουλής;
5. Τι γνωρίζετε για το νομοθετικό έργο της β΄ αναθεωρητικής βουλής;
6. Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών του Μαρτίου του 1912;
7. Τι γνωρίζετε για τη δομή και την οργάνωση του κόμματος των φιλελευθέρων;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Οι ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές κέρδισαν στις εκλογές του Αυγούστου του 1910:
α. 211 έδρες β. 29 έδρες
γ. 122 έδρες δ. 35 έδρες

2. Το κόμμα των φιλελευθέρων ιδρύθηκε:
α. 22 Αυγούστου 1909 β. 22 Αυγούστου 1910
γ. 28 Νοεμβρίου 1909 δ. 28 Νοεμβρίου 1910

3. Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910, οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν:
α. 211 έδρες β. 146 έδρες
γ. 317 έδρες δ. 307 έδρες

4. Πόσες συνταγματικές τροποποιήσεις ψηφίστηκαν στο πρώτο εξάμηνο του 1911 από τη Βουλή;
α. 43 β. 53
γ. 63 δ. 73

5. Πόσους νόμους ψήφισε η κυβέρνηση Βενιζέλου;
α. 243 β. 353
γ. 163 δ. 337

6. Η πρώτη δημόσια εμφάνιση του Βενιζέλου έγινε:
α. 5/6/1910 β. 5/7/1910
γ. 5/8/1910 δ. 5/9/1910

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Φορείς των νέων ιδεών στις εκλογές της 8ης Αυγούστου του 1910 υπήρξαν ανεξάρτητοι υποψήφιοι.
2. Για πρώτη φορά εμφανίστηκε στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910 η Κοινωνιολογική εταιρεία.
3. Οι εκσυγχρονιστές το 1910 συσπειρώθηκαν γύρω από τον Χ. Τρικούπη.
4. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος στην ομιλία του στις 5.9.1910 υποστήριξε ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις.
5. Βασική θέση του προγράμματος του Ελ. Βενιζέλου ήταν η κοινωνική και οικονομική γαλήνη.
6. Στη δομή του το βενιζελικό κόμμα ήταν σε μεγάλο βαθμό προσωποπαγές.
7. Το 1912 άρχισε να αναδιοργανώνεται το κόμμα των Φιλελευθέρων με την ίδρυση λέσχης Φιλελευθέρων μόνο στην Αθήνα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ 89 –90) να παρουσιάσετε τα αίτια εμφάνισης του κινήματος του στρατιωτικού συνδέσμου και τα αιτήματα των νέων εκσυγχρονιστών πολιτικών, όπως τα εκφράζει ο Ελ. Βενιζέλος στο λόγο του.

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τους στόχους του πολιτικού προγράμματος του Ελ. Βενιζέλου.
« Από τον τρόπο που ο Βενιζέλος παρέθετε τα γενεσιουργά αίτια του πραξικοπήματος του 1909 και από τη βαθιά κρίση του κράτους προέκυπταν κυρίως ανάγκες προσαρμογής. Οπωσδήποτε, πολλές μεταρρυθμίσεις θα ικανοποιούσαν τα συμφέροντα του επιχειρηματικού κόσμου, όπως κυρίως η μεταρρύθμιση του δικαίου. Ο Βενιζέλος όμως επικρίνοντας το αναποτελεσματικό σύστημα δικαίου και την ελλιπή προστασία του πολίτη από την αδικία, δεν ανταποκρινόταν μόνο στις δικαϊκές προσδοκίες του επιχειρηματικού κόσμου, αλλά εξέφραζε ταυτόχρονα τον κοσμάκη, που σε αντίθεση με τον τραπεζίτη ή τον επιχειρηματία ήταν απροστάτευτος απέναντι στα κακώς κείμενα της δικαιοσύνης. Το ίδιο ισχύει και για την πολιτική του κατά της ευνοιοκρατίας και της διαφθοράς στη διοίκηση. Γενικόλογα επισήμανε την έλλειψη σχεδίων στην οικονομική και δημοσιονομική πολιτική, συγκεκριμένα στράφηκε κατά των υψηλών έμμεσων φόρων που επιβάρυναν τα φτωχότερα στρώματα και κατά της αδιαφορίας για τις τύχες των εργατών και των αγροτών εν γένει, η οποία παρήγε έναν ανταγωνισμό μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, μεταξύ γαιοκτημόνων και ενοικιαστών γης, επικίνδυνο για το σύστημα».

Gunnar Herring, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936, Μ.Ι.Ε.Τ, σελ. 780-781.

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε το συνταγματικό και νομοθετικό αναθεωρητικό έργο της Βουλής που προέκυψε από τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910 και τις βασικές επιδιώξεις των πρωτεργατών αυτής της αναθεώρησης.

« Η οργάνωση και η εμπέδωση του κράτους Δικαίου, σε συνδυασμό με την παγίωση των αρχών του φιλελεύθερου δημοκρατικού πολιτεύματος, αποτέλεσε τον καθοριστικό γνώμονα των πρωτεργατών της αναθεώρησης του 1911. Η διατύπωση των νέων συνταγματικών διατάξεων, χωρίς να εκφράζει τις ριζοσπαστικότερες τάσεις, ανταποκρινόταν θετικά στο αίτημα της ανανέωσης του πνεύματος και των μεθόδων που καθόριζαν τις σχέσεις ανάμεσα στην πολιτεία και στο άτομο. (…) Η σταθερή αρχή των ιδεολογικών θέσεων του Βενιζέλου πρέπει να αναζητηθεί στον ισόρροπο συνδυασμό της ατομικής ελευθερίας με την πολιτική τάξη, την κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το σεβασμό των νόμων. Το δυναμικό στοιχείο στη σκέψη και στη δράση του Βενιζέλου αντιπροσωπευόταν από την πίστη στην ανάγκη για την προσαρμογή των φιλελεύθερων αντιλήψεων του 19ου αιώνα στη νέα κοινωνική πραγματικότητα, την ενίσχυση της ρυθμιστικής παρουσίας του κράτους και την εξισορρόπηση των αντιθέσεων ανάμεσα στις κοινωνικές και επαγγελματικές ομάδες».

ΙΕΕ, τ.ΙΔ, σελ. 276

2. Τα αντιβενιζελικά κόμματα
Ποια υπήρξαν τα κοινά χαρακτηριστικά των αντιβενιζελικών κομμάτων; Τι γνωρίζετε για τις ομοιότητες και τις διαφορές των αντιβενιζελικών κομμάτων με το κόμμα των Φιλελευθέρων;
 Αντιβενιζελικά κόμματα = τα κόμματα της αντιπολίτευσης
 Τα ένωνε ένας συντηρητικός προσανατολισμός.
 Ομοιότητα με τους Φιλελεύθερους = δεν ήθελαν να επιστρέψουν στην προ του 1909 εποχή.
 Διαφορές με Φιλελεύθερους – ομοιότητες μεταξύ τους:
1. Διέφεραν στο εύρος (μέγεθος) των σχεδιαζόμενων μεταρρυθμίσεων και στις μεθόδους (τρόπους) άσκησης της πολιτικής.
2. Οι αντιβενιζελικοί απεχθάνονταν τη διαρκή παρέμβαση του κράτους, επειδή, εκτός των άλλων, αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας (δηλαδή της κυβέρνησης στην οποία βρίσκονταν οι Φιλελεύθεροι, με πρωθυπουργό τον Ελ. Βενιζέλο).
3. Δεν είχαν μακροπρόθεσμη πολιτική, αντίθετα επικέντρωναν την προσοχή τους στην επίλυση επίκαιρων προβλημάτων.
4. Εξελίχθηκαν σε κόμματα υπεράσπισης των συμφερόντων που κινδύνευαν από την πολιτική των Φιλελευθέρων.
5. Η σύγκρουση με τους φιλελεύθερους τα οδηγούσε σε διαρκώς συντηρητικότερες θέσεις.
 Από τα αντιβενιζελικά κόμματα, τα πιο αδιάλλακτα ήταν:
1. του Δημήτριου Ράλλη
2. του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη
 Το πιο διαλλακτικό ήταν:
1. του Γεωργίου Θεοτόκη (+ σελ. 85)

Τι γνωρίζετε για το Ραλλικό κόμμα;
1. Ήταν αντίθετο προς τον εκσυγχρονισμό.
2. Ήταν κατά της ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας (δηλαδή εναντίον μιας ισχυρής κυβέρνησης, καθώς στην εξουσία βρισκόταν ο Ελ. Βενιζέλος), όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και όπως το απαιτούσε η μεταρρυθμιστική πολιτική του Βενιζέλου.
3. Υποστήριζε ότι το Κοινοβούλιο έπρεπε να έχει ισχυρή θέση στο πολιτικό σύστημα (καθώς το κόμμα αυτό είχε θέση στο Κοινοβούλιο).
4. Στο πρόσωπο του βασιλιά έβλεπε το σύμβολο της εθνικής ενότητας που ξεπερνούσε τα σύνορα της χώρας.
5. Απευθυνόταν κατά κύριο λόγο στα μεσαία και κατώτερα στρώματα των πόλεων, καθώς και στους μικροκαλλιεργητές, δεδομένου ότι η οικονομική πολιτική των Φιλελευθέρων έδειχνε να ευνοεί, κυρίως, τα ανώτερα αστικά στρώματα.
6. Ζητούσε ενίσχυση της παραγωγής και αύξηση των θέσεων εργασίας, ώστε με την οικονομική ανάπτυξη να εξευρεθούν χρήματα για (στρατιωτικούς) εξοπλισμούς.
7. Ζητούσε να καταπολεμηθεί η διαφθορά και η πατρωνία των κομμάτων.
8. Πάντως, το ραλλικό κόμμα δεν είχε κάποιο συγκροτημένο πρόγραμμα για την οικονομική ανάπτυξη.

Τι γνωρίζετε για το Εθνικό κόμμα του Κ. Μαυρομιχάλη; (Ορισμός)
1. Δεν διέφερε από το ραλλικό.
2. Οι εκπρόσωποί του προσπαθούσαν να εκμεταλλευτούν τη συμμετοχή του αρχηγού τους στα πολιτικά πράγματα μετά το κίνημα του 1909 (Ο Κ. Μαυρομιχάλης διετέλεσε πρωθυπουργός μετά το στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί και προσπάθησε, χωρίς επιτυχία, να συμβιβάσει το στρατό με το βασιλιά).
3. Υποστήριξαν την ανόρθωση, που κατά την εκτίμησή του δεν μπόρεσαν να υλοποιήσουν οι Βενιζελικοί.

Τι γνωρίζετε για το κόμμα του Γ. Θεοτόκη; (Ορισμός)
1. Ήταν το πιο μετριοπαθές από τα άλλα δύο και ζητούσε να διορθώσει αυτά που θεωρούσε λάθη των Φιλελευθέρων.
2. Συμφωνούσε με την πάση θυσία αύξηση των εξοπλισμών
3. Ζητούσε φορολογικές ελαφρύνσεις για τους μικροεισοδηματίες.
4. Ανάμεσα στα αντιβενιζελικά κόμματα είχε τη μεγαλύτερη εκλογική βάση (ψηφοφόρους), την περίοδο από το κίνημα στο Γουδί (1909) έως τη συνταγματική κρίση του 1915 (διπλή παραίτηση του πρωθυπουργού Βενιζέλου), και έτσι αποτέλεσε τον πυρήνα των αντιβενιζελικών.

3. Τα αριστερά κόμματα
 Αρχικά ήταν ομάδες με σοσιαλιστικές (κοινωνικές) ιδέες, συνήθως ξένες προς την κοινωνική βάση στην οποία ήθελαν να απευθυνθούν (= απευθύνονταν στα μέλη των κατώτερων τάξεων, τα οποία όμως δεν είχαν το μορφωτικό επίπεδο ώστε να κατανοήσουν την πολιτική θεωρία των ομάδων αυτών).
 Αντιμετώπιζαν δυσκολίες συνεννόησης (με τους ψηφοφόρους) και κομματικής συσπείρωσης (δηλαδή συγκέντρωσης και οργάνωσης των οπαδών τους).

 Κοινωνιολογική εταιρεία (ορισμός): Υπήρξε η σοβαρότερη από όλες τις σοσιαλιστικές ομάδες των αρχών του 20ου αιώνα. Ξεκίνησε από μερικούς διανοούμενους ως αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος, με στόχο να προπαγανδίσει πολιτικές θέσεις και στη συνέχεια να ιδρύσει κόμμα. Επιζητούσε για όλα τα μέλη της κοινωνίας: (1) ισότητα ευκαιριών, (2) κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής (= άποψη των σοσιαλιστών με βάση την οποία τα μέσα παραγωγής π.χ. μηχανήματα, εργοστάσια, θα πρέπει να βρίσκονται κάτω από τον έλεγχο των εργαζομένων, οι οποίοι θα καρπώνονται την αξία των προϊόντων που παράγουν), (3) διανομή των αγαθών ανάλογα με τις ανάγκες καθενός, πράγμα που θα μπορούσε να υλοποιηθεί: (α) με τη σταδιακή αναμόρφωση – αλλαγή της οικονομίας και (β) τη συνταγματική μεταβολή (= αλλαγή του πολιτεύματος και εκδίωξη του βασιλιά). Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι έπρεπε (1) να οργανωθούν οι εργάτες σε επαγγελματικές ενώσεις και (β) να ιδρύσουν κόμμα. (+σελ. 89) Στις εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910, σε κάποιες εκλογικές περιφέρειες έθεσαν υποψηφιότητα ανεξάρτητοι σοσιαλιστές και για πρώτη φορά εμφανίστηκε η σοσιαλδημοκρατική Κοινωνιολογική εταιρεία.

