Β. ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ
( ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ: Η κατανόηση από μεριάς των Ελλήνων για ανάγκη ψήφισης συντάγματος, ύπαρξης κοινοβουλίου και μείωσης των εξουσιών του βασιλιά).
1. Το σύνταγμα του 1844
Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες της επανάστασης του 1843;
Η επανάσταση του 1843 έδρασε καταλυτικά (αποφασιστικά) στη διαμόρφωση των πολιτικών πραγμάτων.
Οι πολιτικές και ιδεολογικές αντιλήψεις των κομμάτων (Αγγλικό, Γαλλικό, Ρωσικό) εκφράστηκαν με μεγαλύτερη σαφήνεια και τα κόμματα άρχισαν να παίζουν ενεργότερο ρόλο στην πολιτική ζωή της χώρας.
Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων για το σύνταγμα έγιναν σαφέστερες οι μεταξύ τους διαφορές.
Και τα τρία κόμματα τάχθηκαν υπέρ του συντάγματος. Ακόμα και το ρωσικό, αφού δεν μπορούσε να ανατραπεί ο Όθωνας.
Το ζητούμενο λοιπόν ήταν ο περιορισμός των εξουσιών του βασιλιά.
Ποιος ο ρόλος των κομμάτων και των ηγετών τους στην εθνοσυνέλευση του1843- 1844;
Οι τρεις ηγέτες ων κομμάτων διηύθυναν τις εργασίες της εθνοσυνέλευσης κατά το 1843 – 1844 = Δυναμική παρουσία των κομμάτων στην πολιτική ζωή της χώρας.
Οι ηγέτες των κομμάτων κατόρθωσαν:
α) να αποφύγουν τις ακραίες θέσεις,
β) να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων τους,
γ) να πάρουν από κοινού αποφάσεις για τις συνταγματικές ρυθμίσεις.
Ποια υπήρξαν τα θεμελιώδη δικαιώματα στα οποία συμφώνησαν να κατοχυρώσουν με το σύνταγμα οι κομμάτικές παρατάξεις στην εθνοσυνέλευση του 1843 – 1844.
1. η ισότητα απέναντι στο νόμο,
2. η απαγόρευση της δουλείας,
3. το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου,
4. η ελευθερία γνώμης και τύπου,
5. η προστασία της ιδιοκτησίας,
6. η δωρεάν εκπαίδευση.
7. Αδυναμία: Μια αδυναμία ήταν το ότι δεν κατοχυρώθηκε συνταγματικά το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, πράγμα που μπορούσε να φέρει εμπόδια στη συγκρότηση κομματικών μηχανισμών. (= το νέο σύνταγμα δεν διασφάλιζε το δικαίωμα των πολιτών να συγκεντρώνονται σε δημόσιους χώρους και να οργανώνονται σε πολιτικούς συλλόγους – κόμματα, δύο ενέργειες που αποτελούν τη βάση για τη συγκρότηση και λειτουργία των κομμάτων).
Ποιες βασιλικές εξουσίες προέβλεπε το σύνταγμα του 1844;
1. η συμμετοχή του βασιλιά στην άσκηση της νομοθετικής εξουσίας ( τελική επικύρωση της ψήφισης των νόμων),
2. η αρχηγία του κράτους και του στρατού,
3. καμία πράξη δεν είχε ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού,
4. διόριζε τα μέλη της Γερουσίας.
Ποιες άλλες διατάξεις περιελάμβανε το σύνταγμα του 1844;
1. κατοχυρωνόταν, με ελάχιστους περιορισμούς, το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες,
2. οριζόταν η εκλογική διαδικασία σύμφωνα με την οποία οι εκλογείς μπορούσαν να δώσουν θετική ψήφο σε όσους υποψήφιους ήθελαν, συμπληρώνοντας ψηφοδέλτια ακόμα και διαφορετικών συνδυασμών,
3. προβλεπόταν η ύπαρξη βουλής και γερουσίας (= δεύτερο νομοθετικό σώμα, όπως η βουλή). Οι γερουσιαστές διορίζονταν από τον βασιλιά και είχαν ισόβιο αξίωμα.
4. Συνταγματική πρόβλεψη για τα κόμματα δεν υπήρχε (= το σύνταγμα δεν προέβλεπε νόμους για την ίδρυση και τη λειτουργία των κομμάτων). Ο κανονισμός της Βουλής προέβλεπε ότι η σύνθεση των κοινοβουλευτικών επιτροπών (= οι διακομματικές επιτροπές που επεξεργάζονται τα σχέδια νόμου που πηγαίνουν προς ψήφιση στην ολομέλεια της βουλής. Η κάθε επιτροπή εξειδικεύεται σε ένα θέμα π.χ. άμυνα, εξωτερική πολιτική, υγεία, παιδεία ) θα γινόταν με κλήρωση. Αυτό οδηγούσε τα κόμματα σε διαβουλεύσεις και, ορισμένες φορές σε συναίνεση.
ΠΡΟΣΟΧΗ: Τα θεμελιώδη δικαιώματα, οι βασιλικές εξουσίες και οι άλλες διατάξεις του συντάγματος του 1844, αποτελούν τους όρους, το περιεχόμενο του συντάγματος αυτού.
Ποια η σημασία του δικαιώματος της καθολικής ψηφοφορίας;
Το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας δημιούργησε νέους όρους στην πολιτική και κομματική δράση:
1. Ανοίχτηκε ευρύ πεδίο για τη συμμετοχή των πολιτών και των κομμάτων στο δημόσιο βίο,
2. διευκολύνθηκε η διεκδίκηση συμφερόντων (από πολιτικούς και κοινωνικούς φορείς).
Ποια τα χαρακτηριστικά του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα;
Ίσως οι φιλελεύθερες πολιτικές διαδικασίες και η λειτουργία των κομμάτων να ήταν προϊόν μιας μικρής πολιτικής ηγετικής ομάδας, να μην ανταποκρίνονταν στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας και να αναπτύχθηκαν κατά μίμηση δυτικών προτύπων, τα οποία στην εφαρμογή τους παραμορφώθηκαν λόγω του μικρού βαθμού ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας.
Όμως, ανεξάρτητα από τις επιδράσεις των δυτικών προτύπων, ο κοινοβουλευτισμός στην Ελλάδα ρίζωσε και ακολούθησε τους δικούς του δρόμους για να ανταποκριθεί στις ιδιαίτερες ανάγκες, τα προβλήματα και τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας.
Εξάλλου, για την πολιτική ενεργοποίηση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού και για τη σταδιακή συγκρότηση ενός κράτους δικαίου (= το κράτος το οποίο στηρίζει τη λειτουργία του στους νόμους), δεν θα αρκούσε μια διαδικασία μίμησης (δυτικών προτύπων).
Τα κόμματα αποτελούσαν αναγκαιότητα της εποχής και ανταποκρίνονταν στις ανάγκες των ανθρώπων που τα συγκροτούσαν. Πάντως, τα κόμματα αυτής της περιόδου (1840-1850) δεν μπορούν να χαρακτηριστούν με σημερινούς όρους (αριστερά-δεξιά, προοδευτικά-συντηρητικά).
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες της επανάστασης του 1843;
2. Ποιος ο ρόλος των κομμάτων και των ηγετών τους στην εθνοσυνέλευση του1843- 1844;
3. Ποια υπήρξαν τα θεμελιώδη δικαιώματα στα οποία συμφώνησαν να κατοχυρώσουν με το σύνταγμα οι κομμάτικές παρατάξεις στην εθνοσυνέλευση του 1843 – 1844.
4. Ποιες βασιλικές εξουσίες προέβλεπε το σύνταγμα του 1844 και ποιες άλλες διατάξεις περιελάμβανε το σύνταγμα του 1844;
5. Ποια η σημασία του δικαιώματος της καθολικής ψηφοφορίας και ποια τα χαρακτηριστικά του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Ποιο πολιτικό κόμμα τάχθηκε εναντίον της ψήφισης συντάγματος:
α) το αγγλικό κόμμα
β) το γαλλικό κόμμα
γ) το ρωσικό κόμμα
δ) κανένα από τα τρία
2. Ποιο από τα παρακάτω δεν αποτελεί θεμελιώδη διάταξη του συντάγματος του 1844:
α) η προστασία της ιδιοκτησίας
β) η δωρεάν εκπαίδευση
γ) το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι
δ) το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου
3. Ποιο από τα παρακάτω στοιχεία δεν αποτελεί διάταξη του συντάγματος του 1844:
α) η ύπαρξη βουλής και γερουσίας
β) η εκλογή βουλευτών και γερουσιαστών από το λαό
γ) το δικαίωμα καθολικής ψηφοφορίας με ελάχιστους περιορισμούς
δ) η σύνθεση των κοινοβουλευτικών επιτροπών μετά από κλήρωση
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Μετά την επανάσταση του 1843 τα κόμματα αρχίζουν να παίζουν ενεργότερο ρόλο στην πολιτική ζωή της χώρας.
2. Στην εθνοσυνέλευση του 1843-1844 κυριάρχησαν οι ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων.
3. Με το σύνταγμα του 1844 κατοχυρώνεται για πρώτη φορά συνταγματικά η αρχή του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι.
4. Με το σύνταγμα του 1844 ο βασιλιάς είναι ο μόνος που ασκεί τη νομοθετική εξουσία στη χώρα.
5. Με άλλες διατάξεις του συντάγματος του 1844 οι εκλογείς μπορούσαν να ψηφίσουν υποψηφίους διαφορετικών συνδυασμών.
6. Στην Ελλάδα, ο κοινοβουλευτισμός δεν κατάφερε να ανταποκριθεί στις ιδιαίτερες ανάγκες, τα προβλήματα και τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος του σχολικού βιβλίου (σελ. 72), να αναφερθείτε στις διατάξεις του συντάγματος του 1844 οι οποίες σχετίζονται με την εκλογική διαδικασία.
2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε το περιεχόμενου του συντάγματος του 1844.
« Κύρια γνωρίσματα του πρώτου Συντάγματος που ίσχυε στην Ελλάδα, αφότου αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητα κράτος ήταν τα ακόλουθα:
α) Καθιέρωνε τη μοναρχική αρχή, αναγνωρίζοντας στο πρόσωπο του βασιλιά τον φορέα και την πηγή της κρατικής εξουσίας.
β) Καθιέρωνε την αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Η νομοθετική εξουσία ενεργείτο συνάμα από το μονάρχη, τη Βουλή και τη Γερουσία ως ισότιμους νομοθετικούς παράγοντες. Η εκτελεστική εξουσία ανήκε στο μονάρχη και ενεργούνταν δια των υπ’ αυτού διοριζομένων υπουργών. Η βουλή απαρτιζόταν από ογδόντα βουλευτές εκλεγόμενους από το λαό, ενώ η γερουσία συνίστατο από είκοσι επτά τουλάχιστον μέλη που ονομάζονταν ισόβια από το μονάρχη. Η δικαστική εξουσία τέλος, πήγαζε από το μονάρχη και ενεργείτο δια των δικαστηρίων.
γ) Διασφάλιζε τα ατομικά δικαιώματα με ειδικές διατάξεις που αναπαρήγαγαν στην ουσία τους τις σχετικές διατάξεις των Συνταγμάτων της επαναστατικής περιόδου με την προσθήκη και νέων άρθρων που προστάτευαν για πρώτη φορά το απόρρητο των επιστολών και το άσυλο της κατοικίας».
2. H παρακμή των «ξενικών κομμάτων» (αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό) κατά την περίοδο της συνταγματικής μοναρχίας.
Γενικά αίτια παρακμής όλων των κομμάτων
Τα πολιτικά κόμματα έδειξαν συμπτώματα στασιμότητας και δεν ανταποκρίθηκαν στις νέες ανάγκες, μολονότι μπορούσαν να αναπτυχθούν περαιτέρω στο νέο συνταγματικό καθεστώς.
Αίτια παρακμής – αποδυνάμωσης του ρωσικού κόμματος
Στην περίοδο μεταξύ των δύο συνταγμάτων (1844-1864) ουσιαστικά ικανοποιήθηκαν όλα τα αιτήματα του ρωσικού κόμματος, τα οποία είχαν σχέση με την ορθόδοξη εκκλησία. Οι ναπαίοι (οπαδοί του ρωσικού κόμματος, πήραν το όνομά τους από τον Νάπα, ηγετικό στέλεχος του ρωσικού κόμματος στην Κέρκυρα) προέβαλλαν σε κάθε περίπτωση τον κίνδυνο για την Ορθοδοξία, καθώς όμως τα μεγάλα εκκλησιαστικά ζητήματα είχαν λυθεί και όλοι οι πολιτικοί πρέσβευαν το ορθόδοξο δόγμα, το ρωσικό κόμμα δεν είχε λόγο ύπαρξης, εφόσον δεν είχε θέσεις για πιο επίκαιρα θέματα.