 Λαϊκό κόμμα (ορισμός) : Ιδρύθηκε στα μέσα του 1910 από τα μέλη των Κοινωνιολόγων, με αρχηγό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Βασικές προγραμματικές του δηλώσεις ήταν: (1) η αναμόρφωση του πολιτικού συστήματος, (2) η επιβολή αρχών κοινωνικής δικαιοσύνης. Στις δεύτερες εκλογές του (Νοεμβρίου) του 1910 εξελέγησαν επτά -7- υποψήφιοι του κόμματος, οι οποίοι παρείχαν κριτική (επιλεκτική) υποστήριξη στους Φιλελεύθερους.

ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΗΣ

1. φορολογικές ελαφρύνσεις για τους
μικροεισοδηματίες

2. υποστήριξε μια ισχυρή θέση για το
κοινοβούλιο στην πολιτική ζωή Α. Ραλλικό κόμμα

3. εκμεταλλεύονταν τη συμμετοχή
του αρχηγού τους στα πολιτικά
μετά το κίνημα του 1909

4. ζητούσε ενίσχυση της παραγωγής
και αύξηση των θέσεων εργασίας Β. Εθνικό κόμμα

5. συμφωνούσε με την πάση θυσία
αύξηση των εξοπλισμών

6. υποστήριζαν την «ανόρθωση» Γ. Κόμμα Γ. Θεοτόκη

7. ζητούσε να καταπολεμηθεί η
διαφθορά και η πατρωνία των
κομμάτων

8. υποστήριζε την επιβολή αρχών Δ. Κοινωνιολ. εταιρεία
κοινωνική δικαιοσύνης

9. επιζητούσε ισότητα ευκαιριών
για όλα τα μέλη της κοινωνίας

10. δεν είχε συγκροτημένο πρόγραμμα Ε. Λαϊκό κόμμα
για την οικονομική ανάπτυξη

4. Ο εθνικός διχασμός (1915 – 1922) (+ σελ. 52, 54)
(Ορισμός: Η διαμάχη μεταξύ του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου και του βασιλιά Κωνσταντίνου για την είσοδο ή όχι της χώρας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Ο πρωθυπουργός ήθελε τη συμμετοχή της Ελλάδας στο πλευρό της Αντάντ, ενώ ο βασιλιάς ήθελε να επιβάλλει τη φιλογερμανική πολιτική στάση της ουδετερότητας. Η διαμάχη αυτή οδήγησε στο χωρισμό της χώρας σε δύο κράτη και στον πολιτικό διπολισμό).

α. Από την παραίτηση του Βενιζέλου έως τη Συνθήκη των Σεβρών
Τι γνωρίζετε για την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα – για τις σχέσεις του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Βενιζέλου την περίοδο 1912 – 1914;

 Ήδη από το 1912, μετά τη σαρωτική νίκη του στις εκλογές, ο Βενιζέλος ήταν κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού, χωρίς ουσιαστική κοινοβουλευτική αντιπολίτευση.
 Το 1913, τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ (δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη) διαδέχθηκε στο θρόνο ο Κωνσταντίνος, στον οποίο ο Βενιζέλος ένα χρόνο μετά (1914), παραχώρησε το αξίωμα του αρχιστράτηγου.
 Μέχρι το 1915 οι δύο ισχυρές προσωπικότητες δεν ήρθαν σε σύγκρουση.
 Τα κόμματα της αντιπολίτευσης αναγνώριζαν στον βασιλιά το δικαίωμα να επιβάλλει τη δική του άποψη για την εξωτερική πολιτική, παραβλέποντας ότι κάτι τέτοιο ήταν αντισυνταγματικό. = ενίσχυση των εχθρών της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, προ πάντων ενός κύκλου αντιδημοκρατικών αξιωματικών.

Ποια ήταν η άποψη των Φιλελευθέρων και ποια του βασιλιά και του Γενικού Επιτελείου για τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλ4εμο; Πώς αυτή η διαφωνία υπήρξε η αιτία της μεταξύ τους ρήξης;

 Με αφορμή τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, εκφράστηκαν διαφορετικές απόψεις ως προς τη σκοπιμότητα ή μη της συμμετοχής της Ελλάδας στον πόλεμο:

Οι Φιλελεύθεροι: τάσσονταν υπέρ της συμμετοχής στον πόλεμο, στο πλευρό της Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία), επειδή προσδοκούσαν ότι με αυτόν τον τρόπο η Ελλάδα θα είχε εδαφικά οφέλη.

Ο βασιλιάς και το Γενικό Επιτελείο (= οι ανώτατοι αξιωματικοί) είχαν διαφορετική εκτίμηση. Θεωρούσαν ανεύθυνη τη θέση των Φιλελευθέρων, εκτιμώντας ότι η έκβαση του πολέμου ήταν αβέβαιη και θα μπορούσαν να νικήσουν οι Κεντρικές Δυνάμεις (= Γερμανία, Αυστροουγγαρία). Δεδομένης της κυριαρχίας της Αγγλίας στην ανατολική Μεσόγειο, και παρά τους δεσμούς του με τη Γερμανία (είχε σπουδάσει στη Γερμανία, και η γυναίκα του ήταν η αδερφή του Γερμανού Αυτοκράτορα – Κάιζερ), ο Κωνσταντίνος δεν μπορούσε να ζητήσει τη συμμετοχή στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Αυτοκρατοριών, γι’ αυτό έλαβε θέση υπέρ της ουδετερότητας της Ελλάδας. Η εμμονή του Κωνσταντίνου στη θέση αυτή, τον οδήγησε να δράσει με τρόπο που υπέσκαπτε τα θεμέλια του πολιτικού συστήματος. Ο βασιλιάς, χωρίς να στερείται πατριωτικών κινήτρων, ανέπτυξε μυστική διπλωματία εν αγνοία της κυβέρνησης, καταφεύγοντας ακόμη και σε παράνομα μέσα (π.χ. παράδοση απόρρητων διπλωματικών εγγράφων στους Γερμανούς) Το 1915 προκάλεσε δύο φορές την παραίτηση της κυβέρνησης (Βενιζέλου).

Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες – οι εκδηλώσεις του εθνικού διχασμού την περίοδο 1915 – 1916;

 Στις εκλογές που προκηρύχθηκαν μετά τη δεύτερη παραίτηση του Βενιζέλου (Οκτώβριος 1915), οι Φιλελεύθεροι δεν συμμετείχαν, καθώς θεωρούσαν την ενέργεια του βασιλιά ως παραβίαση του συντάγματος.
 Εκδηλώσεις βίας και φανατισμού δημιούργησαν χάσμα ανάμεσα στις δύο παρατάξεις και κυριάρχησε το μίσος.
 Όποιος ήταν κατά του πολέμου, κινούσε αμέσως την υποψία στους Βενιζελικούς, ότι ήταν κατά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, κατά των εθνικών συμφερόντων (υπέρ του βασιλιά και των Γερμανών).
 Οι Αντιβενιζελικοί (= φιλοβασιλικοί) έβλεπαν στο πρόσωπο των Βενιζελικών βίαιους πράκτορες της Αντάντ, που μάχονταν τον βασιλιά, κατέστρεψαν την ενότητα του έθνους και έθεταν σε κίνδυνο το κράτος.
 = Τα δύο κόμματα διέφεραν όλο και λιγότερο μεταξύ τους στην πολιτική πρακτική (μεθοδολογία βίας) και την προπαγάνδα, παράλληλα όμως ενισχυόταν όλο και περισσότερο ο διπολισμός (= η ύπαρξη δύο ισχυρών αντίπαλων πολιτικών παρατάξεων, γύρω από τις οποίες συσπειρώνεται το μεγαλύτερο μέρος του λαού και οι οποίες χωρίζονται με βαθύ ιδεολογικό χάσμα).
 Στα μέσα του 1916 το Κοινοβούλιο χάθηκε ουσιαστικά από το προσκήνιο (= οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονταν από εξωκοινοβουλευτικά κέντρα π.χ. το παλάτι και το Γενικό Επιτελείο).
 Το κλίμα της εποχής επέτρεψε να συμμετάσχουν στη διαμάχη και στρατιωτικοί, οι οποίοι δημιούργησαν δύο οργανώσεις αντίθετες μεταξύ τους, ανάλογα με το αν τα συμφέροντα κάθε ομάδας εξυπηρετούνταν από τον πόλεμο (φιλοβενιζελικοί) ή την ουδετερότητα (φιλοβασιλικοί)
 Στις 26 Σεπτεμβρίου 1916 ο Βενιζέλος συγκρότησε δική του κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη.

Τι γνωρίζετε για το πολιτικό κλίμα που επικράτησε στην Ελλάδα την περίοδο 1917- 1920, ως αποτέλεσμα του εθνικού διχασμού;

 Οι συγκρούσεις πήραν σταδιακά διαστάσεις εμφυλίου πολέμου.
 Οι αντιβενιζελικοί άσκησαν τρομοκρατία στους αντιπάλους, ενώ ο Βενιζέλος κήρυξε έκπτωτο το βασιλιά, ο οποίος υπό την πίεση της Αντάντ εγκατέλειψε το θρόνο και τη χώρα.
 Οι Φιλελεύθεροι ανέλαβαν στην Αθήνα τη διακυβέρνηση και κήρυξαν τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας.
 Ο εθνικός διχασμός εξαπλώθηκε στο στράτευμα, καθώς ευνοήθηκαν οι αξιωματικοί της (φιλοβενιζελικής) οργάνωσης «Εθνική Άμυνα» εις βάρος άλλων.
 Η κυβέρνηση παρέτεινε τη θητεία της Βουλής (1915-1920), παρά την πίεση που ασκούσαν τα κόμματα της αντιπολίτευσης.

Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία εισόδου της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;

 Η κυβέρνηση των Φιλελευθέρων οδήγησε την Ελλάδα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, αποσκοπώντας, όπως προαναφέρθηκε, στην ικανοποίηση εθνικών διεκδικήσεων (= ενσωμάτωση εδαφών, πραγματοποίηση της Μεγάλης Ιδέας).
 Οι αντιβενιζελικοί διαφωνούσαν και παρακολουθούσαν με δυσαρέσκεια τις εξελίξεις, καθώς τάσσονταν υπέρ της διατήρησης των εκτός Ελλάδας ελληνικών πληθυσμών και υπέρ της ευκαιριακής προσάρτησης εδαφών χωρίς κίνδυνο.
 Ο εθνικός διχασμός έφτασε στο αποκορύφωμα του με την απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου και τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη, το 1920.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα και για τις σχέσεις του βασιλιά Κωνσταντίνου με τον πρωθυπουργό Βενιζέλο την περίοδο 1912 – 1914;
2. Ποια ήταν η άποψη των Φιλελευθέρων και ποια του βασιλιά και του Γενικού Επιτελείου για τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλ4εμο; Πώς αυτή η διαφωνία υπήρξε η αιτία της μεταξύ τους ρήξης;
3. Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες – οι εκδηλώσεις του εθνικού διχασμού την περίοδο 1915 – 1916;
4. Τι γνωρίζετε για το πολιτικό κλίμα που επικράτησε στην Ελλάδα την περίοδο 1917- 1920, ως αποτέλεσμα του εθνικού διχασμού;
5 Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία εισόδου της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Από το 1911 ο Βενιζέλος ήταν κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού.
2. Μέχρι το 1915 ο Βενιζέλος και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ήρθαν αρκετές φορές σε σύγκρουση.
3. Οι Φιλελεύθεροι τάσσονταν υπέρ της συμμετοχής της Ελλάδας στο πλευρό των Κεντρικών αυτοκρατοριών.
4. Ο βασιλιάς και το γενικό Επιτελείο τάσσονταν υπέρ τη συμμετοχής της Ελλάδας στο πλευρό της Αντάντ.
5. Ο εθνικός διχασμός έφτασε στο αποκορύφωμά του με την απόπειρα δολοφονίας του Κωνσταντίνου και τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη.
6. Το κίνημα της «Εθνικής Άμυνας» υπήρξε κίνημα φιλοβενιζελικών αξιωματικών.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος προκάλεσε δύο φορές την παραίτηση της κυβέρνησης:
α. το 1912 β. το 1913 γ. το 1914 δ. το 1915

2. Το κοινοβούλιο χάθηκε από το πολιτικό προσκήνιο στα μέσα του:
α. το 1914 β. το 1915 γ. το 1916 δ. το 1917

3. Ο Βενιζέλος συγκρότησε δική του κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη στις:
α. 16/9/1916 β. 26/7/1916 γ. 26/9/1917 δ. 26/9/1916

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο των ιστορικών πηγών που ακολουθούν να παρουσιάσετε τα επιχειρήματα του βασιλιά και του Γενικού επιτελείου από τη μια πλευρά και των Φιλελευθέρων από την άλλη για τη στάση που θα έπρεπε να κρατήσει η χώρα κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου.

Α. Ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού Βίκτωρ Δούσμανης υποστηρίζει την ουδετερότητα.
« Πάρα πολλά εγράφησαν και ελέχθησαν περί της υπό της Ελλάδος τηρηθείσης πολιτικής της ουδετερότητος κατά το χρονικόν διάστημα του μεγάλου πολέμου. Η πολιτική αυτή της ουδετερότητος ήτο αποτέλεσμα της πραγματικής γνώσεως της καταστάσεως όχι τόσον από πολιτικής όσον και κυρίως από στρατιωτικής και πολεμικής απόψεως. Η στρατιωτική κατάστασις της εποχής εκείνης αναμφισβητήτως παρουσιάζετο τοιαύτη, ώστε ήτο αδύνατον να προΐδη τις ποίος θα εξέρχετο νικητής από τον φοβερόν αυτόν πόλεμο. Κατά τας προβλέψεις των στρατιωτικών της εποχής εκείνης η νίκη εφαίνετι αμφίρροπος. Ουδέν των δύο αντιμαχομένων μερών είχε ελπίδα νίκης, νίκης πραγματικής. Η ισχύς των όπλων έδιδε την νίκην εις τους Κεντρικούς και έδιδεν την νίκην εις αυτούς, διότι πραγματικώς ούτοι ήσαν οι κυριαρχούντες επί του στρατιωτικού θεάτρου του πολέμου».
Β. Δούσμανη, Απομνημονεύματα, σελ. 149-150

Β. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος απειλεί παραίτηση της κυβέρνησής του
«…Και ταύτα πάντα επετύχαμεν μέχρι τούδε χωρίς εξάλλου να έλθωμεν εις φανεράν σύγκρουσιν προς τας Κεντρικάς Δυνάμεις. Αλλ’ αφ’ ης αι δυνάμεις της Τριπλής Συνεννόησης (Αντάντ) προσεκάλεσαν ημάς δια δευτέραν φοράν να σπέυσωμεν εις βοήθειαν των Σέρβων, προτείνασαι την εις Μακεδονίαν αποστολήν και ιδίων στρατευμάτων, ημείς δε, συμφώνως προς την γνώμην του Επιτελείου ηρνήθημεν να αποδεχθώμεν τας προτάσεις αυτών, εάν δεν σπέυσωμεν να επωφεληθώμεν την παρούσαν ευκαιρίαν όπως αποδείξωμεν εμπράκτως εις αυτάς ότι ειλικρινώς είμεθα μεθ΄ αυτών , θα απολεσθή πάσα εκ μέρους αυτών προς ημάς εμπιστοσύνη και επομένως πάσα ελπίς προστασίας εκ μέρους αυτών των συμφερόντων ημών. Εν τοιαύτη περιπτώσει επιβάλλεται τουλάχιστον να ζητηθεί προστασία των συμφερόντων τούτων παρά του αντιθέτου συνδυασμού. Διότι όσον και τοιαύτη πολιτική θα ήτο κατ΄ εμέ ήκιστα εξυπηρετική των εθνικών συμφερόντων, θα ήτο όμως καλλιτέρα εκείνης, ήτις θα μας καθιστά ερήμους φίλων και από τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα».

Γ΄ υπόμνημα του Ελευθερίου Βενιζέλου προς το βασιλιά Κωνσταντίνο (17/2/1915)

Β. Από τη συνθήκη των Σεβρών (10/8/1920) έως την ήττα στη Μ. Ασία (8/1922)

 Η Συνθήκη των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920) αποτέλεσε τη μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία της Ελλάδας και δικαίωσε την τολμηρή πολιτική του Βενιζέλου. Η μικρή Ελλάδα των παραμονών των Βαλκανικών πολέμων γίνεται με τη υπογραφή της Συνθήκης «η Ελλάδα των δύο Ηπείρων και των πέντε Θαλασσών». Το όραμα της Μεγάλης Ιδέας φαίνεται να γίνεται απτή πραγματικότητα.
 Οι Φιλελεύθεροι προκήρυξαν εκλογές για αναθεωρητική εθνοσυνέλευση, με στόχο να νομιμοποιήσουν τις μέχρι τότε ενέργειές τους και να περιορίσουν τις αρμοδιότητες του βασιλιά. Η συνασπισμένη αντιπολίτευση όμως απροσδόκητα κέρδισε τις εκλογές (Νοέμβριος 1920, + σελ. 50). Ο Βενιζέλος έφυγε στο εξωτερικό. Η νέα κυβέρνηση έκανε δημοψήφισμα για την επιστροφή του Κωνσταντίνου, στο οποίο η ετυμηγορία ήταν υπέρ του βασιλιά. Δίστασε όμως να αλλάξει την εξωτερική πολιτική και να επιδιώξει ειρηνική λύση (στη Μικρασιατική εκστρατεία). Το μέτωπο κατέρρευσε με αποτέλεσμα την ολοκληρωτική ήττα.
 Στις 25 Ιανουαρίου 1921 η αναθεωρητική εθνοσυνέλευση που προέκυψε από τις εκλογές του Νοεμβρίου ανακηρύχθηκε Συντακτική (= είχε το δικαίωμα να αλλάξει εξ ολοκλήρου το σύνταγμα και κατ’ επέκταση τη μορφή του πολιτεύματος), καθώς θεωρήθηκε αναγκαίο να αλλάξει εξ ολοκλήρου το σύνταγμα.

6. Το Σοσιαλιστικό κόμμα (+ σελ. 47) = Αριστερό κόμμα
 Αίτια που οδήγησαν στην πολιτικοποίηση των εργατών κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ου (= στην ενασχόλησή τους ενεργά με την πολιτική):
(1) Οι υψηλοί δείκτες ανεργίας,
(2) Οι άθλιες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης
Οι συνθήκες έδιναν την εντύπωση ότι οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι.

 Το 1918 ιδρύθηκε το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (Σ.Ε.Κ.Ε.) από συνέδριο σοσιαλιστών.

 Βασικές θέσεις του προγράμματός του:
1. Δημοκρατία
2. Παροχή εκλογικού δικαιώματος στις γυναίκες
3. Αναλογικό εκλογικό σύστημα (= το εκλογικό σύστημα με βάση το οποίο κάθε κόμμα λαμβάνει στη Βουλή την ακριβή αναλογία των ψήφων στις εκλογές, π.χ. 30% των ψήφων = 90/300 από τις έδρες του κοινοβουλίου).
4. Εθνικοποίηση των μεγάλων πλουτοπαραγωγικών πηγών (= έλεγχος από το κράτος παραγωγικών τομέων της οικονομίας π.χ. αγροτικός-βιομηχανικός τομέας).

 Απόψεις – θέσεις για την εξωτερική πολιτική:
1. Ειρήνη χωρίς προσάρτηση εδαφών, βασισμένη στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης των λαών (= το δικαίωμα κάθε έθνους να συγκροτεί ανεξάρτητο κράτος και να καθορίζει μόνο του τη μορφή της διακυβέρνησής του).
2. Τα προβλήματα που αφορούσαν διαμφισβητούμενα εδάφη, θα λύνονταν με δημοψήφισμα.

 Το Σ. Ε. Κ. Ε ήταν το πιο αυστηρά οργανωμένο κόμμα. Έως το 1919 ήταν υπέρ της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Σταδιακά απομακρύνθηκε από αυτή υιοθετώντας την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου (= Πολιτική θεωρία με βάση την οποία η κοινωνική τάξη των εργατών και των αγροτών θα πρέπει να βρίσκεται στην εξουσία χωρίς τη διενέργεια εκλογών μέχρι να επιτευχθεί η δημιουργία μιας αταξικής κοινωνίας). (Προσχώρησε στην Τρίτη κομμουνιστική διεθνή, σελ 47) και το 1924 μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό κόμμα Ελλάδος.

* Αν μας ζητηθεί ορισμός του Σ.Ε.Κ.Ε. , γράφουμε ολόκληρο το κεφάλαιο.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Στις 25 Ιανουαρίου 1921 η εθνοσυνέλευση ανακηρύχθηκε σε αναθεωρητική.
2. Το 1924 ιδρύθηκε το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος από συνέδριο σοσιαλιστών.
3. Το Σ.Ε.Κ.Ε. σχετικά με την εξωτερική πολιτική ζητούσε ειρήνη χωρίς προσάρτηση εδαφών.
4. Το Σ.Ε.Κ.Ε. έως το 1924 ήταν υπέρ της κοινοβουλευτική δημοκρατίας.
5. Με τη Συνθήκη των Σεβρών το όραμα της Μεγάλης Ιδέας έγινε απτή πραγματικότητα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τις βασικές θέσεις του προγράμματος του Σ. Ε Κ. Ε. σε όλους τους τομείς και τα αίτια της περιορισμένης απήχησής του στον ελληνικό λαό.

«Εμφανίζεται το Σ.Ε.Κ.Ε. στην πολιτική ζωή του τόπου σαν καταλύτης, στον παραδοσιακό διχασμό Βενιζελικών – Αντιβενιζελικών και στις παραφυάδες του. (…) Θα ταράξει τα νερά της απελπισίας και θα μιλήσει για Επανάσταση που θα φέρει το σταμάτημα της εκμετάλλευσης του ανθρώπου από τον άνθρωπο, που θα γεννήσει έναν κόσμο χωρίς βαρβαρότητες και πείνα. (…) Κι όμως παρά την οικονομική αθλιότητα, παρά τα συσσωρευμένα προβλήματα που φάνηκαν ξεκάθαρα μέσα από τα ερείπια της Μικρασίας, το Σ.Ε.Κ.Ε. δεν κατόρθωσε να ξεφύγει από τη γωνία που η αστική τάξη το είχε τοποθετήσει. Πολιτικές αιτίες συνήργησαν σε αυτό:Η απομάκρυνση όλων των ιδρυτικών στελεχών, δηλαδή όσων ήταν ζυμωμένοι μέσα στον αγώνα των δύο πρώτων δεκαετιών και είχαν σχέση με τα προβλήματα του λαού έστω και με συγκεχυμένα ιδεολογικά κριτήρια, αλλά με γερές λαϊκές ρίζες. Η αντικατάστασή τους από ριζοσπαστικά στοιχεία “επαναστατικού εγκεφαλισμού”, ασύνδετα με τους λαϊκούς αγώνες, η εσωκομματική διαπάλη, που συγκλονίζει το κόμμα όλη τη δεκαετία του 1920, οι διαγραφές, οι δυσφημιστικές επιθέσεις, οι αποχωρήσεις, οι επεμβάσεις της Κομμουνιστικής διεθνούς, οι επιθέσεις ενάντια σε όλες τις αποχρώσεις του αστικού χώρου, ακόμη και ενάντια των αγροτικών κινημάτων, στέκουν καίρια προβλήματα που κάνουν τα λαϊκά στρώματα δύσπιστα απέναντι στο καινούργιο κόμμα. Δυσπιστία που εκμεταλλεύτηκε περίτεχνα το κόμμα των Φιλελευθέρων και τα άλλα βενιζελικά πολιτικά μορφώματα».

Α. Ρήγου, «Πολιτικές εκφράσεις στη Β΄ Ελληνική Δημοκρατία», σελ 209-210

Γ. ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20Ο ΑΙΩΝΑ
1. Το αγροτικό ζήτημα
Παράγοντες που οδήγησαν στην υποχώρηση του αγροτικού τομέα και στην ευρωπαϊκή αγροτική μεταρρύθμιση στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα.

 Κυριαρχία αγροτικού τομέα κοινωνικά και παραγωγικά έως τον 19ο αιώνα.
 Προοδευτική υποχώρηση του αγροτικού τομέα με τη βιομηχανική επανάσταση στο «δυτικό κόσμο», η Ελλάδα κινείται με αργούς ρυθμούς σε αυτή την κατεύθυνση.
 Η αγροτική μεταρρύθμιση προωθείται από τη στιγμή που η κατοχή γης έπαψε να
είναι πηγή κοινωνικού και ταξικού κύρους.
 Ορισμός αγροτικής μεταρρύθμισης: Η κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και
η κατάτμηση των αξιοποιήσιμων εδαφών σε μικρές παραγωγικές μονάδες,
οικογενειακού χαρακτήρα.

Πώς αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας ως το 1864.
 Στον ελληνικό χώρο, το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας δεν γνώρισε τις εντάσεις που παρατηρήθηκαν σε άλλα ευρωπαϊκά και βαλκανικά κράτη.
 Η προοδευτική διανομή των εθνικών γαιών που προέκυψαν από τον επαναστατικό αγώνα του 1821-1828 δημιούργησε πλήθος αγροτών με μικρές ή μεσαίες ιδιοκτησίες.
 Τα λίγα «τσιφλίκια» (= μεγάλα αγροκτήματα φεουδαρχικού τύπου) που απέμειναν στην Αττική και στην Εύβοια δεν προκαλούσαν ιδιαίτερο πρόβλημα.

Προβλήματα που παρουσιάστηκαν στον τομέα της έγγειας ιδιοκτησίας μετά το 1864.
 Διεύρυνση ελληνικού κράτους : 1864 Επτάνησα, 1881 Θεσσαλία.
 Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας αγοράστηκαν από πλούσιους Έλληνες του εξωτερικού οι οποίοι :
α) διατήρησαν τον αναχρονιστικό θεσμό των κολίγων ( = καλλιεργητές ξένου κτήματος που μοιράζονται την παραγωγή με τον ιδιοκτήτη),
β) άσκησαν πολιτικές και κοινωνικές πιέσεις για να κερδοσκοπήσουν από την πώληση σιταριού → επεδίωξαν την επιβολή υψηλών δασμών (φόρων) στο εισαγόμενο από τη Ρωσία σιτάρι, ώστε να μπορούν να αυξάνουν την τιμή και στο δικό τους εγχώριο, προκαλώντας ακόμη και τεχνητές ελλείψεις.

Πρώτη προσπάθεια αγροτικής μεταρρύθμισης: Νομοθεσία 1907.
 Ρύθμιση: Η κάθε ελληνική κυβέρνηση αποκτούσε το δικαίωμα να απαλλοτριώνει (= να αφαιρεί αναγκαστικά την κυριότητα ενός κτήματος από τον ιδιοκτήτη του) μεγάλες γεωργικές ιδιοκτησίες, ώστε να μπορεί να τις διανέμει στους ακτήμονες.
 Δυσκολίες εφαρμογής της νομοθεσίας: Προκλήθηκαν τριβές και συγκρούσεις, με πιο σημαντική αυτή που έγινε στο χωριό Κιλελέρ (1910).
 Οι εξελίξεις προχώρησαν αργά μέχρι το τέλος των βαλκανικών πολέμων (1913), οπότε το ζήτημα έγινε πιο περίπλοκο καθώς μέσα στα νέα όρια της χώρας (προστέθηκαν η Μακεδονία, η νότια Ήπειρος, η Κρήτη και τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου), υπήρχαν πλέον και μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων.