Κατά την περίοδο του Κριμαϊκού πολέμου (1853-1856), το ρωσικό κόμμα είχε κάποια προσωρινά κέρδη από το ναυτικό αποκλεισμό των αγγλογάλλων στην Ελλάδα. Η ήττα όμως της Ρωσίας στον πόλεμο αυτό συνέβαλε στην αποδυνάμωση του κόμμάτος, το οποίο σταδιακά εξαφανίστηκε από την πολιτική σκηνή.
Αίτια παρακμής – αποδυνάμωσης του γαλλικού κόμματος, η πολιτική του Κωλέττη
Ο Κωλέττης, ως αρχηγός του γαλλικού κόμματος:
α) επεδίωκε μια κυβερνητική πολιτική που θα ενίσχυε το ρόλο του βασιλιά, υπονομεύοντας έτσι τον κοινοβουλευτισμό.
β) δεν δίσταζε να χρησιμοποιεί βία και νοθεία και να τρομοκρατεί τους εκλογείς, ώστε να ψηφίζουν υπέρ του κόμματός του.
γ) το 1846/1847 κατείχε 5 από τα 7 υπουργεία της κυβέρνησής του (=συγκεντρωτισμός), δεν παρουσιαζόταν όμως στο κοινοβούλιο και καθιστούσε αδύνατο τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας (δηλ. της κυβέρνησης).
δ) επέβαλε ένα είδος κοινοβουλευτικής δικτατορίας
ε) μετά το θάνατό του Κωλέττη, το 1847, το γαλλικό κόμμα πέρασε σε φάση παρακμής, καθώς επικράτησε διαμάχη για τη διαδοχή.
στ) κατά την περίοδο του Κριμαϊκού πολέμου το γαλλικό κόμμα έχασε την εμπιστοσύνη των οπαδών του μετά τη βίαιη συμπεριφορά της Αγγλίας και της Γαλλίας απέναντι στην Ελλάδα, με το ναυτικό αποκλεισμό της χώρας.
Η στάση του βασιλιά Όθωνα απέναντι στα κόμματα
Η τακτική του βασιλιά Όθωνα να προσπαθεί να ενισχύσει τους κυβερνητικούς υποψηφίους (του γαλλικού κόμματος) στις εκλογές οδήγησε τα κόμματα της αντιπολίτευσης (αγγλικό-ρωσικό) σε διαρκή σύγκρουση με τη (βασιλική) αυλή, δηλαδή με τον βασιλιά και τους συμβούλους του, σε μια περίοδο που οι διαφωνίες τους είχαν απαλυνθεί (μετά την παραχώρηση συντάγματος από το βασιλιά στον ελληνικό λαό).
Ο Κριμαϊκός πόλεμος ως αίτιο αποδυνάμωσης και των τριών κομμάτων.
Κατά την περίοδο του Κριμαϊκού πολέμου (βλ. παράθεμα 13, σχ. Βιβλίο σελ 76) το αγγλικό και γαλλικό κόμμα έχασαν την εμπιστοσύνη των οπαδών τους, μετά τη βίαιη συμπεριφορά της Αγγλίας και της Γαλλίας απέναντι στην Ελλάδα, με το ναυτικό αποκλεισμό της χώρας.
Το ρωσικό κόμμα είχε κάποια προσωρινά κέρδη από αυτό. Η ήττα όμως της Ρωσίας στον Κριμαϊκό πόλεμο συνέβαλε στην αποδυνάμωση του κόμματος, το οποίο σταδιακά εξαφανίστηκε από την πολιτική σκηνή.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποια υπήρξαν τα γενικά αίτια παρακμής όλων των ξενικών κομμάτων;
2. Ποια υπήρξαν τα αίτια παρακμής και αποδυνάμωσης του ρωσικού κόμματος;
3. Ποια υπήρξαν τα αίτια παρακμής και αποδυνάμωσης του γαλλικού κόμματος;
4. Τι γνωρίζετε για την κυβερνητική πολιτική του Κωλέττη και πώς αυτή επηρέασε την εξέλιξη του γαλλικού κόμματος;
5. Τι γνωρίζετε για την επίδραση που άσκησε ο Κριμαϊκός πόλεμος στην πορεία παρακμής των ξενικών κομμάτων;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Τα πολιτικά κόμματα εξάντλησαν τα περιθώρια ανάπτυξης τους στα πλαίσια του νέου συνταγματικού καθεστώτος.
2. Οι ναπαίοι προέβαλλαν σε κάθε περίπτωση τον κίνδυνο για την Ορθοδοξία, συνδυάζοντάς το με τις θέσεις τους για τα άλλα επίκαιρα θέματα.
3. Ο Κωλέττης, επεδίωκε μια κυβερνητική πολιτική, που θα ενίσχυε το ρόλο του κοινοβουλίου, υπονομεύοντας έτσι το βασιλιά.
4. Ο Κωλέττης επέβαλε ένα είδος κοινοβουλευτικής δικτατορίας στη χώρα.
5. Ο Όθωνας προσπαθούσε να ενισχύσει υποψηφίους της αντιπολίτευσης στις εκλογές, οδηγώντας την κυβέρνηση σε διαρκή σύγκρουση μαζί του.
6. Το ρωσικό κόμμα είχε προσωρινά κέρδη από τον Κριμαϊκό πόλεμο.
7. Μετά το θάνατο του Κωλέττη το γαλλικό κόμμα πέρασε σε φάση παρακμής, λόγω διαμάχης των διαδόχων του.
8. Στην περίοδο μεταξύ των δύο συνταγμάτων ουσιαστικά ικανοποιήθηκαν όλα τα αιτήματα του ρωσικού κόμματος, τα οποία είχαν σχέση με την Ορθόδοξη εκκλησία.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
1. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της πηγής 12 (σχολικό βιβλίο σελ. 74) να παρουσιάσετε την πολιτική του Κωλέττη που οδήγησε στην παρακμή του γαλλικού κόμματος.
2. Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της πηγής 13 (σχολικό βιβλίο σελ. 75) να παρουσιάσετε την πολιτική συμπεριφορά της αγγλικής κυβέρνησης τη δεκαετία του 1850, η οποία οδήγησε στην παρακμή του αγγλικού κόμματος στην Ελλάδα.
3. H «νέα γενιά»
Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά και ποιοι οι λόγοι εμφάνισης της νέας γενιάς πολιτικών;
Εντελώς διαφορετική νοοτροπία και καταβολές από τη γενιά των ξενικών κομμάτων.
Για τη νέα γενιά η επανάσταση ανήκε στην ιστορία = με τις ηγετικές προσωπικότητες των ξενικών κομμάτων που είχαν βιώσει την επανάσταση και η νοοτροπία τους, τα ιδανικά τους και οι απόψεις τους είχαν διαμορφωθεί στην προεπαναστατική περίοδο.
Η νέα γενιά βίωνε ραγδαίες αλλαγές λόγω των συχνών πολιτικών μεταβολών και της οικονομικής και τεχνικής ανάπτυξης, που ακολουθούσαν πρωτόγνωρους ρυθμούς. Η οικονομική και κοινωνική μεταβολή είχαν ως συνέπεια την εκ θεμελίων μεταβολή της αντίληψης για τη ζωή.
Οι άνθρωποι σταμάτησαν να ζουν όπως οι πρόγονοί τους. Αυξήθηκε ο αστικός πληθυσμός, ο οποίος βρισκόταν κοντά στα κέντρα λήψης των αποφάσεων και είχε μεγαλύτερη δυνατότητα ενημέρωσης για τις εξελίξεις.
Εντυπωσιακή ήταν επίσης και η μείωση των αναλφαβήτων στον αντρικό πληθυσμό. Η σχετικά γρήγορη διάδοση της παιδείας αύξησε τις κοινωνικές εντάσεις. Οι απαιτήσεις των ανθρώπων αυξήθηκαν. Ακόμα και οι ημιμαθείς άρχισαν να επικρίνουν τις δυσλειτουργίες του κράτους και την καθυστέρηση σε σχέση με τις χώρες τις Δύσης, ενώ εντάθηκε η επιθυμία για συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα.
Η νέα γενιά δεν είχε τις εμπειρίες της προηγούμενης (τουρκοκρατία, επανάσταση, αντιβασιλεία, βοήθεια των δυνάμεων σε κρίσιμες στιγμές) και αποστασιοποιήθηκε από τις αντιπαραθέσεις που κυριαρχούσαν στην προηγούμενη γενιά και από τα κόμματα που τις εξέφραζαν.
Ποιες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες οδήγησαν στην επανάσταση του 1862 και τι γνωρίζετε γι’ αυτή;
Η νέα γενιά πολιτικών ασκούσε έντονη κριτική στους παλαιότερους και φρονούσε ότι το συνταγματικό πολίτευμα δεν μπορούσε να αναπτυχθεί, καθώς το εμπόδιζαν η Αυλή (σύμβουλοι του βασιλιά) και ο ίδιος ο βασιλιάς, τον οποίο θεωρούσε πολιτικά ατάλαντο.
Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1850 έγινε φανερή μια συνολική δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού λόγω της οικονομικής δυσπραγίας (δυσκολίας) και της δυσλειτουργίας του πολιτικού συστήματος και συγκροτήθηκαν αντιπολιτευτικοί όμιλοι με εκσυγχρονιστικά κυρίως αιτήματα:
1. ελεύθερες εκλογές
2. φορολογική μεταρρύθμιση με στόχο την ελάφρυνση των αγροτών
3. κρατικές επενδύσεις σε έργα υποδομής
4. ίδρυση αγροτικών τραπεζών
5. απλούστερη διοίκηση (πάταξη της γραφειοκρατίας)
Τα αιτήματα αυτά εξέφρασε σε μεγάλο βαθμό με την πολιτική του δράση ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος.
Το Φεβρουάριο του 1862 η δυσαρέσκεια κατέληξε σε επανάσταση με αίτημα την απομάκρυνση του βασιλιά.
Στην επανάσταση συμμετείχαν: 1.Αξιωματικοί, 2.άνεργοι απόφοιτοι πανεπιστημίου που δεν ήθελαν να εργαστούν στους κλάδους της αγροτικής και βιοτεχνικής παραγωγής και αισθάνονταν κοινωνικά αδικημένοι, 3.άτομα ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων, τα οποία ζητούσαν ενεργότερη συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα.
Στις 12 Οκτωβρίου 1862 ο Όθωνας αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. H νέα γενιά βίωνε ραγδαίες αλλαγές λόγω των συχνών πολιτικών μεταβολών και της οικονομικής και τεχνικής ανάπτυξης, που ακολουθούσαν πρωτόγνωρους ρυθμούς.
2. Εντυπωσιακή υπήρξε την περίοδο εκείνη η αύξηση των αναλφαβήτων και η διάδοση της παιδείας.
3. Η νέα γενιά αποστασιοποιήθηκε από τις αντιπαραθέσεις που κυριαρχούσαν στην προηγούμενη γενιά και από τα κόμματα που τις εξέφραζαν.
4. Η νέα γενιά πολιτικών θεωρούσε το βασιλιά και την αυλή του πολιτικά ατάλαντους.
5. Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1850 έγινε φανερή μια συνολική δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού λόγω της οικονομικής δυσπραγίας και της δυσλειτουργίας του πολιτικού συστήματος.
6. Σε μεγάλο βαθμό τα αιτήματα των αντιπολιτευτικών ομίλων εξέφρασε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Ποιο από τα παρακάτω δεν υπήρξε αίτημα των αντιπολιτευτικών ομίλων στα τέλη της δεκαετίας του 1850:
α. ίδρυση αγροτικών τραπεζών
β. κρατικές επενδύσεις σε έργα υποδομής
γ. ελεύθερες εκλογές
δ. φορολογική μεταρρύθμιση με στόχο την ελάφρυνση των εργατών
2. Ποιοι από τους παρακάτω δεν συμμετείχαν στην επανάσταση του 1862:
α. πολλά άτομα ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων
β. αξιωματικοί
γ. άνεργοι απόφοιτοι πανεπιστημίου
δ. φοιτητές
3. Ο Όθωνας αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα:
α. στις 14 Οκτωβρίου 1864
β. στις 12 Οκτωβρίου 1862
γ. στις 12 Οκτωβρίου 1863
δ. στις 14 Οκτωβρίου 1862
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τα χαρακτηριστικά και τους λόγους εμφάνισης των πολιτικών της νέας γενιάς στα μέσα του 19ου αιώνα.