Δεύτερη προσπάθεια- ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης: Νομοθεσία 1917.
 Χρόνος – Τόπος – Φορέας: Στα ταραγμένα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και του «εθνικού διχασμού» (= η διαμάχη μεταξύ του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου για την πολιτική και στρατιωτική στάση που θα έπρεπε να κρατήσει η Ελλάδα κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, + βλέπε σελ. 93 –95), η κυβέρνηση του Ελευθέριου Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη αποφάσισε την ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης.
 Στόχοι: 1. Η στήριξη και ο πολλαπλασιασμός των ελληνικών ιδιοκτησιών στις νεοαποκτηθείσες περιοχές (Μακεδονία, Ήπειρο, νησιά ανατολικού Αιγαίου), 2. Η αποκατάσταση των προσφύγων και η πρόληψη κοινωνικών εντάσεων στον αγροτικό χώρο.
 Αποτελέσματα – Συνέπειες:
1. Η απαλλοτρίωση των μεγάλων αγροτικών εκτάσεων έγινε δυνατή στα αμέσως μετά τον πόλεμο χρόνια (1917 – 1925), όταν η αποκατάσταση των προσφύγων βρέθηκε στο επίκεντρο του κρατικού ενδιαφέροντος.
2. Η αναδιανομή που έγινε έφτασε στο 85% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων στη Μακεδονία και στο 68% στη Θεσσαλία. Στο σύνολο της χώρας ανήλθε στο 40%.
3. Η ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης οδήγησε την αγροτική οικονομία της χώρας σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας.
4. Προβλήματα –δυσκολίες: Οι μικροκαλλιεργητές καθώς δεν είχαν εμπειρία εμπόρων δυσκολεύονταν να εμπορευματοποιήσουν (πουλήσουν) την παραγωγή τους και συχνά έπεφταν θύματα εκμετάλλευσης από τους εμπόρους. Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα προωθήθηκε η ίδρυση της Αγροτικής τράπεζας, κρατικών οργανισμών παρέμβασης και παραγωγικών συνεταιρισμών.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποιοι παράγοντες οδήγησαν στην υποχώρηση της σπουδαιότητας του αγροτικού τομέα στην Ευρώπη στα τέλη του 19ου αιώνα και στην αγροτική μεταρρύθμιση;
2. Πότε ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα τα Επτάνησα και η Θεσσαλία;
3. Πώς αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας στον ελλαδικό χώρο ως το 1864;
4. Ποια προβλήματα παρουσιάστηκαν στον τομέα της έγγειας ιδιοκτησίας μετά το 1864;
5. Τι γνωρίζετε για την πρώτη προσπάθεια αγροτικής μεταρρύθμισης και τη
νομοθεσία του 1907;
6. Τι γνωρίζετε για την κύρια προσπάθεια ολοκλήρωσης της αγροτικής μεταρρύθμισης το 1917, ποια τα αποτελέσματα και οι συνέπειες στο ελληνικό κράτος;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Οι εντάσεις στο αγροτικό ζήτημα οδήγησαν στην ψήφιση νόμων το:
Α. 1917 Β. 1907 Γ. 1881 Δ. 1864

2. Η πιο σημαντική σύγκρουση για το αγροτικό ζήτημα έγινε:
Α. το 1910 στην Αττική Β. το 1907 στο Κιλελέρ
Γ. το 1910 στο Κιλελέρ Δ. το 1907 στην Αττική

3. Η ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης αποφασίστηκε:
Α. από την κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη το 1907
Β. από την κυβέρνηση Βενιζέλου στην Αθήνα το 1917
Γ. από την κυβέρνηση Βενιζέλου στην Αθήνα το 1907
Δ. από την κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη το 1917

4. Το ποσοστό των εδαφών που αναδιανεμήθηκαν μετά την αγροτική μεταρρύθμιση του 1917 ήταν:
Α. 85% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων στη Μακεδονία, 68% στη Θεσσαλία. και στο σύνολο της χώρας ανήλθε στο 40%.
Β. 68% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων στη Μακεδονία, 85% στη Θεσσαλία. και στο σύνολο της χώρας ανήλθε στο 40%.
Γ. 68% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων στη Μακεδονία, 40% στη Θεσσαλία. και στο σύνολο της χώρας ανήλθε στο 85%.
Δ. 40% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων στη Μακεδονία, 85% στη Θεσσαλία. και στο σύνολο της χώρας ανήλθε στο 68%.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ «ΣΩΣΤΟ – ΛΑΘΟΣ»
1. Στον ελληνικό χώρο το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας δεν γνώρισε τις εντάσεις που παρατηρήθηκαν σε άλλα ευρωπαϊκά και βαλκανικά κράτη.

2. Η αγροτική μεταρρύθμιση του 1917 οδήγησε την αγροτική οικονομία της χώρας σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας.

3. Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας αγοράστηκαν από πλούσιους Έλληνες του εσωτερικού που διατήρησαν τον αναχρονιστικό θεσμό των κολίγων.

4. Με τη βιομηχανική επανάσταση η κυριαρχία του αγροτικού τομέα παραγωγής άρχισε προοδευτικά να ανακάμπτει, λόγω της αναζήτησης πρώτων υλών για τα εργοστάσια.

5. Οι μικροκαλλιεργητές μετά την αγροτική μεταρρύθμιση του 1917 διευκολύνονταν στην εμπορευματοποίηση των προϊόντων τους, σε συνεργασία με τους εμπόρους.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και τα στοιχεία του στατιστικού πίνακα (σχολικό βιβλίο σελ. 44), να παρουσιάσετε τους στόχους και τα αποτελέσματα της αγροτικής μεταρρύθμισης του 1917.

2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και τα στοιχεία της ιστορικής πηγής (σχολικό βιβλίο σελ. 45), να παρουσιάσετε την κατάσταση της ελληνικής γεωργίας κατά τον 19ο αιώνα.

3. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε τους στόχους και τις συνέπειες της αγροτικής μεταρρύθμισης του 1917.

« Η αγροτική μεταρρύθμιση του Βενιζέλου ήταν το πιο ριζοσπαστικό μέτρο που είχε εφαρμοστεί ως τότε στην Ελλάδα. (…) Μολονότι όμως άλλαξε ριζικά τις σχέσεις της ιδιοκτησίας της γης, γενικεύοντας το σύστημα της μικρής οικογενειακής ιδιοκτησίας που επικρατούσε στην Πελοπόννησο, δεν μετέβαλλε ποιοτικά τον τρόπο παραγωγής, παρόλο που άλλαξε σε κάποιες περιοχές τις σχέσεις παραγωγής. (…) Η αγροτική μεταρρύθμιση και ο συνακόλουθος τεμαχισμός της γης συνοδεύτηκαν από αύξηση των επενδύσεων στην αγροτική παραγωγή, με τη μορφή πιστώσεων, και από την ταχεία εξέλιξη του συνεταιριστικού κινήματος».
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΕ, σελ 76.

4. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε τις συνέπειες από την ύπαρξη των τσιφλικιών στην πολιτική και οικονομική κατάσταση της Ελλάδας.

«Ο αιφνίδιος σχηματισμός της μεγάλης γαιοκτησίας (1881) από τους Έλληνες χρηματιστές του εξωτερικού υποχρέωσε τον Χαρίλαο Τρικούπη (πρωθυπουργό της χώρας) να διαμορφώσει ένα σύστημα προστασίας της τσιφλίκικης οικονομίας.
Καταρχήν ο Τρικούπης πενταπλασίασε το δασμό πάνω στα εισαγόμενα σιτηρά το 1884. Ο σκοπός του ήταν προφανής: να περιορίσει την εισαγωγή αλλοδαπού σιταριού, ώστε ο εγχώριος σίτος να υπερτιμηθεί και να διογκωθούν τα έσοδα των τσιφλικούχων.
Παράλληλα κατάργησε τη φορολογία της δεκάτης που βάραινε τους τσιφλικάδες και την αντικατέστησε με τον φόρο για τα «αροτρίωντα ζώα» που βάραινε τους καλλιεργητές.
Έτσι οι γαιοκτήμονες πέρασαν σε ακόμα πιο επιθετική συμπεριφορά καθώς περιόρισαν τις καλλιεργούμενες εκτάσεις για δύο λόγους: α) για να πετύχουν υπερτίμηση των σιτηρών στην εγχώρια αγορά και β) για να απελευθερώσουν εκτάσεις προς ενοικίαση στην αποδοτικότατη νομαδική κτηνοτροφία».
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΔ, σελ 70.

2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος

Αίτια περιορισμένης επιρροής του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα κατά τον 19ο αι.
 Στο τέλος του 19ου αιώνα στην Ελλάδα συναντάμε σοσιαλιστικές ομάδες και εργατικές ομαδοποιήσεις με μικρότερη πολιτική και κοινωνική επιρροή από τα αντίστοιχα κινήματα σε βιομηχανικές χώρες της Δύσης αλλά και σε βαλκανικές χώρες (π.χ. Βουλγαρία). Αίτια:
1. Η απουσία μεγάλων βιομηχανικών μονάδων οδήγησε σε καθυστέρηση.
2. Στα μεγάλα δημόσια έργα της περιόδου, σημαντικό ποσοστό του εργατικού δυναμικού προερχόταν από το εξωτερικό ή ήταν πρόσκαιρης απασχόλησης.
3. Πιο σταθερό εργατικό δυναμικό δούλευε στις μεταλλευτικές επιχειρήσεις, όπου και εκδηλώθηκαν οι πρώτες εργατικές εξεγέρσεις (Λαύριο, 1896).
4. Στον ιδεολογικό τομέα η επικράτηση της Μεγάλης ιδέας (1) (ορισμός :σελ. 15 – 16) εμπόδιζε την ανάπτυξη και διάδοση ιδεολογιών με κοινωνικό και ταξικό περιεχόμενο.

Αίτια ανάπτυξης του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα κατά τον 20ο αι.
α) Μετά το τέλος των Βαλκανικών πολέμων (δηλαδή μετά το 1913)
1. Η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης, μιας πόλης με σημαντικό βιομηχανικό υπόβαθρο και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα.
2. Η ίδρυση της Φεντερασιόν : Ορισμός = Μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοιχτή σε νέες ιδέες εβραϊκή κοινότητα της πόλης, η οποία απετέλεσε σημαντικό δίαυλο για τη διάδοση της σοσιαλιστικής και εργατικής ιδεολογίας στη χώρα.

Β) Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου (1914 – 1918) και μετά τη λήξη του.
1. Οι πιέσεις που δέχτηκε η ελληνική κοινωνία (από διάφορα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα).
2. Η εμπλοκή της χώρας σε διεθνείς υποθέσεις ( είσοδος ή όχι στον πόλεμο).
3. Ο αντίκτυπος της ρωσικής επανάστασης ( Οκτωβριανή επανάσταση 1917, άνοδος στην εξουσία των Ρώσων εργατών κομμουνιστών, που έγινε πρότυπο και για της Έλληνες εργάτες).
4. Ίδρυση Γ.Σ.Ε.Ε. που συμπεριέλαβε κλαδικά και τοπικά σωματεία.
5. Ίδρυση Σ.Ε.Κ.Ε.(1918), το οποίο λίγο αργότερα προσχώρησε στην Τρίτη Κομμουνιστική διεθνή (= διεθνές συνέδριο στο οποίο συμμετείχαν κομμουνιστικά και σοσιαλιστικά κόμματα από διάφορες χώρες με στόχο την προώθηση της ιδεολογίας τους και τον συντονισμό των ενεργειών τους) και μετονομάστηκε σε Κ.Κ.Ε.(1924) (βλέπε και σελίδα 97-98).

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Για ποιους λόγους ήταν περιορισμένη η κοινωνική και πολιτική επιρροή των σοσιαλιστικών ομάδων και των εργατικών ομαδοποιήσεων στο τέλος του 19ου αιώνα στην Ελλάδα;
2. Ποια ήταν η εξέλιξη του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα κατά της πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα και πού οφειλόταν;
3. Να δώσετε σύντομο ορισμό για τη Φεντερασιόν.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ «ΣΩΣΤΟ – ΛΑΘΟΣ»
1. Στο τέλος του 19ου αιώνα στην Ελλάδα συναντάμε σοσιαλιστικές ομάδες και κομμουνιστικές ομαδοποιήσεις.

2. Στη διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου εργάστηκαν πολλοί Γάλλοι εργάτες.

3. Η επικράτηση της Μεγάλης ιδέας εμπόδιζε την ανάπτυξη και διάδοση ιδεολογιών με κοινωνικό και ταξικό περιεχόμενο.

4. Ο αντίκτυπος της ρωσικής επανάστασης οδήγησε το εργατικό και σοσιαλιστικό κίνημα της Ελλάδας σε ταχύτατο μαρασμό.

5. Στο τέλος του Α΄ παγκοσμίου πολέμου ιδρύθηκε η Γ.Σ.Ε.Ε. και το Σ.Ε.Κ.Ε.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

1. Με βάση τα στοιχεία της ιστορικής πηγής (σχολικό βιβλίο σελ. 47), να παρουσιάσετε της συνθήκες εργασίας των Ελλήνων εργατών κατά τον 19ο αιώνα.

2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και τα στοιχεία του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η εργατική τάξη και το εργατικό κίνημα ως το 1910 και τα αίτια που τους οδήγησαν στην κατάσταση αυτή.

« Η εργατική τάξη, έως το 1910, δεν κατόρθωσε να διαδραματίσει αποφασιστικό ρόλο της κοινωνικές εξελίξεις του τόπου. Η συνδικαλιστική της οργάνωση δεν ξεπερνά το επίπεδο του συντεχνιακού σωματείου (στο ίδιο σωματείο συμμετέχουν εργάτες και εργοδότες), ενώ η πολιτική της οργάνωση είναι ανύπαρκτη. Η έλλειψη σαφών και προσδιορισμένων στόχων, οι διενέξεις μεταξύ των σοσιαλιστών καθώς και το εχθρικό πολιτικό κλίμα μέσα στο οποίο έδρασαν οι πρώτοι Έλληνες σοσιαλιστές, δεν συνέβαλαν στην ανάπτυξη ενός οργανωμένου εργατικού κινήματος ικανού να παρεμβαίνει και να διεκδικεί λύσεις προς όφελος των εργατών. Οι εργάτες παρέμεναν χωρίς κοινωνικά δικαιώματα και νομική κατοχύρωση. Εξάλλου το εργατικό δυναμικό της χώρας ήταν έως τότε ολιγάριθμο εξαιτίας της βιομηχανικής υπανάπτυξης του τόπου».

«Ιστορία νεότερη και σύγχρονη»
Β. Σκουλάτου – Ν. Δημακόπουλου – Σ. Κόνδη
Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα 2003,σελ.14-16

3 Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910 – 1922.
Βενιζελισμός – (Ορισμός)
Η νέα πολιτική αντίληψη, η οποία εμφανίστηκε στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1910 – 1922 και εκφράστηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Είναι δύσκολο να ορίσουμε με λίγα λόγια τι ακριβώς ήταν η πολιτική αυτή, όμως:
στον οικονομικό τομέα: θεωρούσε το ελληνικό κράτος ως μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού. Το ελληνικό κράτος θα έπρεπε δηλαδή να επιδιώξει την ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού και με μια νέα κρατική υπόσταση να διεκδικήσει τη θέση του στο σύγχρονο κόσμο.
Προϋποθέσεις: • θεσμικός εκσυγχρονισμός (= π.χ. βελτίωση της νομοθεσίας), που θα καθιστούσε το κράτος αποτελεσματικό και αξιόπιστο.
• προσήλωση στην ιδέα ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους ( π.χ. παροχή βοήθειας από το κράτος στην αστική τάξη, δηλ. έμποροι, βιοτέχνες, τραπεζίτες, εφοπλιστές, βιομήχανοι).

Συνεργασία – στήριξη ελληνικής αστικής τάξης προς τον Ελ. Βενιζέλο.
 Η ελληνική αστική τάξη πλούτιζε σε όλη τη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου (λιμάνια της νότιας Ρωσίας, λεκάνη του Δούναβη, εσωτερικό της Ρουμανίας, στον Πόντο, και τα μικρασιατικά παράλια, στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη, στη Θεσσαλονίκη, στην Αίγυπτο, στο Σουδάν, στην Αλεξάνδρεια) και φιλοδοξούσε να κυριαρχήσει και πολιτικά στο χώρο που άπλωνε της οικονομικές της δραστηριότητες.
 Ο πλούτος της μπορούσε να διασφαλιστεί μέσα από τη δημιουργία ενός ισχυρού αστικού κέντρου, μιας περιφερειακής δύναμης ικανής να παρεμβαίνει και να προστατεύει τα συμφέροντα των πολιτών της, ιδιαίτερα σε μια περίοδο έξαρσης των εθνικιστικών κινημάτων.
 Για τους λόγους αυτούς η Μεγάλη Ιδέα (2 + σελ. 46) και οι προϋποθέσεις της, ο εκσυγχρονισμός του κράτους, απετέλεσαν ισχυρά ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά ερείσματα (= υποστηρίγματα) για τη διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας με πιθανότητες επιτυχίας.
 Στα χρόνια της προσπάθειας αυτής οι προϋπολογισμοί του κράτους υπήρξαν πλεονασματικοί (= τα έσοδα υπήρξαν μεγαλύτερα από τα έξοδα). 1911: έσοδα = 240.000.000, έξοδα: 181.000.000, παρά της αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες.

1910:Η αγροτική(σταφιδική) κρίση και οι συνέπειες της μετανάστευσης στην Αμερική.
 Η αγροτική κρίση αντιμετωπίστηκε με υπερπόντια (= πέρα από τον Ατλαντικό ωκεανό) μετανάστευση στις Η.Π.Α..
 Θετικές συνέπειες: α) εκτόνωσε τις κοινωνικές εντάσεις που δημιούργησε η σταφιδική κρίση (δηλ. αποφύγαμε της εξεγέρσεις λόγω ανεργίας, εξαιτίας της αδυναμίας πώλησης στο εξωτερικό της ελληνικής σταφίδας) και β) ενίσχυσε την οικονομία της υπαίθρου μέσω των πολύ σημαντικών εμβασμάτων (= αποστελλόμενο χρηματικό ποσό) των μεταναστών.

Οι συνέπειες των βαλκανικών πολέμων
1. Το κόστος των βαλκανικών πολέμων ήταν σημαντικό, δεν κλόνισε όμως την εθνική οικονομία.
1. Η Ελλάδα ενσωμάτωσε πλούσιες περιοχές (Ήπειρο, Δυτική και Κεντρική Μακεδονία, Νησιά του Αιγαίου, Κρήτη) και εκατομμύρια νέους κατοίκους. Τα εδάφη αυξήθηκαν κατά 70% περίπου ( από 65.000 σε 108.000 τετρ. χλμ.) και ο πληθυσμός κατά 80% (από 2.700.000 σε 4.800.000 κατοίκους)
1. Νέες οικονομικές προοπτικές: Τα νεοαποκτηθέντα εδάφη ήταν ως επί το πλείστον πεδινά και αρδευόμενα, πράγμα που δημιουργούσε άριστες προοπτικές για τη γεωργική παραγωγή.
1. Το κυριότερο πρόβλημα ήταν η παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στις περιοχές αυτές. Στη σχετικά ομοιογενή Ήπειρο δίπλα στους 166.000 Έλληνες υπήρχαν το 1914, 38.000 μουσουλμάνοι αλβανικής κυρίως καταγωγής και μερικές χιλιάδες Εβραίοι.
1. Η Ελλάδα έγινε υπολογίσιμη πλέον δύναμη και η εμπιστοσύνη που ενέπνεε στις διεθνείς αγορές του χρήματος και των πιστώσεων (= δανείων) αυξήθηκε σημαντικά. Η χώρα ήταν έτοιμη να αφιερωθεί στο δύσκολο έργο της ενσωμάτωσης των νέων περιοχών, όταν ξέσπασε, το καλοκαίρι του 1914, ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Να παρουσιάσετε σύντομα την έννοια του «Βενιζελισμού» στον οικονομικό τομέα.
2. Ποια κοινωνική τάξη συνεργάστηκε με τον Ελ. Βενιζέλο στην πραγματοποίηση των ιδεών του και για ποιους λόγους;
3. Πώς αντιμετωπίστηκε η αγροτική κρίση του 1910 και ποιες οι συνέπειες της αντιμετώπισής της;
4. Ποιες οι θετικές και ποιες οι αρνητικές συνέπειες των βαλκανικών πολέμων;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Το 1911 τα έσοδα και τα έξοδα του κρατικού προϋπολογισμού ήταν αντίστοιχα:
α. 181.000.000 τα έσοδα και 240.000.000 τα έξοδα
β. 65.000.000 τα έσοδα και 108.000.000 τα έξοδα
γ. 240.000.000 τα έσοδα και 181.000.000 τα έξοδα
δ. 108.000.000 τα έσοδα και 65.000.000 τα έξοδα

2. Μετά το τέλος των βαλκανικών πολέμων:
α. Τα εδάφη αυξήθηκαν κατά 40% και ο πληθυσμός κατά 50%
β. Τα εδάφη αυξήθηκαν κατά 50% και ο πληθυσμός κατά 60%
γ. Τα εδάφη αυξήθηκαν κατά 60% και ο πληθυσμός κατά 70%
δ. Τα εδάφη αυξήθηκαν κατά 70% και ο πληθυσμός κατά 80%

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ «ΣΩΣΤΟ – ΛΑΘΟΣ»
1. Στην περίοδο 1910 – 1922 η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα.

2. Το κόστος των βαλκανικών πολέμων κλόνισε την ελληνική εθνική οικονομία.

3. Η μετανάστευση στις Η.Π.Α. κατά το 1910 ενίσχυσε την οικονομία της υπαίθρου μέσω των εμβασμάτων των μεταναστών.

4. Η Μεγάλη Ιδέα και οι προϋποθέσεις της απετέλεσαν ισχυρά ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά ερείσματα για τη διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας.

5. Μετά το τέλος των βαλκανικών πολέμων το κύριο πρόβλημα υπήρξε η υπερβολική αύξηση του πληθυσμού της χώρας σε πυκνοκατοικημένες περιοχές, όπως στην Ήπειρο.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αξιοποιώντας το ιστορικό παράθεμα που ακολουθεί και το περιεχόμενο του στατιστικού πίνακα (σχολικό βιβλίο σελ. 49), να δικαιολογήσετε την αύξηση των Ελλήνων μεταναστών κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα και να παρουσιάσετε τα αίτια και τις συνέπειες της ενέργειας αυτής για την ελληνική κοινωνία και οικονομία .

«Η μετανάστευση στις Η.Π.Α. – κυρίως σε ότι αφορά τις άμεσες αιτίες της- αποτελεί απάντηση σ’ ένα περιστασιακό πρόβλημα των Ελλήνων μικροκαλλιεργητών, τη σταφιδική κρίση που συντάραξε την Πελοπόννησο το διάστημα 1895-1910. (…) Ανεξάρτητα από τα συνολικά αποτελέσματα που είχε το φαινόμενο στην ελληνική οικονομία, είναι σαφές ότι συνέβαλε αποφασιστικά στην ενίσχυση των μικρών αγροτικών οικογενειακών επιχειρήσεων. Παρατηρεί ο Πολύζος ότι το άθροισμα των κεφαλαίων που αποστέλλονται από τους μετανάστες, αντιπροσώπευε συχνά τεράστια ποσά Υπολογίζεται ότι σ’ ένα χωριό ορεινής περιοχής, από τις 93.000 χρυσές δραχμές (ύψος των ετήσιων εξόδων του πληθυσμού) οι 37.000 δηλαδή το 40% καλυπτόταν από τα εμβάσματα των ομογενών της Αμερικής».
Κ. Τσουκαλά, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, σελ. 158-159.

2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε τη θεωρία του Βενιζελισμού και τις συνέπειες – επιδιώξεις της σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο .

«Με την επικράτηση του Βενιζέλου και του κόμματος των Φιλελευθέρων προωθούνται οι μεταρρυθμίσεις εκείνες που οδηγούν προς τον αστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας, γίνονται τα πρώτα βήματα για τη δημιουργία ενός σύγχρονου αστικού κράτους κατά τα πρότυπα των δυτικών δημοκρατιών. (…) Οι απόψεις του Βενιζέλου εκφράζουν και τις τάσεις της εθνικής αστικής τάξης, η οποία επιδιώκει τη δημιουργία ενός ρωμαλέου εθνικού αστικού κράτους. Επιδιώκουν τη δημιουργία διευρυμένης εσωτερικής αγοράς και τη δημιουργία ενός εκτεταμένου και οργανωμένου εθνικού κέντρου, το οποίο θα τους παρείχε όλα τα εχέγγυα για επενδυτική δραστηριότητα».

«Ιστορία νεότερη και σύγχρονη»
Β. Σκουλάτου – Ν. Δημακόπουλου – Σ. Κόνδη
Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα 2003,σελ.29,76

3. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αξιοποιώντας τις πληροφορίες του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να αναφερθείτε στην πολιτική αντίληψη του Βενιζελισμού και στους λόγους για τους οποίους η αστική τάξη στήριξε την πολιτική αυτή.

«Πέρα και πίσω από το χάρισμα του ηγέτη, η ανεπανάληπτη δυναμική του Βενιζελισμού πηγάζει από έναν εξίσου ανεπανάληπτο συνδυασμό αστικού εθνικισμού και αστικού εκσυγχρονισμού, σε αδιάσπαστη και διαλεκτική ενότητα. Από την πρώτη στιγμή, το 1910, ο εκσυγχρονισμός τέθηκε στην υπηρεσία της εθνικής ολοκλήρωσης. Με τη σειρά της, η εθνική ολοκλήρωση υπηρέτησε τον εκσυγχρονισμό μέχρι τέλους, προσφέροντας του την αναντικατάστατη πολιτική και ιδεολογική νομιμοποίηση.(…) Κατά την πρώτη κυρίως περίοδο του Βενιζελισμού (1910-1920), ο αστικός εκσυγχρονισμός συναρθρώθηκε με τον αλυτρωτισμό, με ιδεολογικό επιστέγασμα τη Μεγάλη Ιδέα.(…) Ως ανεπανάληπτος συνδυασμός αστικού εθνικισμού και αστικού εκσυγχρονισμού, ο Βενιζελισμός στηρίχθηκε σε εξίσου ανεπανάληπτες ιστορικές προϋποθέσεις. Εκμεταλλεύτηκε αδίστακτα και δημιουργικά μια σειρά από διεθνείς συγκυρίες, που προσέφεραν τις καλύτερες αλλά και τελευταίες ευκαιρίες πραγμάτωσης της Μεγάλης ιδέας, ως συνεπούς και ρεαλιστικού αλυτρωτισμού. Για πρώτη και τελευταία φορά, άλλωστε, τα συμφέροντα του βρετανικού ιμπεριαλισμού συνέπεσαν και συμπορεύτηκαν με τις ελληνικές εθνικές επιδιώξεις».