« Οι αυλικές κυβερνήσεις μεταξύ 1843 και 1862 που σχηματίστηκαν από αφοσιωμένους στο στέμμα, όπως τους ονόμασαν ειρωνικά οι φιλελεύθεροι (αντίπαλοί τους), κι επιβλήθηκαν απ’ το βασιλιά, εγκαταλείπουν στην πραγματικότητα το Σύνταγμα. Απ’ το άλλο μέρος, ο θάνατος ή η αποχώρηση απ’ την πολιτική ζωή των αρχηγών των τριών κομμάτων ρωσικού, γαλλικού, αγγλικού, αλλάζουν το πολιτικό κλίμα. Η νέα γενιά, με την πανεπιστημιακή νεολαία επικεφαλής, ποτισμένη με φιλελεύθερες ιδέες, θεωρεί ότι το αντιφάρμακο της πολιτικής διαφθοράς θα ήταν η εφαρμογή του δυτικού κοινοβουλευτισμού. Οι εκλογές του 1859 και η Βουλή που προέκυψε απ’ αυτές αποτελούν σημαντικό σταθμό στην πολιτική ζωή της νεότερης Ελλάδας, γιατί, από το ένα μέρος, το ανοικτά αντιδυναστικό πνεύμα της νέας γενιάς μπαίνει για πρώτη φορά στη Βουλή με τον Επ. Δεληγιώργη, κι από το άλλο, αποκαλύπτεται με τις εκλογές ή έλλειψη συνοχής του παλιού πολιτικού κόσμου, που ήταν ευνοϊκά διατεθειμένος απέναντι στο στέμμα».
Νίκος Σβορώνος, «Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας, σελ.94-95.
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τους κοινωνικούς και πολιτικούς παράγοντες που οδήγησαν στην επανάσταση του 1862:
« Ο Όθων, δεχθείς άκων την εγκαθίδρυσιν συνταγματικού πολιτεύματος, δεν είχε την διάθεσιν της πιστής εφαρμογής αυτού. Ευθύς εξ αρχής, παραβιάζων το πνεύμα του συντάγματος, ανεμείχθη εις έργα διοικητικά, επεμβαίνων εις τας βουλευτικάς εκλογάς και προσπαθών εκδήλως να συγκεντρώσει εις χείρας του περισσοτέραν εξουσίαν. Προ δε της αντιστάσεως, την οποίαν εύρισκε δεν εδίσταζε,να λάβη μέτρα πιεστικά κατά της ελευθερίας του τύπου και της ανεξαρτησίας των στνειδήσεων. Ο βασιλεύς – όπως γράφει ο Ν. Δραγούμης- έρρεπε φύσει προς το σύστημα της συγκεντρώσεως, πολιτικοί δε όπως ο Κωλέττης ενεθάρρυναν αυτόν εις αυστηροτέραν εφαρμογήν των μέτρων αυτών (…) Η καταστολή της ελευθερίας των δημοκρατικών Αρχών, η καταδίωξης του τύπου, επέμβασις εις τας εκλογάς, η αποβολή πάντων των αντιθέτων δημοσίων λειτουργών, ιδίως των της Θέμιδος, η διαστροφή των νόμων ήταν συνήθεις ενέργειές του»
Αλέξανδρου Σβώλου, «Τα ελληνικά συντάγματα», σελ. 79-80.
4. Η Εθνοσυνέλευση του 1862 – 1864
Τι γνωρίζετε για τις εκλογές του 1862 και ποιες παρατάξεις προήλθαν από αυτές;
Οι επαναστάτες (της επανάστασης του 1862) προκήρυξαν εκλογές αντιπροσώπων για εθνοσυνέλευση, η οποία θα ψήφιζε νέο σύνταγμα.
Οι εκλογές έγιναν το Νοέμβριο του 1862 και η πλειονότητα των αντιπροσώπων που εκλέχθηκαν προερχόταν από τοπικά ψηφοδέλτια χωρίς κομματικές παρεμβάσεις > απόδειξη του ότι τα «ξενικά» κόμματα είχαν χρεοκοπήσει (καθώς δεν εξελέγησαν οι υποψήφιοι τους οποίους υποστήριζαν).
ΠΕΔΙΝΟΙ (Ορισμός): Υπήρξαν μία από τις δύο ισχυρότερες πολιτικές παρατάξεις της εθνοσυνέλευσης του 1864, στη συγκρότηση των οποίων ο λαός συμμετείχε ενεργά. Είχαν ως ηγέτη τον Δημήτριο Βούλγαρη, ο οποίος υπονόμευε τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς (δεν στήριζε τη λειτουργία του κοινοβουλίου). Με παρεμβάσεις στο στρατό επιχείρησε τη δημιουργία σώματος «πραιτωριανών» (βλέπε ορισμό) για να εξασφαλίσει την παραμονή του στην εξουσία. Εμπόδιο στις επιδιώξεις του στάθηκαν πολιτικές ομάδες και θεσμοί. Ο Βούλγαρης έβρισκε οπαδούς ανάμεσα:
α) σε εκείνους που είχαν διοριστεί παράνομα στο δημόσιο και φοβούνταν μη χάσουν τη θέση τους σε περίπτωση κοινοβουλευτικής νομιμότητας (δηλ. ομαλής λειτουργίας της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και εφαρμογή της αρχής της αξιοκρατίας)
β) σε άνεργους πτυχιούχους
γ) στους μικροκαλλιεργητές
ΟΡΕΙΝΟΙ (Ορισμός): Υπήρξαν μία από τις δύο ισχυρότερες πολιτικές παρατάξεις της εθνοσυνέλευσης του 1864, στη συγκρότηση των οποίων ο λαός συμμετείχε ενεργά. Απαρτίστηκαν από διάφορες ομάδες (υπό τον Δ. Γρίβα και τον Κ. Κανάρη) με κοινό στόχο την αντίσταση στην πολιτική των πεδινών. Βρήκαν υποστηρικτές μεταξύ:
α) των μικροκαλλιεργητών β) των κτηνοτρόφων
γ) των εμπόρων δ) των πλοιοκτητών
ΕΘΝΙΚΟΝ ΚΟΜΙΤΑΤΟΝ (Ορισμός): Υπήρξε ένας από τους πολιτικούς σχηματισμούς της εθνοσυνέλευσης του 1864 με μικρότερη απήχηση στον ελληνικό λαό από τους πεδινούς και τους ορεινούς. Ηγέτης του ήταν ο Επαμεινώνδας Δεληγιώργης και υποστήριζε:
1. την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού
2. τον εκσυγχρονισμό της χώρας
3. οικονομική ανάπτυξη
4. μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στο στρατό
5. πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία
ΕΚΛΕΚΤΙΚΟΙ (Ορισμός): Υπήρξε ένας από τους πολιτικούς σχηματισμούς της εθνοσυνέλευσης του 1864 με μικρότερη απήχηση στον ελληνικό λαό από τους πεδινούς και τους ορεινούς. Ήταν μια ετερόκλητη παράταξη (= διαφορετική πολιτική προέλευση μελών):
1. εξεχόντων πολιτικών
2. λογίων
3. αξιωματικών
με μετριοπαθείς θέσεις, η οποία προσπαθούσε να μεσολαβεί μεταξύ των άλλων παρατάξεων και να υποστηρίζει σταθερές κυβερνήσεις.
ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1864
Μέσα σε συνθήκες κυβερνητικής αστάθειας και εμφυλίου πολέμου η εθνοσυνέλευση χρειάστηκε δύο χρόνια για να φτάσει στην ψήφιση συντάγματος.
1. ως πολίτευμα ορίστηκε η βασιλευομένη δημοκρατία αντί της συνταγματικής μοναρχίας
2. Κατοχυρώθηκαν μεταξύ άλλων: η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας
3. η άμεση, μυστική, καθολική (για τον ανδρικό πληθυσμό) ψηφοφορία με σφαιρίδια
4. ανεξαρτησία της δικαιοσύνης
5. ελευθερία του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, η οποία άνοιγε τον δρόμο για την ελεύθερη συγκρότηση κομμάτων ( καθώς υπάρχει ελευθερία στις συγκεντρώσεις)
6. τα κόμματα θεωρήθηκαν απαραίτητα για την έκφραση της βούλησης της κοινής γνώμης, με το επιχείρημα ότι η εναλλακτική λύση είναι οι συνωμοτικοί κύκλοι (= παράνομες οργανώσεις) και οι βιαιοπραγίες
Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στην ψήφιση της αρχής της δεδηλωμένης και τι γνωρίζετε γι’ αυτήν;
Παρά την αντίδραση του βασιλιά Γεωργίου Α΄ (1864 – 1913), η εθνοσυνέλευση επέβαλε την αρχή να προέρχεται η κυβέρνηση από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία ( = το κόμμα που πλειοψηφεί στη βουλή να σχηματίζει κυβέρνηση, κάτι που δεν ήταν αυτονόητο τότε όπως σήμερα καθώς ο βασιλιάς διόριζε κυβερνήσεις της αρεσκείας του ακόμα και από κόμματα που μειοψηφούσαν στη Βουλή).
Αυτό που δεν ορίστηκε με σαφήνεια, διότι θεωρήθηκε αυτονόητο, ήταν ότι ο βασιλιάς όφειλε να δώσει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης ( να κάνει δηλαδή πρωθυπουργό) βουλευτή του κόμματος που είχε την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της Βουλής. Ο (βασιλιάς) Γεώργιος εκμεταλλεύτηκε αυτήν την ασάφεια για να διορίζει κυβερνήσεις της αρεσκείας του, μέχρι την ψήφιση της αρχής της δεδηλωμένης.
ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΔΕΔΗΛΩΜΕΝΗΣ (Ορισμός): Πολιτική ιδέα η οποία ανήκε στον νέο τότε πολιτικό Χαρίλαο Τρικούπη, ο οποίος υποστήριξε δημόσια ότι μόνη λύση στο πρόβλημα της πολιτικής αστάθειας ( = συχνή αλλαγή κυβερνήσεων από τον βασιλιά) ήταν η συγκρότηση δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας, σύμφωνα με το πρότυπο της Αγγλίας. Για να καταστεί αυτό δυνατόν, έπρεπε ο βασιλιάς να αναθέτει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης μόνο σε πολιτικό ο οποίος είχε τη «δεδηλωμένη» εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των βουλευτών. Αυτό θα στερούσε από τα κόμματα μειοψηφίας τη δυνατότητα να σχηματίζουν κυβέρνηση (μέχρι τότε σχημάτιζαν με την εντολή του βασιλιά), θα τα ωθούσε σε συνένωση με τα μεγάλα και θα είχε ως αποτέλεσμα σταθερότερες κυβερνήσεις πλειοψηφίας. Ο βασιλιάς υπό την πίεση της αντιπολίτευσης και του επαναστατικού αναβρασμού του λαού, υιοθέτησε τελικά την άποψη του Τρικούπη, η οποία αποτελεί τομή στην πολιτική ιστορία της χώρας, καθώς οδήγησε σε μεταβολή του πολιτικού τοπίου (= μετάβαση στο δικομματισμό).
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για την πολιτική των ορεινών και των πεδινών στην εθνοσυνέλευση του 1862 – 1864;
2. «Εθνικόν κομιτάτον» – «Εκλεκτικοί»: Να δώσετε τους ορισμούς των παραπάνω όρων.
3. Να συγκρίνετε τους όρους του συντάγματος του 1844 με τους αντίστοιχους του συντάγματος του 1864.
4. Τι γνωρίζετε για την «αρχή της δεδηλωμένης» και ποιοι λόγοι οδήγησαν στην ψήφισή της;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Οι εκλογές αντιπροσώπων για τη νέα εθνοσυνέλευση έγιναν τον Οκτώβριο του 1862.
2. Οι πεδινοί είχαν για ηγέτη τον Δημήτριο Βούλγαρη.
3. Οι ορεινοί είχαν για ηγέτη τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη.
4. Η κοινωνική ομάδα των πλοιοκτητών υποστήριζε και τους πεδινούς και τους ορεινούς.
5. Οι Εκλεκτικοί ήταν ετερόκλητη ομάδα πολιτικών με ακραίες θέσεις.
6. Το σύνταγμα του 1864 προέβλεπε ως πολίτευμα τη συνταγματική μοναρχία.
7. Η αρχή της δεδηλωμένης ήταν πολιτική ιδέα του Χαρίλαου Τρικούπη.
8. Η αρχή της δεδηλωμένης στερούσε από τα κόμματα της πλειοψηφίας τον σχηματισμό κυβέρνησης.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Η αρχή της δεδηλωμένης ψηφίστηκε:
α. 1862
β. 1875
γ. 1865
δ. 1870
2. Το σύνταγμα του 1864 όρισε ως πολίτευμα:
α. την απόλυτη μοναρχία
β. τη συνταγματική μοναρχία
γ. τη βασιλευομένη δημοκρατία
δ. τη λαϊκή κυριαρχία
3. Η εθνοσυνέλευση του 1862 – 1864:
α. ανέδειξε τον Τρικούπη ως κορυφαίο πολιτικό
β. ψήφισε την αρχή της δεδηλωμένης
γ. ανέδειξε τα κόμματα των ορεινών και των πεδινών
δ. προκάλεσε την εκδίωξη του Όθωνα
4. Το κόμματων ορεινών βρήκε υποστηρικτές:
α. σ’ εκείνους που είχαν διοριστεί παράνομα στο δημόσιο
β. σε εξέχοντες πολιτικούς
γ. σε εμπόρους και πλοιοκτήτες
δ. σε λόγιους και αξιωματικούς
5. Ποιο από τα παρακάτω δεν κατοχυρώθηκαν με το σύνταγμα του 1864:
α. το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι
β. η ανεξαρτησία της νομοθετικής εξουσίας
γ. η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας
δ. η άμεση μυστική και καθολική (για τους άνδρες) ψήφος με σφαιρίδια
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της ιστορικής πηγής που ακολουθεί να παρουσιάσετε τους όρους του συντάγματος του 1864:
« Άρθρον 4. Η προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστος, ουδείς καταδιώκεται, συλλαμβάνεται, φυλακίζεται ή άλλως πως περιορίζεται, ειμή οπόταν και όπως ο νόμος ορίζει.