Γ.Θ. Μαυροκορδάτου, «Βενιζελισμός και αστικός Εκσυγχρονισμός», σελ 53-54

4. Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος (1914 – 1918)
Συνθήκες – εξελίξεις κάτω από τις οποίες η Ελλάδα έλαβε μέρος στον Α΄ Π.Π.
 Ο Εθνικός Διχασμός: Η σύγκρουση δηλαδή μεταξύ του παλατιού (βασιλιά Κωνσταντίνου) και του πρωθυπουργού Βενιζέλου για την είσοδο ή όχι της Ελλάδας στον Α΄Π.Π. ( + βλέπε σελ. 93 –95)
 Η άσκοπη και δαπανηρή επιστράτευση του 1915 (Σεπτέμβριος 1915: Ο πρωθυπουργός Ελ. Βενιζέλος κηρύττει επιστράτευση του ελληνικού στρατού προς βοήθεια της συμμάχου Σερβίας εναντίον της Βουλγαρίας. Κάτι τέτοιο όμως θα σήμαινε έξοδο της Ελλάδας στον πόλεμο και η ενέργεια αυτή ακυρώθηκε από τον βασιλιά).
 Η δημιουργία κυβέρνησης εθνικής Άμυνας (φιλοβενιζελικής) στη Θεσσαλονίκη και η διάσπαση της χώρας σε δύο ουσιαστικά κράτη.
 Ο συμμαχικός αποκλεισμός και οι συγκρούσεις ( Οι Αγγλογάλλοι το 1916 αποκλείουν τη νότια Ελλάδα και με το ναυτικό τους απαγορεύουν τις εισαγωγές και τις εξαγωγές, πιέζοντας τη χώρα για έξοδο στον πόλεμο στο πλευρό τους), είχαν οπωσδήποτε μεγάλο οικονομικό και κοινωνικό κόστος και υπονόμευσαν πολλά από τα κεκτημένα της προηγούμενης περιόδου.
 Το 1917 με την επέμβαση των συμμάχων η χώρα ενοποιείται υπό τον Βενιζέλο και αδυνατεί να αναλάβει το κόστος της συμμετοχής της στον πόλεμο χωρίς εξωτερική αρωγή (= βοήθεια). Οι σύμμαχοι προχώρησαν τότε σ’ έναν ιδιόμορφο δανεισμό της χώρας, που θα είχε οδυνηρές συνέπειες στο μέλλον.

Ο θεωρητικός δανεισμός του 1917 και οι συνέπειές του στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα.
 Οι Μεγάλες δυνάμεις ενέκριναν θεωρητικό δανεισμό προς την Ελλάδα, δηλαδή τα ποσά δεν εκταμιεύτηκαν ποτέ ούτε δόθηκαν στην Ελλάδα, αλλά χρησιμοποιήθηκαν ως κάλυμμα – εγγύηση για την έκδοση πρόσθετου χαρτονομίσματος, ένα είδος αποθέματος σε χρυσό και σε συνάλλαγμα, που δεν βρισκόταν όμως υπό τον έλεγχο της χώρας.

Αγγλία: 12.000.000 λίρες
Γαλλία: 300.000.000 γαλλικά φράγκα
Η.Π.Α.: 50.000.000 δολάρια Η.Π.Α.

 Χρήση του δανείου = Χρηματοδότηση της συμμετοχής της χώρας:
α) στο μακεδονικό μέτωπο (εκδίωξη Βουλγάρων και Γερμανών από τις περιοχές της Μακεδονίας).
β) στην εκστρατεία στην Ουκρανία και στην Κριμαία (αποστολή ελληνικού εκστρατευτικού σώματος στο πλευρό των Αγγλογάλλων εναντίον των Ρώσων κομμουνιστών. Η εκστρατεία απέτυχε).
γ) στην πρώτη φάση της στρατιωτικής εμπλοκής στη Μικρά Ασία ( έως το 1920 που παρέμεινε πρωθυπουργός ο Βενιζέλος).

 Οι δυσμενείς συνέπειες της ιδιόμορφης νομισματικής ισορροπίας:
α) Το Νοέμβριο του 1920 νικήθηκε η φιλοσυμμαχική (προς τους Αγγλογάλλους) κυβέρνηση του Ελ. Βενιζέλου και την εξουσία ανέλαβαν τα φιλοβασιλικά κόμματα που έσπευσαν να επαναφέρουν στην εξουσία τον ανεπιθύμητο στους συμμάχους βασιλιά Κωνσταντίνο ( ο οποίος ήταν Γερμανόφιλος).
β) Οι σύμμαχοι (Αγγλογάλλοι) απέσυραν την κάλυψη του χαρτονομίσματος και ένα σημαντικό τμήμα του νομίσματος που κυκλοφορούσε έμεινε χωρίς αντίκρισμα.
γ) Από το 1918 και μετά ο κρατικός ισολογισμός (σύγκριση εσόδων–εξόδων) έκλεινε με παθητικό (τα έξοδα του κράτους ήταν μεγαλύτερα από τα έσοδα)
δ) Η παρουσία του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία εξελίχθηκε σε σκληρό και δαπανηρό πόλεμο.
ε) Η διχοτόμηση της δραχμής (Ορισμός): Το Μάρτιο του 1922 τα δημοσιονομικά δεδομένα (= τα οικονομικά στοιχεία του κράτους) έφτασαν σε πλήρες αδιέξοδο το οποίο αντιμετωπίστηκε με έναν πρωτότυπο τρόπο εσωτερικού αναγκαστικού δανεισμού, τη διχοτόμηση του νομίσματος. Το αριστερό τμήμα εξακολουθούσε να κυκλοφορεί στο 50% της αναγραφόμενης αξίας, ενώ το δεξιό ανταλλάχθηκε με ομόλογα του δημοσίου. Η επιχείρηση στέφθηκε με επιτυχία, το κράτος απέκτησε 1.200.000.000 δραχμές και το πείραμα επαναλήφθηκε το 1926, χωρίς όμως να αποφευχθεί η Μικρασιατική καταστροφή και οι βαρύτατες συνέπειές της.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Kάτω από ποιες συνθήκες πραγματοποιήθηκε η συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;
2. Πώς αντιμετώπισε η Ελλάδα τις οικονομικές υποχρεώσεις που δημιούργησε η συμμετοχή της στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;
3. Πώς αξιοποιήθηκαν τα δάνεια των Μεγάλων δυνάμεων προς την Ελλάδα κατά την περίοδο 1917-1920;
4. Πώς αντιμετωπίστηκε από τα φιλοβασιλικά κόμματα το δημοσιονομικό αδιέξοδο του 1922;
5. Ποιες συνέπειες είχε η εκλογική ήττα του Βενιζέλου το Νοέμβριο του1920 στην οικονομία της χώρας;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Τα δημοσιονομικά δεδομένα της Ελλάδας έφτασαν σε πλήρες αδιέξοδο το:
α) Νοέμβριο του 1922 β) Μάιο του 1922
γ) Μάρτιο του 1922 δ) Μάρτιο 1923

2. Το κράτος με τη διχοτόμηση της δραχμής το 1922 συγκέντρωσε:
α) 2.100.000.000 δραχμές β) 1.200.000.000 δραχμές
γ) 12.000.000.000 δραχμές δ) 50.000.000.000 δραχμές

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ «ΣΩΣΤΟ – ΛΑΘΟΣ»
1. Το Νοέμβριο του 1920 Ελ. Βενιζέλος έχασε τις εκλογές και την εξουσία ανέλαβαν τα φιλοβασιλικά κόμματα.

2. Το Μάρτιο του 1922 το δημοσιονομικό αδιέξοδο αντιμετωπίστηκε με εξωτερικό δανεισμό.

3. Όταν, με την επέμβαση των Συμμάχων ενοποιήθηκε η χώρα υπό το βασιλιά Κωνσταντίνο το 1917, στάθηκε αδύνατο να επωμισθεί το βάρος του πολέμου χωρίς εξωτερική αρωγή.

4. Η «διχοτόμηση της δραχμής» υπήρξε ο τρόπος με τον οποίο η ελληνική κυβέρνηση αντιμετώπισε το κόστος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

5. Από το 1918 και μετά, ο κρατικός ισολογισμός έκλεινε με παθητικό, ενώ η παρουσία στη Μικρά Ασία εξελίχθηκε σε σκληρό και δαπανηρό πόλεμο.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε τις συνθήκες εισόδου της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο.

« Το χάσμα που χώριζε τον βασιλιά (Κωνσταντίνο) από τον χαρισματικό πρώην πρωθυπουργό(Ελ. Βενιζέλο) ήταν αγεφύρωτο.(…) Ο Βενιζέλος είχε ταυτιστεί εντελώς με μια επιθετική πολιτική επιδιώκοντας την πραγμάτωση της Μεγάλης Ιδέας, ενώ ο βασιλιάς και οι υποστηρικτές του ήταν οπαδοί μιας «μικρής αλλά έντιμης Ελλάδας», η οποία έπρεπε πρώτα να εδραιώσει την κυριαρχία στα νέα εδάφη (των βαλκανικών πολέμων) και μετά να επιδοθεί σε ριψοκίνδυνες αλυτρωτικές περιπέτειες.(…) Τον Αύγουστο του 1916, φιλοβενιζελικοί αξιωματικοί του στρατού στη Θεσσαλονίκη με την υποστήριξη της οργάνωσης Εθνικής Άμυνας – ήταν υπέρ της Αντάντ (Αγγλογάλλοι) – οργάνωσαν κίνημα κατά της βασιλικής κυβέρνησης.(…) Τον Δεκέμβριο του 1916 βρετανικές και γαλλικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στον Πειραιά για να εξαναγκάσουν σε ουδετερότητα τις περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο της βασιλικής κυβέρνησης, να επιβάλουν την απαίτηση για παράδοση του πολεμικού υλικού και να εξασφαλίσουν τον έλεγχο της σιδηροδρομικής γραμμής προς τον βορρά».

Richard Clogg, “Συνοπτική Ιστορία της Ελλάδας, 1770 – 2000” , σελ. 113 – 115.

2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο των παρακάτω ιστορικών παραθεμάτων να παρουσιάσετε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιήθηκε η «διχοτόμηση της δραχμής» και τα αποτελέσματά της στην ελληνική οικονομία.

«Οι προσπάθειες του Γούναρη για δανειοδότηση από το εξωτερικό αποτυγχάνουν. Οι Αγγλογάλλοι έχουν ακυρώσει όλες τις πιστώσεις από την εποχή της επανόδου του (βασιλιά) Κωνσταντίνου στην Ελλάδα. Ο (πρωθυπουργός) Γούναρης αναγκάζεται να ακολουθήσει αντιλαϊκή δημοσιονομική πολιτική. Ο υπουργός οικονομικών Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης προχωρεί με νόμο στη σύναψη εσωτερικού αναγκαστικού δανείου».

« Το Μάρτιο του 1922 η ελληνική κυβέρνηση κατέφυγε στη λύση του εσωτερικού δανεισμού. Το εσωτερικό δάνειο του υπουργού οικονομίας Πρωτοπαπαδάκη, παρά το γεγονός ότι από τις διατάξεις του εξαιρέθηκαν οι ξένοι υπήκοοι και οι ξένες εταιρίες ( και έτσι, έμμεσα αρκετοί ευκατάστατοι Έλληνες) απέφερε στο δημόσιο ταμείο ένα πολύ σημαντικό ποσό χωρίς όμως να λύσει το οικονομικό πρόβλημα της χώρας. Οι πολίτες υποχρεώθηκαν να παραδώσουν τα χαρτονομίσματά τους στις τράπεζες, οι οποίες τα διχοτομούσαν. Το ένα τμήμα, «οι Σταύροι» (αυτό δηλαδή που είχε την εικόνα του ιδρυτή της εθνικής τράπεζας Γεώργιου Σταύρου) επιστρεφόταν στον κάτοχο με τη μισή πια αξία του συνολικού χαρτονομίσματος, ενώ το άλλο «τα στέμματα» ανταλλασσόταν με εικοσαετή ομόλογα του δημοσίου και κατετίθετο στο δημόσιο ταμείο».

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΕ, σελ 301.

5. H οικονομική ζωή κατά την περίοδο 1922 – 1936

Οι συνέπειες της άφιξης των προσφύγων στο ελληνικό κράτος
 Μεταβολή των δεδομένων της ελληνικής κοινωνίας. Ανάγκη για άμεση αποκατάσταση του πολύ σημαντικού ρεύματος προσφύγων. Ανατροπή όλων των ισορροπιών και των δεδομένων της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας.
 Έφτασαν στην Ελλάδα 1.230.000 Έλληνες χριστιανοί και 45.000 Αρμένιοι πρόσφυγες. Έφυγαν από την Ελλάδα 610.000 μουσουλμάνοι.
 100 χρόνια μετά την ελληνική επανάσταση το ελληνικό κράτος αναγκάζεται σε μια νέα αρχή.

Ποια κατάσταση είχε να αντιμετωπίσει και πώς αντέδρασε ο κρατικός μηχανισμός στην αντιμετώπιση του προσφυγικού προβλήματος το 1922;

 Η άφιξη των προσφύγων λειτούργησε ως καταλύτης στη δυναμική της ελληνικής κοινωνίας ( = αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα αλλαγών, με σκοπό την ανάπτυξη της ελληνικής κοινωνίας).
 Έπρεπε να ξεπεραστούν ταχύτατα οι χρόνιες ανεπάρκειες της ελληνικής διοίκησης , για να αποφευχθεί μια ολική καταστροφή.
 Το 1923 και το 1924, οι θάνατοι από τις αρρώστιες – μάστιγες της εποχής, τη φυματίωση και την ελονοσία πολλαπλασιάστηκαν.
 Η πολιτική αστάθεια (= συχνή αλλαγή κυβερνήσεων), τα μίση του διχασμού (μεταξύ φιλοβενιζελικών και φιλοβασιλικών), η ανακήρυξη της δημοκρατίας (1924), οι επεμβάσεις του στρατού και οι απόπειρες πραξικοπημάτων συσκοτίζουν το ζήτημα της αποτελεσματικότητας του κράτους και της διοίκησης.
 Η αντίδραση του κρατικού μηχανισμού ήταν μάλλον επαρκής σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος.
 Το ελληνικό κράτος αξιοποίησε: α) τις μουσουλμανικές περιουσίες που υπολογίζονταν σε 5 ως 10 δισεκατομμύρια δραχμές, β) την εξωτερική βοήθεια (δάνεια) που λειτούργησε συμπληρωματικά με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποιες συνέπειες επέφερε στην ελληνική κοινωνία η άφιξη των προσφύγων μετά το 1922;

2. Πώς αντέδρασε ο κρατικός μηχανισμός στην αντιμετώπιση του προσφυγικού προβλήματος το 1922;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή έφτασαν στο ελληνικό κράτος:
α) 610.000 Έλληνες χριστιανοί β) 45.000 Αρμένιοι
γ) 1.230.000 μουσουλμάνοι δ) 45.000 Εβραίοι

2. Ποιες χρονιές πολλαπλασιάστηκαν οι θάνατοι από φυματίωση και ελονοσία;
α) 1921 – 1922 β) 1922 – 1923
γ) 1923 – 1924 δ) 1924 – 1925

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ «ΣΩΣΤΟ – ΛΑΘΟΣ»
1. Το ανθρώπινο κύμα από την άφιξη των προσφύγων ανέτρεψε όλα τα δεδομένα της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας.

2. Η άφιξη των προσφύγων λειτούργησε ως καταλύτης στην υπανάπτυξη της ελληνικής κοινωνίας.

3. Η ανακήρυξη της δημοκρατίας βοήθησε στην αποτελεσματικότητα του κράτους και της διοίκησης.

4. Η αντίδραση του ελληνικού κράτους υπήρξε μάλλον ανεπαρκής.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ

Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε την κατάσταση που είχε να αντιμετωπίσει η ελληνική κυβέρνηση μετά την άφιξη των προσφύγων και τις ενέργειες στις οποίες κατέληξε για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα αυτό.

«Η δεκαετία των πολέμων ανάμεσα στα 1912 και 1922 είχε αναστατώσει την οικονομία της Ελλάδας. Η χώρα δεν είχε το χρόνο να αναπτύξει τα φτωχά αλλά εν δυνάμει πλούσια εδαφικά της κέρδη. Η μαζική εισροή προσφύγων συνέβη σε μια περίοδο που τα ελληνικά δημόσια οικονομικά βαρύνονταν από τα στρατιωτικά έξοδα και που η Ελλάδα ήταν αποκλεισμένη από τις χρηματαγορές της Ευρώπης. Ήταν φανερό ότι η οικονομική ανασυγκρότηση μπορούσε να χρηματοδοτηθεί μόνο από τον εξωτερικό δανεισμό. Η διαδικασία ξεκίνησε με τα προσφυγικά δάνεια του 1924 από την Κοινωνία των Εθνών και συνεχίστηκε, καταλήγοντας σε μαζικές εισαγωγές ξένου κεφαλαίου και τεχνικής βοήθειας, από το 1928 και μετά».

Mark Mazower, «Οικονομική πολιτική στην Ελλάδα, 1932 – 1936», σελ. 47

6. H Ελληνική οικονομία κατά την περίοδο του μεσοπολέμου (1919-1939)
Πλεονεκτήματα της ελληνικής οικονομίας την περίοδο του μεσοπολέμου:
1. Εθνική ομογενοποίηση = οι μειονότητες αντιπροσώπευαν λιγότερο από το 7% του πληθυσμού.
2. Ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης και προώθηση της αστικοποίησης, το 1/3 του πληθυσμού ζούσε σε μεγάλα αστικά κέντρα.
3. Βελτίωση των υποδομών και υιοθέτηση αναπτυξιακών πολιτικών.
4. Συγκέντρωση των Ελλήνων στο πλαίσιο του εθνικού τους κράτους και εξάλειψη του ελληνικού κοσμοπολιτισμού (= αντίληψη ότι ο κόσμος είναι μια πολιτεία χωρίς διάκριση κρατών) που συχνά υπήρξε η αιτία για να αντιμετωπίζεται η Ελλάδα ως δευτερεύον πεδίο ανάπτυξης οικονομικών δραστηριοτήτων.
5. Επιπλέον, οι πρόσφυγες είχαν φέρει μαζί τους τις γνώσεις, τον πολιτισμό και μια ισχυρή διάθεση για εργασία.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ «ΣΩΣΤΟ – ΛΑΘΟΣ»
1. Η Ελλάδα του μεσοπολέμου είχε θετική οικονομική πορεία.
2. Ο ελληνικός κοσμοπολιτισμός της περιόδου του μεσοπολέμου παρέμεινε ένας βασικός παράγοντας που έκανε να θεωρείται η Ελλάδα δευτερεύον πεδίο ανάπτυξης οικονομικών δραστηριοτήτων.
3. Οι πρόσφυγες είχαν φέρει μαζί τους τις γνώσεις και τον πολιτισμό τους και ισχυρή διάθεση για εργασία.
4. Την περίοδο του μεσοπολέμου οι μειονότητες στην Ελλάδα αντιπροσώπευαν ποσοστό λίγο μεγαλύτερο του 7% του συνολικού πληθυσμού.
5. Την περίοδο του μεσοπολέμου το 1/3 του ελληνικού πληθυσμού κατοικούσε σε μεγάλα αστικά κέντρα.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας την περίοδο του μεσοπολέμου.
«Δεν λείπουν τα μέτρα για την αύξηση της εθνικής παραγωγής: μεγάλα έργα, οδικές κατασκευές, επισκευή λιμανιών, στεγαστικά έργα για τους πρόσφυγες, αποξηραντικά έργα στη Μακεδονία .(…) καθώς και οικονομικά μέτρα, όπως η σταθεροποίηση του νομίσματος, η εφαρμογή προστατευτικών μέτρων για την ελληνική βιομηχανία που συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη. Οι καλλιεργούμενες επιφάνειες αυξάνουν αισθητά το εμπόριο, δεκαπλασιάζεται σχεδόν, (…) η χωρητικότητα της ναυτιλίας ανέρχεται από 1.315.473 το 1928, σε 1.929.191 το 1938. Η βιομηχανία σημειώνει ταχύτατη επέκταση. Ωστόσο η ευημερία αυτή είναι φαινομενική και δεν εξυπηρετεί παρά μια μειοψηφία, γιατί βασίζεται κατά πρώτο λόγο στο ξένο κεφάλαιο που εισάγεται μαζικά με τη μορφή δανείων και ελέγχει την οικονομία της χώρας.(…) Ένας υπολογισμός κατά προσέγγιση δείχνει ότι το 80% του πληθυσμού μόλις απολαμβάνει, το 1938, κάτι λιγότερο από το μισό του εθνικού εισοδήματος, ενώ το άλλο μισό διαμοιράζεται σε μια μειοψηφία του 20%».
Ν. Γ. Σβορώνου, «Επισκόπηση της Νεοελληνικής ιστορίας», σελ 129 – 131

7. Οι μεγάλες επενδύσεις
Αίτια επενδύσεων στις υποδομές της χώρας
 Οι ραγδαίες αλλαγές, τις οποίες προκάλεσαν στη χώρα οι συνέπειες του Μικρασιατικού πολέμου, ανέδειξαν την ανάγκη για σημαντικές επενδύσεις στις υποδομές της χώρας.

Έργα:

 Ύδρευση: Το πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας ξεπέρασε, με την έλευση των προσφύγων, το 1.000.000 κατοίκους και, φυσικά, δεν μπορούσε πλέον να υδρεύεται με το χρονολογούμενο από τους ρωμαϊκούς χρόνους Αδριάνειο υδραγωγείο. ΟΥΛΕΝ (ορισμός): Αμερικανική εταιρεία η οποία ανέλαβε το 1925 την επίλυση του προβλήματος ύδρευσης της Αθήνας, με την κατασκευή του φράγματος και της τεχνητής λίμνης του Μαραθώνα.

 Ηλεκτροδότηση – αστικές συγκοινωνίες: Την ίδια περίοδο η βρετανική ΠΑΟΥΕΡ ανέλαβε την εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος στην πρωτεύουσα αλλά και τη δημιουργία σύγχρονου δικτύου αστικών συγκοινωνιών, βασισμένου σε ηλεκτροκίνητα τραμ και λεωφορεία.

 Τηλεφωνία: Επενδύσεις έγιναν στο τηλεφωνικό δίκτυο από γερμανικές εταιρείες.

 Δρόμοι-διευθέτηση χειμάρρων: Επενδύσεις έγιναν στους δρόμους και στη διευθέτηση των χειμάρρων, οι οποίοι μέχρι τότε προκαλούσαν πλημμύρες και καταστροφές στο λεκανοπέδιο της Αττικής.

 Εγγειοβελτιωτικά έργα: Ανάλογες προσπάθειες έγιναν και στις υποδομές της υπόλοιπης χώρας, με εγγειοβελτιωτικά έργα (π.χ. άρδευση γεωργικών εκτάσεων, αποξήρανση ελών και βάλτων κ.τ.λ.), τα οποία είχαν ως συνέπεια την αύξηση των καλλιεργούμενων εδαφών.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Τη λύση του υδρευτικού ζητήματος της Αθήνας ανέλαβε η αμερικανική εταιρεία ΟΥΛΕΝ το:

α) 1923 β) 1924 γ) 1925 δ)1926

2. Το πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας με την έλευση των προσφύγων ξεπέρασε τους :

α) 1.000.000 κατοίκους β) 2.000.000 κατοίκους

γ) 3.000.000 κατοίκους δ) 4.000.000 κατοίκους

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε τους λόγους οι οποίοι ευνόησαν τις επενδύσεις ξένων κεφαλαίων στην Ελλάδα μετά το 1922, τις μορφές που πήραν οι επενδύσεις αυτές και τις συνέπειες που είχαν στην οικονομική ζωή της χώρας.

« Η ύφεση και η κρίση του διεθνούς συστήματος μετά το 1920, περιορίζοντας την αγορά στα παραδοσιακά δυτικο-ευρωπαϊκά κέντρα του διεθνούς εμπορίου, εξώθησε τα μεγάλα κεφάλαια στην αναζήτηση νέων αγορών για επενδύσεις ή τοποθετήσεις. Στην Ελλάδα τα νέα κεφάλαια δεν επενδύθηκαν μόνο και μόνο για να βοηθήσουν στην προσφυγική αποκατάσταση, αλλά επίσης και για να εκμεταλλευτούν τις νέες ευκαιρίες που δημιουργούνταν με την αιφνίδια διεύρυνση της εσωτερικής αγοράς.(…) Η οικονομική σταθεροποίηση και η εξυγίανση του πιστωτικού συστήματος, ήταν το κυριότερο επιχείρημα που έπεισε τους ξένους χρηματοδότες να τοποθετήσουν κεφάλαια στην Ελλάδα. Αυτό έγινε όχι μόνο με τη μορφή προσφυγικών δανείων, αλλά και με δάνεια που απέβλεπαν στη χρηματοδότηση δημοσίων έργων, αποξηραντικών, αρδευτικών ή ακόμη επέκταση του οδικού και του σιδηροδρομικού δικτύου.(…) Παράλληλα, η ανάπτυξη της αγοράς και η βελτίωση του κλίματος των επενδύσεων προσείλκυσαν στην Ελλάδα και ξένα ιδιωτικά κεφάλαια , είτε σε απευθείας παραγωγικές επενδύσεις είτε για χρηματοδότηση ελληνικών ιδιωτικών επιχειρήσεων».

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΕ, σελ 336

8. Η Τράπεζα της Ελλάδος
 Αιτία δημιουργίας: Το 1927, με αφορμή το αίτημα της Ελλάδας στην Κοινωνία των Εθνών ( = ο Ο.Η.Ε της περιόδου του μεσοπολέμου) για παροχή πρόσθετου δανείου τέθηκε το ζήτημα της δημιουργίας μιας κεντρικής τράπεζας.

 Στόχοι: Θα αναλάμβανε:
α) τη διαχείριση των χρεών
β) την έκδοση χαρτονομίσματος
γ) την ενιαία εφαρμογή της κυβερνητικής πολιτικής

 Πότε ιδρύθηκε: Παρά τις αντιδράσεις της Εθνικής τράπεζας (της στερούσε το προνόμιο έκδοσης χαρτονομίσματος) και κάτω από την πίεση ξένων συμβούλων, το Μάιο του 1927 ιδρύθηκε η τράπεζα της Ελλάδος, η οποία άρχισε τη λειτουργία της ένα χρόνο αργότερα..

 Αποτελέσματα:
1) Πέτυχε σταθερές ισοτιμίες της δραχμής με τα ξένα νομίσματα, στηρίζοντας την έκδοση χαρτονομίσματος στα αποθέματα της σε χρυσό και συνάλλαγμα και εξασφαλίζοντας τη μετατρεψιμότητα του εθνικού νομίσματος σε χρυσό.
2) Η επιτυχία αυτή οδήγησε τα δημόσια οικονομικά σε περίοδο ευφορίας.
3) Βελτίωσε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους (= την αξιοπιστία του κράτους στο εξωτερικό, ώστε να έχει τη δυνατότητα για εύκολη σύναψη δανείων).
4) Ενίσχυσε την εισροή συναλλάγματος και τις επενδύσεις.
5) Προκάλεσε μια ισχυρή δυναμική που επέτρεψε τις σημαντικές πολιτικές, θεσμικές και οικονομικές πρωτοβουλίες της τελευταίας κυβέρνησης Βενιζέλου (1928-1932).