Άρθρον 10. Οι Έλληνες έχουσι το δικαίωμα του συνέρχεσθαι ησύχως και αόπλως, μόνον εις τας δημόσιας συναθροίσεις δύναται να παρίσταται η αστυνομία. Αι εν υπαίθρω συναθροίσεις δύνανται να απαγορευθώσιν, αν ως εκ τούτων επίκειται κίνδυνος εις την δημόσιαν ασφάλειαν.
Άρθρον 14. Έκαστος δύναται να δημοσιεύει προφορικώς, εγγράφως και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρών τους νόμους του κράτους. Ο τύπος είναι ελεύθερος. Η λογοκρισία ως και παν άλλον προληπτικόν μέτρον απαγορεύονται. Απαγορεύεται ωσαύτως η κατάσχεσις εφημερίδων και άλλων εντύπων…
Άρθρον 16. Η ανωτέρα εκπαίδευσις ενεργείται δαπάνη του κράτους, εις δε την δημοτικήν (εκπαίδευση) συντρέχει και το κράτος κατά το μέτρον της ανάγκης των δήμων. Έκαστος έχει το δικαίωμα να συσταίνει εκπαιδευτικά καταστήματα, συμμορφούμενος με τους νόμους του κράτους».
«Σύνταγμα του 1864»
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο της ιστορικής πηγής που ακολουθεί να παρουσιάσετε την πολιτική κατάσταση που οδήγησε στην ψήφιση της αρχής της δεδηλωμένης και το περιεχόμενο της πολιτικής αυτής ιδέας.
« Διατελούμεν ήδη θεαταί του ελεεινού εκλογικού δράματος όπερ κατά το 1868 παρίσταται περιοδικώς από της σκηνής του ημετέρου κράτους. Αμέσως μετά την διάλυσιν της τελευταίας Βουλής, αντί να ίδωμεν τους πολιτευομένους σπεύδοντας προς τας επαρχίας αυτών, όπως προκαλέσωσι την υπέρ αυτών ψήφων του λαού, είδομεν απ’ εναντίας τους αξιούντας να αντιπροσωπεύσωσι τας επαρχίας σπεύδοντας εις Αθήνας όπως λάβωσι ενταύθα το χρίσμα της υπουργικής υποψηφιότητος. Εκτός ολιγίστων εξαιρέσεων, πάντες ελησμόνησαν τας πολιτικάς σχέσεις και την ατομικήν αξιοπρέπειαν εκλιπαρούντες την άνωθεν κατά τας εκλογάς αντίληψιν, η δε κυβέρνησις κατήρτιζε, διέλυε, μεταρρύθμιζε τους επαρχιακούς συνδυασμούς ως κηδεμών της ψήφου του λαού. Καλούνται εις την εξουσίαν κυβερνήσεις αποκρουόμεναι παρά της πλειοψηφίας του Έθνους χορηγείται εις αυτάς η διάλυσις της βουλής και συνάμα παν μέσον επηρεασμού των συνειδήσεων του λαού και νοθεύσεως των εκλογών».
Εφημερίδα «Καιροί», Αθ. Φ. 29 Ιουνίου 1874.
Γ. ΔΙΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ (1880 – 1909)
1. Η εδραίωση του δικομματισμού
Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών την περίοδο 1875 – 1884;
1875-1880 = μεταβατική περίοδος. Στις εκλογές του 1875 και του 1879 κανένα κόμμα δεν κέρδισε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Το 1884 τα δύο μεγάλα κόμματα του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη, έλεγχαν το 92,2% των εδρών του κοινοβουλίου.
Το κοινοβουλευτικό σύστημα και ο δικομματισμός εδραιώθηκαν.
Το πρόγραμμα του τρικουπικού κόμματος
Από το 1875 υπήρχε συστηματικό πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της χώρας αρκετά κοντά στις αντιλήψεις του Κουμουνδούρου, το οποίο προέβλεπε:
1. συγκρότηση κράτους δικαίου (ορισμός: σχ. βιβλίο σελ 80)
2. εξορθολογισμό της διοίκησης, κυρίως με τον καθορισμό των προσόντων των δημοσίων υπαλλήλων (= αξιοκρατία), ώστε να περιοριστεί η ευνοιοκρατία.
3. ανάπτυξη της οικονομίας και κυρίως ενίσχυση της γεωργίας
4. βελτίωση της άμυνας και της υποδομής, κατά κύριο λόγο του συγκοινωνιακού δικτύου της χώρας.
Προσπάθειες υλοποίησης του προγράμματος
Οργανωτικές μεταβολές και βελτίωση των οικονομικών του κράτους, με την αύξηση των φόρων και τη σύναψη δανείων,
Παροχή κινήτρων στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις.
Αποτελέσματα της προσπάθειας υλοποίησης του προγράμματος
Εξάντληση των φορολογουμένων
Υπερβολική επιβάρυνση του προϋπολογισμού
Το 1893 το κράτος κήρυξε πτώχευση
Ποια κοινωνικά στρώματα στήριξαν τον Χ. Τρικούπη και σε τι διαφοροποιούνταν οικονομικά από την περίοδο έως το1870;
Μέχρι τη δεκαετία του 1870 το κράτος αποτελούσε τον κύριο εργοδότη, που εξασφάλιζε θέσεις εργασίας στο δημόσιο και δυνατότητα κοινωνικής ανέλιξης (ανόδου), εφόσον στους ανώτατους λειτουργούς του (ανώτατους δημόσιους υπάλληλους) εξασφάλιζε εισόδημα που σχεδόν ξεπερνούσε το εισόδημα όλων των άλλων μελών της κοινωνίας. Μεγάλος αριθμός ανθρώπων απευθύνονταν στο κράτος για την κατοχή μιας θέσης στο δημόσιο.
Με τις νέες συνθήκες που προέκυψαν με τον εκχρηματισμό (= η ευρεία κυκλοφορία και χρήση του ανταλλάξιμου χρήματος στις συναλλαγές. Οι αγοραπωλησίες έπαψαν να γίνονται με ανταλλαγές προϊόντων) της οικονομίας δημιουργήθηκαν κοινωνικά στρώματα (ομάδες), τα οποία δεν ζητούσαν διορισμό αλλά τη λήψη μέτρων που θα ευνοούσαν την προώθηση των συμφερόντων τους. Φορέας των αιτημάτων αυτών ήταν ο Χαρίλαος Τρικούπης.
Άμεσες διαφορές στην πολιτική του Χ. Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη
ΧΑΡΙΛΑΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ
•Κράτος = μοχλός οικονομικής ανάπτυξης •Δεν αποδεχόταν τον χωρισμό των
εξουσιών (νομοθετική, εκτελεστι-
κή ,δικαστική)
•Συγκέντρωση εξουσιών και έλεγχο
από το κόμμα
•Εκσυγχρονισμός με κάθε κόστος • Κοινωνική δικαιοσύνη = μείωση
(πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό) φόρων, παροχή ευκαιριών στους
προστατευόμενούς του για κατά-
ληψη δημοσίων θέσεων.
• Θεσσαλία = υπέρ μεγαλογαιοκτημόνων •ανεπιτυχής προσπάθεια χορήγησης
γης στους αγρότες + μέτρα για τη
βελτίωση της θέσης τους.
•Επέκρινε το κοινωνικό κόστος του
εκσυγχρονισμού και υποστήριξε
ένα κράτος κοινωνική αλληλεγγύης
(= αλληλοβοήθειας)
• Απέχθεια προς το τυχοδιωκτικό
χρηματιστικό κεφάλαιο και υ-
ποστήριζε μια αργή οικονομική
ανάπτυξη που βασιζόταν σε πα
ραδοσιακές παραγωγικές δρα-
στηριότητες (π.χ. γεωργία).
ΠΡΟΣΟΧΗ!!!
* Αν μας ζητηθεί να παρουσιάσουμε ή να συγκρίνουμε τις θέσεις των δύο κομμάτων, τότε ξεκινάμε από τη σελ. 80: «Το τρικουπικό κόμμα ήδη από το 1875…» και καταλήγουμε στη σελίδα 81: «…σε παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες».
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών την περίοδο 1875 – 1884;
2. Τι γνωρίζετε για το πολιτικό πρόγραμμα του Τρικουπικού κόμματος, ποιες προσπάθειες έγιναν για την υλοποίησή του και ποια τα αποτελέσματα των προσπαθειών αυτών;
3. Ποια κοινωνικά στρώματα στήριξαν τον Χαρίλαο Τρικούπη και σε τι διαφοροποιούνταν οικονομικά από τις γενιές ως το 1870;
4. Ποιες υπήρξαν οι άμεσες διαφορές μεταξύ του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη.
ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΑΣ
1. Υποστήριζε τους μεγαλογαιοκτήμονες
2. Απεχθανόταν το τυχοδιωκτικό χρημα-
τιστικό κεφάλαιο
Α. Χαρίλαος Τρικούπης 3. Υπέρ μιας αργής οικονομικής
ανάπτυξης
4. Εκσυγχρονισμός με κάθε κόστος
Β. Θεόδωρος Δηλιγιάννης
5. Κοινωνική δικαιοσύνη
6. εξορθολογισμός της διοίκησης
7. Οικονομική ανάπτυξη με μοχλό το
κράτος
8. Κοινωνική αλληλεγγύη
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τα χαρακτηριστικά στοιχεία της πολιτικής των δύο αντίπαλων παρατάξεων (Τρικούπη – Δηλιγιάννη)
«Χαρακτηριστική είναι η ονομασία των δύο κομμάτων: Ο Τρικούπης είχε το “Νεωτερικό” κόμμα, ενώ ο Δηλιγιάννης το “Εθνικό”. Για τον Τρικούπη, νεωτερισμός ήταν η διάκριση των εξουσιών και η ανάπτυξη της ιδιωτικής κοινωνίας μέχρι την αυτονόμησή της. Για τους αντιπάλους του, εθνική ήταν αυτή καθαυτή η ανάπτυξη του ανάμικτου κρατικό-κοινωνικού συγκροτήματος, μέσα στο οποίο έδρευαν αναπόσπαστα και τα ιδιωτικά συμφέροντα. Έτσι ο αγώνας των δύο παρατάξεων αναφερόταν πρώτιστα στη χρήση της κρατικής μηχανής, και γι’ αυτό ήταν κατευθείαν πολιτικός. Από τα δύο πολιτικά προγράμματα του Τρικούπη ήταν περισσότερο επικεντρωμένο κοινωνικά: εξυπηρέτηση του μεγάλου ιδιωτικού κεφαλαίου στην πορεία για την αστικοποίηση και τον εξευρωπαϊσμό των κοινωνικών σχέσεων. Οι επιδιώξεις του Δηλιγιάννη ήταν λιγότερο χρωματισμένες ταξικά, πράγμα που επέτρεπε τη συνύπαρξη στον ίδιο χώρο όλων των δυσαρεστημένων, από την άκρα δεξιά ως την άκρα αριστερά».
2. H οργάνωση των κομμάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα
(1875 – 1900)
Ποια ήταν η οργάνωση – συγκρότηση των κομμάτων στη δεκαετία του 1880 και ποια στοιχεία επέτρεπαν την επιβίωση τους μετά το θάνατο του ηγέτη τους;
Στη δεκαετία του 1880 τα κόμματα ήταν αρκετά πιο συγκροτημένα απ’ ό,τι στο παρελθόν. Δεν είναι βέβαιο ότι μετά το θάνατο του ηγέτη τους τα κόμματα αναγκαστικά διαλύονταν. Στοιχεία που επέτρεπαν σ’ ένα κόμμα να επιβιώσει, ακόμα και μετά το θάνατο του ηγέτη του, ήταν (1) η θέση που είχε στην πολιτική ζωή της χώρας (δηλ. σπουδαιότητα, απήχηση, θέσεις) και (2) η τακτική που ακολουθούσε (δηλ. οι πολιτικές μέθοδοι, ο τρόπος προσέγγισης των ψηφοφόρων και πραγματοποίησης του πολιτικού του προγράμματος.
Τι γνωρίζετε για την οργάνωση της βάσης των κομμάτων (δηλ. των ψηφοφόρων) και ποιοι παράγοντες επηρέαζαν την κινητοποίηση των οπαδών;
Η βάση των κομμάτων εξακολουθούσε να μην έχει τυπική οργάνωση.
Σημαντικό ρόλο στην κινητοποίηση των οπαδών των κομμάτων έπαιζαν:
α) η οικογενειοκρατία (το όνομα του πολιτικού)
β) οι πελατειακές σχέσεις (διευκολύνσεις, ρουσφέτια)
γ) η εξαγορά ψήφων
δ) παρ’ όλα αυτά, όσον αφορά τουλάχιστον τα δύο μεγάλα κόμματα (Τρικούπη – Δηλιγιάννη), η επιλογή των εκλογέων βασιζόταν κατά κύριο λόγο (1) στην κρίση τους για την πολιτική των κομμάτων, (2) στις επιδράσεις που αυτά ασκούσαν κατά περιοχές και (3) στα συμφέροντα κάθε κοινωνικής ομάδας.
Ποια ήταν τα κριτήρια επιλογής των υποψηφίων βουλευτών από τα κόμματα;
Έπαιζε ρόλο αν είχαν ένα δικό τους τοπικό κύκλο οπαδών, ο οποίος επηρεαζόταν βεβαίως από πελατειακές σχέσεις και εξυπηρετήσεις.
Τι γνωρίζετε για το εκλογικό σύστημα της περιόδου –πώς αποδεικνύεται η ενίσχυση των κομμάτων;
Το εκλογικό σύστημα δεν επέβαλλε να ψηφίζει κανείς ένα μόνο κόμμα, αλλά έδινε τη δυνατότητα να ψηφίζονται όλοι οι υποψήφιοι θετικά ή αρνητικά.
Επίσης, ένας εκλογέας (= ψηφοφόρος) μπορούσε να ψηφίσει θετικά κάποιον υποψήφιο στον οποίο είχε υποχρέωση, παράλληλα όμως μπορούσε να δώσει θετική ψήφο και σε κάποιον άλλο τον οποίο θεωρούσε ικανό.
Μολαταύτα, και ιδιαίτερα μετά το 1882, όλο και συχνότερα παρουσιάζεται το φαινόμενο οι εκλογείς να ψηφίζουν με κομματικά κριτήρια (= ψήφιζαν υποψήφιους μόνο από ένα κόμμα) και να περιορίζεται η συνήθεια να ψηφίζονται θετικά και πολιτικοί άλλων κομμάτων ( = άνοδος της επιρροής των κομμάτων).
Κατά τη δεκαετία του 1890 οι εκλογείς συνήθιζαν να ψηφίζουν πολιτικούς με επιρροή, μόνο εφόσον είχαν δηλώσει με σαφήνεια την πολιτική του τοποθέτηση ( = σε ποιο κόμμα ανήκαν)
Ακόμα και η εκλογή ανεξάρτητων τοπικών προσωπικοτήτων (= υποψήφιοι δημοφιλείς στον τόπο τους, οι οποίοι εκλέγονταν χωρίς να είναι ενταγμένοι σε πολιτικά κόμματα) άρχισε να περιορίζεται.
Απόδειξη: Εκλογές 1879 = 24 τοπικά ψηφοδέλτια
Εκλογές 1885 = 4 τοπικά ψηφοδέλτια
Έτσι παρουσιαζόταν και το φαινόμενο να περιλαμβάνονται σε κομματικά ψηφοδέλτια ανεξάρτητοι υποψήφιοι, για να έχουν πιθανότητες επιτυχίας στις εκλογές = ενίσχυση ρόλου κομμάτων, απόκτηση κύρους στη δημόσια ζωή.
Ποια υπήρξε η κοινωνική προέλευση των υποψηφίων βουλευτών και ποια των κομματικών μελών;
Υποψήφιοι βουλευτές = από τα μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα, σχεδόν αποκλειστικά. Π. χ. δικηγόροι, δημόσιοι υπάλληλοι.
Κομματικά μέλη = κατώτερα στρώματα.
Τι γνωρίζετε για την εσωτερική οργάνωση των κομμάτων και ποιος ο ρόλος των βουλευτών;
Η οργάνωση των κομμάτων ήταν εμφανής μόνο σε επίπεδο ηγεσίας.
Τη σημαντικότερη θέση μετά τον αρχηγό την είχε η κοινοβουλευτική ομάδα (οι βουλευτές του κόμματος).
Οι βουλευτές είχαν σημαντική θέση, διότι λόγω της μεγάλης πλειοψηφίας που χρειαζόταν η βουλή για να έχει απαρτία και να παίρνει αποφάσεις, οι βουλευτές και μόνο με την απουσία τους (ή την απειλή απουσίας τους) μπορούσαν να ασκήσουν μεγάλη πίεση στην κομματική ηγεσία (δηλ. αν απουσίαζαν από την ψηφοφορία μπορούσε να δημιουργηθεί πρόβλημα και να μην ψηφισθεί κάποιος νόμος).
Έτσι η κεντρική οργάνωση του κόμματος (η ηγεσία – ο αρχηγός) δεν είχε τη δυνατότητα να αρνηθεί στους βουλευτές την εκπλήρωση των επιθυμιών τους π.χ. διορισμών ή ευνοϊκών ρυθμίσεων υπέρ της εκλογικής τους περιφέρειας (γιατί αυτοί θα απουσίαζαν σκόπιμα από τη βουλή και θα δημιουργούσαν πρόβλημα).
Ποια μέσα χρησιμοποιούσαν οι κυβερνήσεις για να πείσουν τους ψηφοφόρους τους για πολιτικά ζητήματα ;
Σε αντίθεση με την εποχή του Όθωνα και του Βούλγαρη, οι κυβερνήσεις δεν χρησιμοποιούσαν συστηματικά μεθόδους εξαναγκασμού για να πείσουν τους ψηφοφόρους τους.
Αυτόν τον κανόνα παραβίαζαν κάποιοι δημόσιοι υπάλληλοι ή φανατικοί οπαδοί στα χωριά.
Σπάνια ακούγονταν κατηγορίες για εξαγορά ψήφων.
Πάντως η πατρωνία (= πολιτική προστασία με αντάλλαγμα την υποστήριξη στις εκλογές και την πολιτική εξάρτηση των ψηφοφόρων) με τη μορφή διορισμών, μεταθέσεων, δανείων κ.τ.λ. και η συστηματική διαφθορά μέσω του διοικητικού μηχανισμού αποτελούσε συχνό φαινόμενο.
Ποια τα αίτια έλλειψης ταξικών κομμάτων(=κόμματα που εξυπηρετούν και υποστηρίζουν τα συμφέροντα μιας κοινωνικής τάξης) στην Ελλάδα;
Στην Ελλάδα οι κοινωνικοοικονομικές αντιθέσεις αμβλύνονταν (μειώνονταν) μέσω των πελατειακών σχέσεων και με τη μεγάλη συγκριτικά με άλλες χώρες, κοινωνική κινητικότητα (= μετάβαση από τη μια κοινωνική τάξη στην άλλη). (δηλ. Οι Έλληνες ατομικά μέσα από πολιτικές διευκολύνσεις, ρουσφέτια διορισμού στο δημόσιο, βελτίωναν την κοινωνική και οικονομική τους κατάσταση, με αποτέλεσμα να μην οργανώνονται σε ένα ταξικό κόμμα και να διεκδικούν μέσα από αυτό τη βελτίωση της κοινωνικής θέσης ολόκληρης της κοινωνικής τους τάξης).
Τα δύο μεγάλα κόμματα (Τρικούπη – Δηλιγιάννη) δεν προσπάθησαν να δώσουν ένα τοπικό ή κοινωνικό στίγμα (δηλ. δεν απευθύνονταν σε μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη και στους ψηφοφόρους μιας ειδικά περιοχής).
Παρατηρείται επίσης μια σχετική αυτονομία της πολιτικής ελίτ από την κοινωνία. (δηλ. η ηγεσία των κομμάτων δεν βρισκόταν κοντά στο λαό και στα κοινωνικά του προβλήματα)
Όλα τα κόμματα απευθύνονταν ιδιαίτερα στους αγρότες που αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος του ενεργού πληθυσμού.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποια ήταν η οργάνωση – συγκρότηση των κομμάτων στη δεκαετία του 1880 και ποια στοιχεία επέτρεπαν την επιβίωση τους μετά το θάνατο του ηγέτη τους;
2. Τι γνωρίζετε για την οργάνωση της βάσης των κομμάτων και ποιοι παράγοντες επηρέαζαν την κινητοποίηση των οπαδών;
3. Ποια ήταν τα κριτήρια επιλογής των υποψηφίων βουλευτών από τα κόμματα;
4. Τι γνωρίζετε για το εκλογικό σύστημα της περιόδου και πώς αποδεικνύεται η ενίσχυση των κομμάτων;
5. Ποια υπήρξε η κοινωνική προέλευση των υποψηφίων βουλευτών και ποια των κομματικών μελών;
6. Τι γνωρίζετε για την εσωτερική οργάνωση των κομμάτων και ποιος ο ρόλος των βουλευτών στην οργάνωση αυτή;
7. Ποια μέσα χρησιμοποιούσαν οι κυβερνήσεις για να πείσουν πολιτικά τους ψηφοφόρους τους;
8. Ποια ήταν τα αίτια έλλειψης ταξικών κομμάτων στην Ελλάδα;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Η μόνη κοινωνική τάξη στην οποία έδειξαν ιδιαίτερη προσέγγιση τα κόμματα κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα ήταν η εργατική τάξη.
2. Οι μέθοδοι εξαναγκασμού των ψηφοφόρων στις εκλογές παρέμειναν το κυρίαρχο στοιχείο της πολιτικής ζωής την περίοδο εκείνη.
3. Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα ο βουλευτής δεν είχε καμία ουσιαστική δύναμη απέναντι στην ηγεσία του κόμματός του.
4. Οι υποψήφιοι βουλευτές προέρχονταν από όλα τα κοινωνικά στρώματα.
5. Για την επιλογή των υποψηφίων βουλευτών έπαιζε ρόλο αν είχαν δικό τους οικογενειακό κύκλο.
6. Σημαντικό ρόλο στην κινητοποίηση των οπαδών έπαιζε και η εξαγορά ψήφων.
7. Το εκλογικό σύστημα επέτρεπε μόνο τη θετική ψήφιση όλων των υποψηφίων βουλευτών.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Οι εκλογείς συνήθιζαν να ψηφίζουν πολιτικούς με επιρροή συχνότερα μετά το:
α. 1862 β. 1872
γ. 1882 δ. 1892
2. Τα τοπικά ψηφοδέλτια το 1885 ήταν:
α. 2 β. 4
γ. 3 δ. 24
3. Τα τοπικά ψηφοδέλτια το 1879 ήταν:
α. 12 β. 14
γ. 23 δ. 24
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ. 83) να παρουσιάσετε το εκλογικό σύστημα και τη διαδικασία εκλογών κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του ιστορικού παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε την εσωτερική οργάνωση των κομμάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα , το ρόλο των βουλευτών σε αυτή και τα μέτρα που πήρε ο Χαρίλαος Τρικούπης για τον περιορισμό της επιρροής τους.
«Τη σχετική ανεξαρτητοποίηση του βουλευτή από τα προσωποποιημένα του ερείσματα αποσκοπούν οι επαγγελόμενες μεταρρυθμίσεις του εκλογικού συστήματος. Δύο είναι οι σημαντικότερες Τρικουπικές τροποποιήσεις, που ψηφίστηκαν το 1886. Από τη μια μεριά η υποκατάσταση της νομαρχιακής στην επαρχιακή βάση εκλογής, που τετραπλασίαζε ή πενταπλασίαζε τις εκλογικές περιφέρειες. Η λογική της διεύρυνσης ήταν φανερή: ελπίζονταν ότι η αύξηση του αριθμού των ψηφοφόρων θα καθιστούσε πολύ λιγότερο εγχειρηματικές στην εκλογή των βουλευτών τις οποιεσδήποτε πιέσεις, δωροδοκίες, εξαγορές ή προσωπικές απειλές, με μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα την αποδυνάμωση της τυραννίας του τοπικού κομματάρχη και των υπαλλήλων που λειτουργούσαν ως όργανά του, και την απαρχή μιας εκλογικής πρακτικής βασισμένης σε γενικότερα ιδεολογικά κριτήρια.
Τον ίδιο ακριβώς σκοπό εξυπηρετούσε η μείωση του αριθμού των βουλευτών από 245 στο ελάχιστο συνταγματικό όριο των 150.Αλλά οι μεταρρυθμίσεις αυτές ανετράπησαν, μόλις ο Δεληγιάννης ήρθε στην εξουσία.
Κ. Τσουκαλά, «Το πρόβλημα της πολιτικής πελατείας», σελ. 106 – 107.
3. Από τη χρεοκοπία στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί (1893 – 1909)
Αίτια δυσαρέσκειας των κοινωνικών τάξεων προς την πολιτική κατάσταση της χώρας (κοινωνική κατάσταση που οδήγησε στο κίνημα στο Γουδί).
Κατά την περίοδο διακυβέρνησης της χώρας από τον Τρικούπη, το όραμα για ένα σύγχρονο κράτος, το οποίο θα ήταν οικονομικά ανεπτυγμένο και ισχυρό στη διεθνή σκηνή, δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά τη φορολογική επιβάρυνση των πολιτών το κράτος οδηγήθηκε σε πτώχευση (1893) (πτώχευση = χρεοκοπία).