Η περίοδος αυτή κράτησε μέχρι τις αρχές 1932, οπότε εκδηλώθηκαν στη χώρα οι συνέπειες της μεγάλης οικονομικής κρίσης, που ξεκίνησε από τη Νέα Υόρκη το 1929.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

1. Η Τράπεζα της Ελλάδος άρχισε τη λειτουργία της το:

α) 1927 β) 1928 γ) 1929 δ) 1932

2. Η οικονομική κρίση ξεκίνησε από τη Νέα Υόρκη το:

α) 1930 β) 1928 γ) 1929 δ) 1932

9. Η κρίση του 1932
Η οικονομική κατάσταση της Ελλάδας όταν έφτασε στη χώρα η οικονομική κρίση.

 Η Ελλάδα βρισκόταν σε μια περίοδο «ευημερίας», πράγμα το οποίο σήμαινε ότι:
α) Η εμπιστοσύνη των Ελλήνων σε ένα καλύτερο αύριο είχε αποκατασταθεί,
β) Οι σκοτεινές εποχές της δεκαετίας του 1920 έδειχναν να απομακρύνονται,
γ) Οι πληγές έκλειναν, η φτώχεια περιοριζόταν και το ελληνικό κράτος έδειχνε να σχεδιάζει το μέλλον με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία.

Ποιες προσπάθειες έκανε η ελληνική κυβέρνηση για να αποτρέψει την κρίση και ποια αποτελέσματα- συνέπειες είχαν οι προσπάθειες αυτές;

 Εξάντλησε τα αποθέματα σε χρυσό και σε συνάλλαγμα.
 Την άνοιξη του 1932 η κυβέρνηση ανέστειλε τη μετατρεψιμότητα του εθνικού νομίσματος, καθώς ανέστειλε και την εξυπηρέτηση των εξωτερικών δανείων.
 Εγκαινιάστηκε μια περίοδος κρατικού παρεμβατισμού (= οικονομική θεωρία με βάση την οποία το κράτος παρεμβαίνει και ρυθμίζει κάθε οικονομική δραστηριότητα, προσπαθώντας να ενισχύσει την εσωτερική παραγωγή και το εσωτερικό εμπόριο) στα οικονομικά ζητήματα, ιδιαίτερα στις εξωτερικές συναλλαγές.
 Εγκαινιάστηκε μια πολιτική προστατευτισμού με στόχο την αυτάρκεια της χώρας.
 Η Ελλάδα μπήκε με τη σειρά της στο χώρο της κλειστής οικονομίας (= αποφυγή εισαγωγών – εξαγωγών), όπου οι συναλλαγές καθορίζονταν περισσότερο από γραφειοκρατικές διαδικασίες (= διαδικασίες οι οποίες στηρίζονται στη διεκπεραίωση διοικητικών υπηρεσιών με υπερβολική προσήλωση στους τύπους και με αδιαφορία για την ουσία) παρά από ελεύθερες οικονομικές συμφωνίες.

Μέθοδος «κλήριγκ» (ορισμός) – Οικονομική μέθοδος που κυριάρχησε στο εξωτερικό εμπόριο την περίοδο της οικονομικής κρίσης.

 Στο εξωτερικό εμπόριο κυριάρχησε προοδευτικά η μέθοδος διακανονισμού «κλήριγκ». Οι διεθνείς συναλλαγές δεν γίνονταν με βάση το μετατρέψιμο συνάλλαγμα (χρήματα) αλλά με βάση διακρατικές συμφωνίες που κοστολογούσαν τα προς ανταλλαγή προϊόντα και φρόντιζαν να ισοσκελίσουν την αξία των εισαγωγών με αυτή των εξαγωγών, στο πλαίσιο ειδικών λογαριασμών (ανταλλαγή προϊόντων ίσης αξίας). Για μια χώρα, όπως η Ελλάδα, όπου οι συναλλαγές με το εξωτερικό ήταν έντονα ελλειμματικές, η διαδικασία αυτή (= το κλήριγκ), πέρα από τα αρνητικά (= π.χ. δυσκολευόμασταν να καλύψουμε τις ανάγκες σε εισαγόμενα τρόφιμα, καθώς κανείς δεν δάνειζε πια), είχε και θετικά στοιχεία (= π.χ. αναγκαστήκαμε να αυξήσουμε την εγχώρια παραγωγή, με τη δημιουργία νέων βιομηχανιών, για να καλύψουμε τις ανάγκες μας).

Οι πολιτικές συνέπειες της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα και σε διεθνές επίπεδο.
 Τα ισχυρά συγκεντρωτικά κράτη που αναδείχθηκαν μέσα από αυτές τις διαδικασίες, προκαλούσαν την ανάδειξη και την κυριαρχία ολοκληρωτικών κινημάτων και καθεστώτων σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Καθώς προχωρούσε η δεκαετία της κρίσης, η δεκαετία του 1930, ολοένα και περισσότερα κράτη αποκτούσαν δικτατορικά ή φασιστικά καθεστώτα ( π.χ. Γερμανία – Χίτλερ).

 Στην Ελλάδα στις 4 Αυγούστου 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς, με την ανοχή του παλατιού – του βασιλιά, προχώρησε στην κατάλυση του κοινοβουλευτικού καθεστώτος και στην επιβολή δικτατορίας.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποια ήταν η οικονομική κατάσταση της Ελλάδας τη χρονική περίοδο που έφτασε η οικονομική κρίση;

2. Ποιες προσπάθειες έκανε η ελληνική κυβέρνηση για να αποτρέψει την οικονομική κρίση και ποιες συνέπειες είχαν αυτές οι προσπάθειες;

3. Ποια οικονομική μέθοδος κυριάρχησε στο εξωτερικό εμπόριο την περίοδο της οικονομικής κρίσης και τι γνωρίζετε γι’ αυτή;

4. Τι γνωρίζετε για τη μέθοδο «κλήριγκ»; (σύντομος ορισμός).

5. Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα και σε διεθνές επίπεδο;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ «ΣΩΣΤΟ – ΛΑΘΟΣ»
1. Η παγκόσμια οικονομική κρίση έφτασε στην Ελλάδα σε μια εποχή «ευημερίας».

2. Η Ελλάδα το 1932 μπήκε με τη σειρά της στο χώρο της ανοιχτής οικονομίας.

3. Στις 4 Αυγούστου 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς επέβαλε δικτατορία στην Ελλάδα.

4. Ο ισχυρός κρατικός παρεμβατισμός στα οικονομικά ζητήματα αποφεύχθηκε λόγω της οικονομικής κρίσης του 1932.

5. Στο εξωτερικό εμπόριο εφαρμόσθηκε η μέθοδος «κλήριγκ», οι διεθνείς δηλαδή συναλλαγές γίνονταν με βάση διακρατικές συμφωνίες.

6. Αποτέλεσμα πολιτικού χαρακτήρα της οικονομικής κρίσης υπήρξε η δημιουργία συγκεντρωτικών και δημοκρατικών καθεστώτων.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αξιοποιώντας το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε τις ενέργειες στις οποίες προέβη η ελληνική κυβέρνηση για να αποφύγει την οικονομική κρίση και τις συνέπειες που είχαν οι ενέργειες αυτές.

«Αρχικά η Τράπεζα της Ελλάδος εξακολουθούσε να χορηγεί συνάλλαγμα χωρίς ποσοτικούς περιορισμούς. Όμως, μεταξύ των κύκλων του κεφαλαίου, η ιδέα ότι η σταθερότητα της δραχμής θα μπορούσε να διατηρηθεί, θεωρήθηκε ως απολύτως απραγματοποίητη. Όλοι επεδίωκαν να μετατρέψουν το κεφάλαιό τους σε χρυσό ή σε ξένο συνάλλαγμα. Αποτέλεσμα ήταν να εξανεμισθεί σε ελάχιστο χρόνο το αντίστοιχο κάλυμμα (απόθεμα) της Τράπεζας της Ελλάδος (…) η κυβέρνηση αναγκάστηκε να θέσει σε εφαρμογή μια σειρά συναλλαγματικών περιορισμών για την προστασία του εθνικού νομίσματος και για την κατοχύρωση της λειτουργίας της νεοσύστατης Τράπεζας της Ελλάδος. Όμως, όπως ήταν φυσικό, οι περιορισμοί στη χορήγηση ξένου συναλλάγματος άρχισαν να επιδρούν περιοριστικά πάνω στην όλη κίνηση του εξωτερικού εμπορίου. Οι εισαγωγές άρχισαν να καθυστερούν χρονικά και να περιορίζονται ποσοτικά.(…) Παράλληλα, μέσα στα πλαίσια της έντονης αντιπληθωριστικής πολιτικής η Τράπεζα της Ελλάδος συνέχισε να περιστέλλει όλο και περισσότερο τη νομισματική κυκλοφορία. Στόχος ήταν να περιορισθεί όλο και περισσότερο η ρευστότητα της οικονομίας, η οποία έδινε τη δυνατότητα στην κερδοσκοπία να αναπτύσσεται».

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΕ, σελ 329.

۩

2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αξιοποιώντας το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε το περιεχόμενο του όρου «κλήριγκ», τους λόγους που επέβαλαν αυτή τη μέθοδο συναλλαγών και τις επιπτώσεις που είχε στο ελληνικό και διεθνές εμπόριο.

«Η βασική αρχή της νέας εμπορικής πολιτικής ήταν ότι οι εισαγωγές έπρεπε, όσο το δυνατόν, να πληρώνονται με τα εξαγόμενα εθνικά προϊόντα. Η μέθοδος των clearing αποφεύγει σε μεγάλο βαθμό την παρεμβολή του συναλλάγματος και γι’ αυτό συγκρίνεται με τις πρωτόγονες μορφές των ανταλλαγών. Με το μηχανισμό αυτό, κάθε χώρα εξωθείται να μην εισάγει προϊόντα άλλης, παρά μόνο υπό τον όρο ότι και αυτή η τελευταία δέχεται να εισάγει σε αντιστάθμιση προϊόντα ίσης αξίας της πρώτης. Η μορφή αυτή του εμπορίου προτιμήθηκε στο μεσοπόλεμο από πολλές χώρες, γιατί επέτρεπε την εξοικονόμηση συναλλάγματος και για τις δύο εμπορευόμενες πλευρές (…) Η μέθοδος των clearing επέτρεπε διάφορες παραλλαγές γύρω από το ποσοστό των εισαγωγών που θα καλυπτόταν με εξαγόμενα προϊόντα και γύρω από το ποσοστό που θα καλυπτόταν με συνάλλαγμα. Το πλεονέκτημα της μεθόδου αυτής ήταν ότι στηριζόταν σε συμφωνίες ολιγόμηνης διάρκειας, ανανεώσιμες, πράγμα που έδινε στο μηχανισμό των clearing μια ιδιαίτερη ευκαμψία και ικανότητα προσαρμογής στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. (…) Το κράτος όμως παράλληλα ανέλαβε, με τον τρόπο αυτό, την προώθηση των εξαγωγών, σαν ένα μέσο για τη βελτίωση των δημοσιονομικών πραγμάτων. Η οργάνωση του εξωτερικού εμπορίου με επίκεντρο το κράτος είχε μια αξιοσημείωτη επίπτωση: παρακίνησε τους εμπόρους να οργανωθούν σε ενώσεις εισαγωγέων και εξαγωγέων, με την κρατική αιγίδα και κατοχύρωση. Έτσι το κράτος ασκούσε ουσιαστικό έλεγχο πάνω στο κρατικό εμπόριο. Στην ουσία, το εμπορικό clearing, εμφάνιζε πια τους εμπόρους σαν απλούς φορείς των αναγκών και των θελήσεων της κρατικής πολιτικής».

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΕ, σελ 341

۩

3. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αξιοποιώντας το περιεχόμενο του παρακάτω ιστορικού παραθέματος να παρουσιάσετε τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης του 1932 στην ελληνική και διεθνή πολιτική κατάσταση.

«Η οικονομική κρίση αρχίζει να μεταμορφώνεται σε ιδεολογική. Μια δυσπιστία προς το αστικό φιλελεύθερο πολίτευμα, τη φιλελεύθερη οικονομία την κοινωνία της βιομηχανικής ανάπτυξης αρχίζει να εκδηλώνεται στην Ευρώπη. Με την εξαφάνιση των μεσαίων τάξεων το κοινωνικό σώμα έχασε την «ελαστικότητά» του.(…) Ο φόβος της προλεταριοποίησης ( προλετάριος = εξαθλιωμένος εργάτης) σε συνδυασμό με την έλλειψη ιδεολογικού προσανατολισμού, ωθούν τα μικροαστικά στρώματα προς την υποστήριξη εθνικιστικών και ολοκληρωτικών πολιτικών λύσεων, έξω από τα πλαίσια του αστικού δημοκρατικού πολιτεύματος. Σε χώρες όπου το αστικό δημοκρατικό πολίτευμα δεν έχει ακόμα εδραιωθεί (όπως η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία κ.α.), η μεγαλοαστική τάξη φοβούμενη τις κοινωνικές συνέπειες της αναταραχής που προέρχεται από τα κατώτερα στρώματα και εκμεταλλευόμενη την ανησυχία των μικροαστών, θα υποστηρίξει ολοκληρωτικές πολιτικές λύσεις για να ξεπεραστεί η οικονομική και κοινωνική κρίση».

«Ιστορία νεότερη και σύγχρονη»
Β. Σκουλάτου – Ν. Δημακόπουλου – Σ. Κόνδη
Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα 2003,σελ.164-166