Αστοί και διανοούμενοι απογοητεύονταν:
α) από τη γενικότερη κατάσταση
β) από την αναποτελεσματικότητα του κράτους – βραδυκίνητη γραφειοκρατία
γ) από την ανυπαρξία οικονομικής ανάπτυξης
δ) από την απόσταση με τα ευρωπαϊκά κράτη η οποία συνεχώς μεγάλωνε
Μικροκαλλιεργητές (μεγάλο μέρος) = ανάλογη δυσαρέσκεια με τους αστούς και τους διανοούμενους)
Αξιωματικοί του στρατού = δυσαρέσκεια λόγω: της πιθανής σε περίοδο πολέμου αναποτελεσματικότητας του στρατού, εξαιτίας της οικονομικής αδυναμίας του κράτους.
ΑΡΑ: Κρίση εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην (= γενικά ), οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι θεσμοί και τα κόμματα δεν ήταν ικανά να υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους.
Τι γνωρίζετε για το πολιτικό αδιέξοδο της περιόδου 1893 – 1897, που οδήγησε στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί (στρατιωτικός σύνδεσμος);
1893: Πτώχευση
1897: «Ατυχής» ελληνοτουρκικός πόλεμος
Κατά την περίοδο αυτή τα δύο μεγάλα κόμματα (Τρικούπη – Δηλιγιάννη) προσπάθησαν να υλοποιήσουν το πολιτικό τους πρόγραμμα, χωρίς όμως επιτυχία. = εντύπωση γενικού αδιεξόδου.
Δηλιγιαννικό κόμμα: ελλείψει χρημάτων, δεν τήρησε την υπόσχεσή του για λιγότερους φόρους.
Τρικουπικό κόμμα: δεν συνέχισε το εκσυγχρονιστικό του πρόγραμμα.
Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, που οδήγησαν στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί (στρατιωτικός σύνδεσμος;
Ελληνοτουρκικός πόλεμος = ολοκληρωτική ήττα = επέτεινε το πολιτικό αδιέξοδο.
Η δυσπιστία προς τα κόμματα έδωσε στο βασιλιά Γεώργιο την ευκαιρία να επιβληθεί στο κοινοβούλιο και να ασκεί προσωπική πολιτική.
Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν μέχρι το 1909, κατά κύριο λόγο από τις κυβερνήσεις του τρικουπικού κόμματος υπό την ηγεσία του Γεώργιου Θεοτόκη ήταν διοικητικού χαρακτήρα (π.χ. αποκέντρωση).
Τι γνωρίζετε για την ομάδα «των Ιαπώνων» και για τις υπόλοιπες κοινωνικές αντιδράσεις που οδήγησαν στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί;
«Ομάδα Ιαπώνων» (Ορισμός): Η κοινοβουλευτική αυτή ομάδα υπήρξε το μοναδικό νέο πολιτικό στοιχείο έως το 1909. Υπήρξε ένα πολιτικό μόρφωμα (= πολιτικός σχηματισμός που τείνει να γίνει ομάδα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά) υπό τον Δημήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906. Επίκεντρο της κριτικής του ήταν η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να προσαρμοστεί στις εξελίξεις της κοινωνίας. Η ομάδα δεν μπόρεσε να επιβιώσει και διαλύθηκε το 1908. (Την ονομασία τους, την έδωσε ο δημοσιογράφος Βλάσης Γαβριηλίδης, συσχετίζοντας τη μαχητικότητα των πολιτικών αυτών με τον δυναμισμό που έδειξαν οι Ιάπωνες στο Ρώσο-Ιαπωνικό πόλεμο του 1904-1905).
Εν τω μεταξύ οι συντεχνίες και οι εργατικές ενώσεις έκαναν διαδηλώσεις ζητώντας α)φορολογικές ελαφρύνσεις και β)περιορισμό της γραφειοκρατίας.
Τι γνωρίζετε για το κίνημα του στρατιωτικού συνδέσμου το 1909 και τις άμεσες πολιτικές και κοινωνικές συνέπειές του;
Χρόνος: 15 Αυγούστου 1909
Ορισμός: Μυστική ένωση στρατιωτικών, με αιτήματα που αφορούσαν μεταρρυθμίσεις στο στρατό, τη διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση και τη δημοσιονομική πολιτική (= την οικονομική πολιτική του κράτους) Ο στρατιωτικός σύνδεσμος δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία, αλλά προώθησε τα αιτήματά του μέσω της βουλής. Στις 15 Μαρτίου 1910 διαλύθηκε έχοντας πετύχει τις επιδιώξεις του.
14 Σεπτεμβρίου 1909: Έγινε μεγάλη διαδήλωση των επαγγελματικών σωματείων της πρωτεύουσας. Οι διαδηλωτές υποστήριξαν το διάβημα (= αποφασιστική ενέργεια διαμαρτυρίας προς τις αρμόδιες αρχές για σημαντικό ζήτημα) του στρατιωτικού συνδέσμου και υπέβαλαν ψήφισμα στο παλάτι με το οποίο ζητούσαν την επίλυση μιας σειράς οικονομικών αιτημάτων.
Αποτελέσματα: Η Βουλή υπό την πίεση του Συνδέσμου και χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία και συζήτηση, ψήφισε μεγάλο αριθμό νόμων που έφεραν ριζικές αλλαγές. Το Φεβρουάριο του 1910 η Βουλή αποφάσισε την αναθεώρηση ορισμένων άρθρων του συντάγματος. έτσι προκηρύχθηκαν εκλογές, από τις οποίες προέκυψε αναθεωρητική βουλή (= η βουλή που έχει ως έργο την αλλαγή μη βασικών άρθρων του συντάγματος. Δηλαδή δεν τροποποιεί άρθρα που σχετίζονται με τη μορφή του πολιτεύματος).
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποια υπήρξαν τα αίτια δυσαρέσκειας των κοινωνικών τάξεων προς την πολιτική κατάσταση της χώρας μετά το 1893;
2. Τι γνωρίζετε για το πολιτικό αδιέξοδο της περιόδου 1893 – 1897, που οδήγησε στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί (στρατιωτικός σύνδεσμος);
3. Ποιες υπήρξαν οι πολιτικές συνέπειες από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, που οδήγησαν στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί;
4. Τι γνωρίζετε για την ομάδα «των Ιαπώνων» και για τις υπόλοιπες κοινωνικές αντιδράσεις που οδήγησαν στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί;
5. Τι γνωρίζετε για το κίνημα του στρατιωτικού συνδέσμου το 1909 και τις άμεσες πολιτικές και κοινωνικές συνέπειές του;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. O Στρατιωτικός σύνδεσμος το 1909 εγκαθίδρυσε στρατιωτική δικτατορία.
2. Οι μεταρρυθμίσεις που έγινα μέχρι το 1909 είχαν οικονομικό χαρακτήρα.
3. Ο Δηλιγιάννης επέβαλε τους ίδιους δυσβάσταχτους φόρους μα τον Τρικούπη.
4. Τα αιτήματα του στρατιωτικού συνδέσμου αφορούσαν αποκλειστικά μεταρρυθμίσεις στο στρατό και στη διοίκηση.
5. Η ομάδα των Ιαπώνων ήταν το μόνο νέο πολιτικό στοιχείο ως το 1909.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Η κοινοβουλευτική ομάδα των Ιαπώνων ιδρύθηκε το:
α. 1906 β. 1909
γ. 1903 δ. 1897
2. Το κίνημα στο Γουδί εκδηλώθηκε:
α. 15.4.1909 β. 15.8.1909
γ. 15.6.1909 δ. 15.7.1909
3. Ο Στρατιωτικός σύνδεσμος διαλύθηκε:
α. 15.9.1909 β. 15.3.1909
γ. 15.3.1910 δ. 15.9.1910
4. Η βουλή αποφάσισε την αναθεώρηση ορισμένων άρθρων του συντάγματος:
α. Φεβρουάριο 1910 β. Μάρτιο 1910
γ. Φεβρουάριο 1911 δ. Μάρτιο 1909
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ. 89 – 90) να παρουσιάσετε την εξέλιξη και τα αιτήματα του κινήματος στρατιωτικού συνδέσμου.
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ.90) να παρουσιάσετε τα αιτήματα των επαγγελματικών σωματείων, όπως αυτά εκφράστηκαν στο συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου 1909.
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τα κοινωνικά αίτια δυσαρέσκειας που οδήγησαν στην εκδήλωση του στρατιωτικού κινήματος το 1909.
«Στον αγροτικό τομέα η δυσαρέσκεια των κατώτερων τάξεων ήταν έκδηλη ήδη από την δεκαετία του 1890. Οι φόροι, το σταφιδικό πρόβλημα και τα άλλα προαιώνια προβλήματα των αγροτών είχαν ξεσηκώσει μόνιμη αναταραχή στην ύπαιθρο. (…) Η αναταραχή στην ύπαιθρο δημιούργησε ένα ενθαρρυντικό περιβάλλον για τις επαναστατικές τάσεις των αστικών κατώτερων τάξεων. Η εσωτερική μετανάστευση υπήρξε σημαντικός κοινωνικός καταλύτης. Η συρροή αγροτικών πληθυσμών στην πρωτεύουσα δημιουργούσε προβλήματα απασχόλησης, ακρίβειας, χαμηλού επιπέδου διαβίωσης. Απότοκος του σταφιδικού προβλήματος η εσωτερική μετανάστευση δεν έβρισκε πάντα διέξοδο στην εξωτερική. Οι πύλες της Νέας Υόρκης ήταν κλειστές για όσο καιρό διαρκούσε η μεγάλη κρίση. (…) Τον σκληρό πυρήνα των επίδοξων επαναστατών σχημάτιζαν οι μικροαστοί, κυνηγημένοι από τους φόβους και την ανασφάλεια, και οι εργάτες, θύματα της πιο ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης».
Δ. ΑΝΑΝΕΩΣΗ – ΔΙΧΑΣΜΟΣ (1909 – 1922)
1. Το κόμμα των φιλελευθέρων
Εκλογές 8ης Αυγούστου 1910: Ποιοι πήραν μέρος και ποια υπήρξαν τα εκλογικά αποτελέσματα;
Πριν από τις εκλογές της 8ης Αυγούστου δεν είχε συγκροτηθεί κανένα μεγάλο κόμμα που να υποστηρίζει τις μεταρρυθμίσεις που προτάθηκαν το 1909/1910.
(Στις εκλογές του 1910): Φορείς των νέων ιδεών υπήρξαν ανεξάρτητοι υποψήφιοι, οι οποίοι είτε κατά μόνας είτε μαζί με άλλους, σε ανεξάρτητα ψηφοδέλτια, διεκδικούσαν τις ψήφους των δυσαρεστημένων με τα παλαιά κόμματα εκλογέων.
Αυτοί οι ανεξάρτητοι πολιτικοί, με το γενικό σύνθημα της «ανόρθωσης», ανάλογα με την περιοχή που ήταν υποψήφιοι και τον πληθυσμό στον οποίον απευθύνονταν, εννοούσαν : α) είτε την υλοποίηση των αιτημάτων των συντεχνιών, όπως εκφράστηκαν στα συλλαλητήρια του 1909 (εάν ήταν αστοί υποψήφιοι βουλευτές, είτε β) την επίλυση του αγροτικού ζητήματος με την παροχή γης στους ακτήμονες ( εάν ήταν υποψήφιοι στην επαρχία).
Σε κάποιες εκλογικές περιφέρειες έθεσαν υποψηφιότητα σοσιαλιστές και για πρώτη φορά εμφανίστηκε η σοσιαλδημοκρατική Κοινωνιολογική Εταιρεία (1) + σελ. 93 «Ορισμός».
Τα παλαιά κόμματα συμμετείχαν στις εκλογές ως συνασπισμός και τελικά κέρδισαν τις περισσότερες έδρες στη βουλή.
Από τις 362 έδρες (τα παλαιά κόμματα) εξασφάλισαν 211, ενώ 29 έδρες κέρδισαν ανεξάρτητοι που ανήκαν στον πολιτικό χώρο των παλαιών κομμάτων και 122 ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές, που συσπειρώθηκαν γύρω από τον Ελευθέριο Βενιζέλο. ( Η βουλή που προέκυψε ονομάστηκε Α΄ αναθεωρητική βουλή).
Τι γνωρίζετε για την πρώτη πολιτική εμφάνιση του Ελ. Βενιζέλου και για την ίδρυση του κόμματος των Φιλελευθέρων;
Ο Ελ. Βενιζέλος συσπείρωσε γύρω του τους ανεξάρτητους εκσυγχρονιστές βουλευτές και εξελέγη ο ίδιος χωρίς να συμμετέχει στην προεκλογική αναμέτρηση.
Η πρώτη δημόσια εμφάνιση του Βενιζέλου ως ελλαδίτη πολιτικού (πιο πριν είχε πολιτευτεί στην Κρήτη, η οποία ήταν ημιαυτόνομη ηγεμονία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας), έγινε στις 5 Σεπτεμβρίου 1910 με μια ομιλία στην πλατεία Συντάγματος.
Στην ομιλία του αυτή έκανε προγραμματικές δηλώσεις (παρουσίασε το πολιτικό του πρόγραμμα), με τις οποίες υποστήριξε μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις.
Στόχευε: α) σε εκσυγχρονισμό του πολιτικού συστήματος,
β) με την εξισορρόπηση των συμφερόντων όλων των κοινωνικών στρωμάτων.
Βασικές θέσεις του προγράμματός του:
1. Κοινωνική γαλήνη (= αποφυγή συγκρούσεων μεταξύ των κοινωνικών τάξεων).
2. Ελάφρυνση (οικονομική και φορολογική) των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων.
3. Εκσυγχρονισμός του κρατικού μηχανισμού, με σκοπό την αποτελεσματικότερη λειτουργία του.
4. Στρατιωτικοί εξοπλισμοί για την πραγματοποίηση των εθνικών διεκδικήσεων.
5. Υποστήριξε την αναθεώρηση του υπάρχοντος συντάγματος και όχι την ψήφιση νέου, παρά τις πιέσεις των οπαδών του (οι οποίοι ήθελαν ψήφιση νέου συντάγματος, με στόχο την αλλαγή του πολιτεύματος και την εκδίωξη του βασιλιά).
6. Πολιτειακό ζήτημα ( = ζήτημα αλλαγής του πολιτεύματος και εκδίωξης του βασιλιά) δεν έθεσε.
Προανήγγειλε την ίδρυση ενός κόμματος αρχών (δηλ. ενός κόμματος με σαφές πολιτικό πρόγραμμα και πολιτικές αρχές, αξίες και στόχους), το οποίο θα ήταν φορέας μεταρρυθμίσεων
Το κόμμα ιδρύθηκε και τυπικά στις 22 Αυγούστου 1910 από μέλη της εθνοσυνέλευσης (δηλ. ήδη εκλεγμένους από τις εκλογές της 8ης Αυγούστου ανεξάρτητους εκσυγχρονιστές βουλευτές και ονομάστηκε κόμμα των Φιλελευθέρων).
Τι γνωρίζετε για τις πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910;
6 Οκτωβρίου 1910: Παραίτηση της κυβέρνησης Δραγούμη ( = υπηρεσιακή, μεταβατική κυβέρνηση) = εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Ελ. Βενιζέλο.
Επειδή όμως ο Βενιζέλος αντιμετώπιζε προβλήματα με την εξασφάλιση ψήφου εμπιστοσύνης από τη βουλή (= οι βουλευτές που τον υποστήριζαν ήταν 112/362 και δεν είχε πλειοψηφία σύμφωνα με την αρχή της δεδηλωμένης), σε συνεννόηση με το βασιλιά Γεώργιο τον Α΄ προχώρησε (αντισυνταγματικά, αφού υπήρχε κόμμα πλειοψηφίας) σε διάλυση της βουλής και προκήρυξη νέων εκλογών.
Αυτό το διάβημα (κίνηση) αναστάτωσε τα παλαιά κόμματα τα οποία, θεωρώντας αντισυνταγματική την κίνηση του βασιλιά, αποφάσισαν να μην συμμετάσχουν στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910.
Αποτελέσματα εκλογών (Β΄ αναθεωρητική): Φιλελεύθεροι = 307/362 έδρες = συντριπτική πλειονότητα εδρών, άρα ο Βενιζέλος ήταν ελεύθερος να προχωρήσει στο μεταρρυθμιστικό του έργο.
Συνταγματικές τροποποιήσεις β΄ αναθεωρητικής βουλής
Το πρώτο εξάμηνο του 1911 ψηφίστηκαν από τη Βουλή 53 τροποποιήσεις μη θεμελιωδών διατάξεων του συντάγματος.
Δεν έγιναν ριζικές αλλαγές, αλλά αντίθετα, ενισχύθηκε η θέση της μοναρχίας και επετράπη στο βασιλιά, παρά τη συνταγματική απαγόρευση, να συμμετάσχει στη διαδικασία της αναθεώρησης.
Οι σπουδαιότερες τροποποιήσεις αφορούσαν:
1. Διασφάλιση της διάκρισης των εξουσιών (δικαστική-νομοθετική-εκτελεστική)
2. Ασυμβίβαστο μεταξύ στρατιωτικής και δημοσιοϋπαλληλικής ιδιότητας αφ’ ενός και βουλευτικού αξιώματος αφ’ ετέρου (δηλ. κάποιος που ήταν στρατιωτικός ή δημόσιος υπάλληλος δεν θα μπορούσε να είναι υποψήφιος βουλευτής, εάν δεν υπέβαλε την παραίτησή του πρώτα από την προηγούμενη θέση του).
3. Μονιμότητα των δικαστικών και των δημοσίων υπαλλήλων.
Νομοθετικό έργο β΄ αναθεωρητικής βουλής.
Η κυβέρνηση Βενιζέλου ψήφισε επίσης 337 νόμους, οι οποίοι εισήγαγαν μεταρρυθμίσεις που αφορούσαν όλο το φάσμα του δημόσιου και ιδιωτικού βίου:
1. Διορισμός των δημοσίων υπαλλήλων με δημόσιους διαγωνισμούς,
2. Καθιέρωση κανονισμών εργασίας σε βιοτεχνίες και βιομηχανίες,
3. Διανομή γης στη Θεσσαλία,
4. Αναδιοργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης (νομαρχίες, δήμοι, κοινότητες),
5. Βελτίωση της διαδικασίας απονομής της δικαιοσύνης,
6. Αναθεώρηση του κανονισμού της Βουλής με σκοπό να διαθέτουν οι υπουργού περισσότερο χρόνο για κοινοβουλευτικές συζητήσεις κ.λ.π..
Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών του Μαρτίου του 1912;
Στις εκλογές αυτές πήραν μέρος όλες οι πολιτικές δυνάμεις και φάνηκε το (κοινωνικό – λαϊκό) ρεύμα που είχε το κόμμα του Βενιζέλου.
Το κόμμα των φιλελευθέρων ανέδειξε 146/181 βουλευτές, ενώ τα άλλα κόμματα μόνο 35/181.
Σε αυτές τις εκλογές φάνηκε ότι η πλειοψηφία των ψηφοφόρων τάχθηκε υπέρ του κόμματος των Φιλελευθέρων, επειδή οι καινοτομίες που είχε εισηγηθεί γέννησαν την ελπίδα για την επίλυση σημαντικών κοινωνικών προβλημάτων.
Τι γνωρίζετε για τη δομή και την οργάνωση του κόμματος των φιλελευθέρων;
Το κόμμα των Φιλελευθέρων ήταν σε μεγάλο βαθμό προσωποπαγές (δηλ. η ύπαρξη και η απήχηση του στο λαό ήταν αδιάσπαστα συνδεδεμένη με την ανάληψη της ηγεσίας του κόμματος από τον Ελ. Βενιζέλο).
Ο Βενιζέλος με ισχυρή θέση στο Κοινοβούλιο και μεγάλο κύρος, είχε τα πάντα υπό τον έλεγχό του, όπως και ο Τρικούπης.
Οι σύνδεσμοι (οπαδών – ψηφοφόρων) των Φιλελευθέρων που είχαν ιδρυθεί δεν έπαιζαν ιδιαίτερο ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής του κόμματος και δεν διέφεραν σημαντικά από τις τοπικές ομάδες φίλων που σχημάτιζαν τα παραδοσιακά κόμματα.
1912 = ίδρυση Λέσχης Φιλελευθέρων στην Αθήνα και σε ορισμένες άλλες εκλογικές περιφέρειες, σε μια προσπάθεια αναδιοργάνωσης του κόμματος.
Οι βενιζελικοί είχαν πλάσει στο νου τους ένα ιδεατό κόμμα, χωρίς τις μικρότητες και τις διχόνοιες της παλιάς κομματικής ελίτ (=αφρόκρεμας), όμως αυτό δεν είχε σχέση με την πραγματικότητα.
Η ηγεσία έπρεπε αναγκαστικά να λαμβάνει υπόψη κοινωνικά και τοπικά συμφέροντα καθώς και αντιπαλότητες ανάμεσα σε στελέχη, όπως συνέβαινε και σε κάθε άλλο κόμμα.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Ποιοι πήραν μέρος και ποια υπήρξαν τα εκλογικά αποτελέσματα στις εκλογές της 8ης Αυγούστου του 1910;
2. Τι γνωρίζετε για την πρώτη πολιτική εμφάνιση του Ελ. Βενιζέλου και για την ίδρυση του κόμματος των Φιλελευθέρων;
3. Τι γνωρίζετε για τις πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910;
4.. Τι γνωρίζετε για τις συνταγματικές τροποποιήσεις της β΄ αναθεωρητικής βουλής;
5. Τι γνωρίζετε για το νομοθετικό έργο της β΄ αναθεωρητικής βουλής;
6. Τι γνωρίζετε για τα αποτελέσματα των εκλογών του Μαρτίου του 1912;
7. Τι γνωρίζετε για τη δομή και την οργάνωση του κόμματος των φιλελευθέρων;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Οι ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές κέρδισαν στις εκλογές του Αυγούστου του 1910:
α. 211 έδρες β. 29 έδρες
γ. 122 έδρες δ. 35 έδρες
2. Το κόμμα των φιλελευθέρων ιδρύθηκε:
α. 22 Αυγούστου 1909 β. 22 Αυγούστου 1910
γ. 28 Νοεμβρίου 1909 δ. 28 Νοεμβρίου 1910
3. Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910, οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν:
α. 211 έδρες β. 146 έδρες
γ. 317 έδρες δ. 307 έδρες
4. Πόσες συνταγματικές τροποποιήσεις ψηφίστηκαν στο πρώτο εξάμηνο του 1911 από τη Βουλή;
α. 43 β. 53
γ. 63 δ. 73
5. Πόσους νόμους ψήφισε η κυβέρνηση Βενιζέλου;
α. 243 β. 353
γ. 163 δ. 337
6. Η πρώτη δημόσια εμφάνιση του Βενιζέλου έγινε:
α. 5/6/1910 β. 5/7/1910
γ. 5/8/1910 δ. 5/9/1910
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Φορείς των νέων ιδεών στις εκλογές της 8ης Αυγούστου του 1910 υπήρξαν ανεξάρτητοι υποψήφιοι.
2. Για πρώτη φορά εμφανίστηκε στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910 η Κοινωνιολογική εταιρεία.
3. Οι εκσυγχρονιστές το 1910 συσπειρώθηκαν γύρω από τον Χ. Τρικούπη.
4. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος στην ομιλία του στις 5.9.1910 υποστήριξε ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις.
5. Βασική θέση του προγράμματος του Ελ. Βενιζέλου ήταν η κοινωνική και οικονομική γαλήνη.
6. Στη δομή του το βενιζελικό κόμμα ήταν σε μεγάλο βαθμό προσωποπαγές.
7. Το 1912 άρχισε να αναδιοργανώνεται το κόμμα των Φιλελευθέρων με την ίδρυση λέσχης Φιλελευθέρων μόνο στην Αθήνα.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος (σχολικό βιβλίο σελ 89 –90) να παρουσιάσετε τα αίτια εμφάνισης του κινήματος του στρατιωτικού συνδέσμου και τα αιτήματα των νέων εκσυγχρονιστών πολιτικών, όπως τα εκφράζει ο Ελ. Βενιζέλος στο λόγο του.
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τους στόχους του πολιτικού προγράμματος του Ελ. Βενιζέλου.
« Από τον τρόπο που ο Βενιζέλος παρέθετε τα γενεσιουργά αίτια του πραξικοπήματος του 1909 και από τη βαθιά κρίση του κράτους προέκυπταν κυρίως ανάγκες προσαρμογής. Οπωσδήποτε, πολλές μεταρρυθμίσεις θα ικανοποιούσαν τα συμφέροντα του επιχειρηματικού κόσμου, όπως κυρίως η μεταρρύθμιση του δικαίου. Ο Βενιζέλος όμως επικρίνοντας το αναποτελεσματικό σύστημα δικαίου και την ελλιπή προστασία του πολίτη από την αδικία, δεν ανταποκρινόταν μόνο στις δικαϊκές προσδοκίες του επιχειρηματικού κόσμου, αλλά εξέφραζε ταυτόχρονα τον κοσμάκη, που σε αντίθεση με τον τραπεζίτη ή τον επιχειρηματία ήταν απροστάτευτος απέναντι στα κακώς κείμενα της δικαιοσύνης. Το ίδιο ισχύει και για την πολιτική του κατά της ευνοιοκρατίας και της διαφθοράς στη διοίκηση. Γενικόλογα επισήμανε την έλλειψη σχεδίων στην οικονομική και δημοσιονομική πολιτική, συγκεκριμένα στράφηκε κατά των υψηλών έμμεσων φόρων που επιβάρυναν τα φτωχότερα στρώματα και κατά της αδιαφορίας για τις τύχες των εργατών και των αγροτών εν γένει, η οποία παρήγε έναν ανταγωνισμό μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, μεταξύ γαιοκτημόνων και ενοικιαστών γης, επικίνδυνο για το σύστημα».
Gunnar Herring, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936, Μ.Ι.Ε.Τ, σελ. 780-781.
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε το συνταγματικό και νομοθετικό αναθεωρητικό έργο της Βουλής που προέκυψε από τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910 και τις βασικές επιδιώξεις των πρωτεργατών αυτής της αναθεώρησης.
« Η οργάνωση και η εμπέδωση του κράτους Δικαίου, σε συνδυασμό με την παγίωση των αρχών του φιλελεύθερου δημοκρατικού πολιτεύματος, αποτέλεσε τον καθοριστικό γνώμονα των πρωτεργατών της αναθεώρησης του 1911. Η διατύπωση των νέων συνταγματικών διατάξεων, χωρίς να εκφράζει τις ριζοσπαστικότερες τάσεις, ανταποκρινόταν θετικά στο αίτημα της ανανέωσης του πνεύματος και των μεθόδων που καθόριζαν τις σχέσεις ανάμεσα στην πολιτεία και στο άτομο. (…) Η σταθερή αρχή των ιδεολογικών θέσεων του Βενιζέλου πρέπει να αναζητηθεί στον ισόρροπο συνδυασμό της ατομικής ελευθερίας με την πολιτική τάξη, την κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το σεβασμό των νόμων. Το δυναμικό στοιχείο στη σκέψη και στη δράση του Βενιζέλου αντιπροσωπευόταν από την πίστη στην ανάγκη για την προσαρμογή των φιλελεύθερων αντιλήψεων του 19ου αιώνα στη νέα κοινωνική πραγματικότητα, την ενίσχυση της ρυθμιστικής παρουσίας του κράτους και την εξισορρόπηση των αντιθέσεων ανάμεσα στις κοινωνικές και επαγγελματικές ομάδες».
ΙΕΕ, τ.ΙΔ, σελ. 276
2. Τα αντιβενιζελικά κόμματα
Ποια υπήρξαν τα κοινά χαρακτηριστικά των αντιβενιζελικών κομμάτων; Τι γνωρίζετε για τις ομοιότητες και τις διαφορές των αντιβενιζελικών κομμάτων με το κόμμα των Φιλελευθέρων;
Αντιβενιζελικά κόμματα = τα κόμματα της αντιπολίτευσης
Τα ένωνε ένας συντηρητικός προσανατολισμός.
Ομοιότητα με τους Φιλελεύθερους = δεν ήθελαν να επιστρέψουν στην προ του 1909 εποχή.
Διαφορές με Φιλελεύθερους – ομοιότητες μεταξύ τους:
1. Διέφεραν στο εύρος (μέγεθος) των σχεδιαζόμενων μεταρρυθμίσεων και στις μεθόδους (τρόπους) άσκησης της πολιτικής.
2. Οι αντιβενιζελικοί απεχθάνονταν τη διαρκή παρέμβαση του κράτους, επειδή, εκτός των άλλων, αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας (δηλαδή της κυβέρνησης στην οποία βρίσκονταν οι Φιλελεύθεροι, με πρωθυπουργό τον Ελ. Βενιζέλο).
3. Δεν είχαν μακροπρόθεσμη πολιτική, αντίθετα επικέντρωναν την προσοχή τους στην επίλυση επίκαιρων προβλημάτων.
4. Εξελίχθηκαν σε κόμματα υπεράσπισης των συμφερόντων που κινδύνευαν από την πολιτική των Φιλελευθέρων.
5. Η σύγκρουση με τους φιλελεύθερους τα οδηγούσε σε διαρκώς συντηρητικότερες θέσεις.
Από τα αντιβενιζελικά κόμματα, τα πιο αδιάλλακτα ήταν:
1. του Δημήτριου Ράλλη
2. του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη
Το πιο διαλλακτικό ήταν:
1. του Γεωργίου Θεοτόκη (+ σελ. 85)
Τι γνωρίζετε για το Ραλλικό κόμμα;
1. Ήταν αντίθετο προς τον εκσυγχρονισμό.
2. Ήταν κατά της ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας (δηλαδή εναντίον μιας ισχυρής κυβέρνησης, καθώς στην εξουσία βρισκόταν ο Ελ. Βενιζέλος), όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και όπως το απαιτούσε η μεταρρυθμιστική πολιτική του Βενιζέλου.
3. Υποστήριζε ότι το Κοινοβούλιο έπρεπε να έχει ισχυρή θέση στο πολιτικό σύστημα (καθώς το κόμμα αυτό είχε θέση στο Κοινοβούλιο).
4. Στο πρόσωπο του βασιλιά έβλεπε το σύμβολο της εθνικής ενότητας που ξεπερνούσε τα σύνορα της χώρας.
5. Απευθυνόταν κατά κύριο λόγο στα μεσαία και κατώτερα στρώματα των πόλεων, καθώς και στους μικροκαλλιεργητές, δεδομένου ότι η οικονομική πολιτική των Φιλελευθέρων έδειχνε να ευνοεί, κυρίως, τα ανώτερα αστικά στρώματα.
6. Ζητούσε ενίσχυση της παραγωγής και αύξηση των θέσεων εργασίας, ώστε με την οικονομική ανάπτυξη να εξευρεθούν χρήματα για (στρατιωτικούς) εξοπλισμούς.
7. Ζητούσε να καταπολεμηθεί η διαφθορά και η πατρωνία των κομμάτων.
8. Πάντως, το ραλλικό κόμμα δεν είχε κάποιο συγκροτημένο πρόγραμμα για την οικονομική ανάπτυξη.
Τι γνωρίζετε για το Εθνικό κόμμα του Κ. Μαυρομιχάλη; (Ορισμός)
1. Δεν διέφερε από το ραλλικό.
2. Οι εκπρόσωποί του προσπαθούσαν να εκμεταλλευτούν τη συμμετοχή του αρχηγού τους στα πολιτικά πράγματα μετά το κίνημα του 1909 (Ο Κ. Μαυρομιχάλης διετέλεσε πρωθυπουργός μετά το στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί και προσπάθησε, χωρίς επιτυχία, να συμβιβάσει το στρατό με το βασιλιά).
3. Υποστήριξαν την ανόρθωση, που κατά την εκτίμησή του δεν μπόρεσαν να υλοποιήσουν οι Βενιζελικοί.
Τι γνωρίζετε για το κόμμα του Γ. Θεοτόκη; (Ορισμός)
1. Ήταν το πιο μετριοπαθές από τα άλλα δύο και ζητούσε να διορθώσει αυτά που θεωρούσε λάθη των Φιλελευθέρων.
2. Συμφωνούσε με την πάση θυσία αύξηση των εξοπλισμών
3. Ζητούσε φορολογικές ελαφρύνσεις για τους μικροεισοδηματίες.
4. Ανάμεσα στα αντιβενιζελικά κόμματα είχε τη μεγαλύτερη εκλογική βάση (ψηφοφόρους), την περίοδο από το κίνημα στο Γουδί (1909) έως τη συνταγματική κρίση του 1915 (διπλή παραίτηση του πρωθυπουργού Βενιζέλου), και έτσι αποτέλεσε τον πυρήνα των αντιβενιζελικών.
3. Τα αριστερά κόμματα
Αρχικά ήταν ομάδες με σοσιαλιστικές (κοινωνικές) ιδέες, συνήθως ξένες προς την κοινωνική βάση στην οποία ήθελαν να απευθυνθούν (= απευθύνονταν στα μέλη των κατώτερων τάξεων, τα οποία όμως δεν είχαν το μορφωτικό επίπεδο ώστε να κατανοήσουν την πολιτική θεωρία των ομάδων αυτών).
Αντιμετώπιζαν δυσκολίες συνεννόησης (με τους ψηφοφόρους) και κομματικής συσπείρωσης (δηλαδή συγκέντρωσης και οργάνωσης των οπαδών τους).
Κοινωνιολογική εταιρεία (ορισμός): Υπήρξε η σοβαρότερη από όλες τις σοσιαλιστικές ομάδες των αρχών του 20ου αιώνα. Ξεκίνησε από μερικούς διανοούμενους ως αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος, με στόχο να προπαγανδίσει πολιτικές θέσεις και στη συνέχεια να ιδρύσει κόμμα. Επιζητούσε για όλα τα μέλη της κοινωνίας: (1) ισότητα ευκαιριών, (2) κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής (= άποψη των σοσιαλιστών με βάση την οποία τα μέσα παραγωγής π.χ. μηχανήματα, εργοστάσια, θα πρέπει να βρίσκονται κάτω από τον έλεγχο των εργαζομένων, οι οποίοι θα καρπώνονται την αξία των προϊόντων που παράγουν), (3) διανομή των αγαθών ανάλογα με τις ανάγκες καθενός, πράγμα που θα μπορούσε να υλοποιηθεί: (α) με τη σταδιακή αναμόρφωση – αλλαγή της οικονομίας και (β) τη συνταγματική μεταβολή (= αλλαγή του πολιτεύματος και εκδίωξη του βασιλιά). Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι έπρεπε (1) να οργανωθούν οι εργάτες σε επαγγελματικές ενώσεις και (β) να ιδρύσουν κόμμα. (+σελ. 89) Στις εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910, σε κάποιες εκλογικές περιφέρειες έθεσαν υποψηφιότητα ανεξάρτητοι σοσιαλιστές και για πρώτη φορά εμφανίστηκε η σοσιαλδημοκρατική Κοινωνιολογική εταιρεία.
Λαϊκό κόμμα (ορισμός) : Ιδρύθηκε στα μέσα του 1910 από τα μέλη των Κοινωνιολόγων, με αρχηγό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Βασικές προγραμματικές του δηλώσεις ήταν: (1) η αναμόρφωση του πολιτικού συστήματος, (2) η επιβολή αρχών κοινωνικής δικαιοσύνης. Στις δεύτερες εκλογές του (Νοεμβρίου) του 1910 εξελέγησαν επτά -7- υποψήφιοι του κόμματος, οι οποίοι παρείχαν κριτική (επιλεκτική) υποστήριξη στους Φιλελεύθερους.
ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΗΣ
1. φορολογικές ελαφρύνσεις για τους
μικροεισοδηματίες
2. υποστήριξε μια ισχυρή θέση για το
κοινοβούλιο στην πολιτική ζωή Α. Ραλλικό κόμμα
3. εκμεταλλεύονταν τη συμμετοχή
του αρχηγού τους στα πολιτικά
μετά το κίνημα του 1909
4. ζητούσε ενίσχυση της παραγωγής
και αύξηση των θέσεων εργασίας Β. Εθνικό κόμμα
5. συμφωνούσε με την πάση θυσία
αύξηση των εξοπλισμών
6. υποστήριζαν την «ανόρθωση» Γ. Κόμμα Γ. Θεοτόκη
7. ζητούσε να καταπολεμηθεί η
διαφθορά και η πατρωνία των
κομμάτων
8. υποστήριζε την επιβολή αρχών Δ. Κοινωνιολ. εταιρεία
κοινωνική δικαιοσύνης
9. επιζητούσε ισότητα ευκαιριών
για όλα τα μέλη της κοινωνίας
10. δεν είχε συγκροτημένο πρόγραμμα Ε. Λαϊκό κόμμα
για την οικονομική ανάπτυξη
4. Ο εθνικός διχασμός (1915 – 1922) (+ σελ. 52, 54)
(Ορισμός: Η διαμάχη μεταξύ του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου και του βασιλιά Κωνσταντίνου για την είσοδο ή όχι της χώρας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Ο πρωθυπουργός ήθελε τη συμμετοχή της Ελλάδας στο πλευρό της Αντάντ, ενώ ο βασιλιάς ήθελε να επιβάλλει τη φιλογερμανική πολιτική στάση της ουδετερότητας. Η διαμάχη αυτή οδήγησε στο χωρισμό της χώρας σε δύο κράτη και στον πολιτικό διπολισμό).
α. Από την παραίτηση του Βενιζέλου έως τη Συνθήκη των Σεβρών
Τι γνωρίζετε για την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα – για τις σχέσεις του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Βενιζέλου την περίοδο 1912 – 1914;
Ήδη από το 1912, μετά τη σαρωτική νίκη του στις εκλογές, ο Βενιζέλος ήταν κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού, χωρίς ουσιαστική κοινοβουλευτική αντιπολίτευση.
Το 1913, τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ (δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη) διαδέχθηκε στο θρόνο ο Κωνσταντίνος, στον οποίο ο Βενιζέλος ένα χρόνο μετά (1914), παραχώρησε το αξίωμα του αρχιστράτηγου.
Μέχρι το 1915 οι δύο ισχυρές προσωπικότητες δεν ήρθαν σε σύγκρουση.
Τα κόμματα της αντιπολίτευσης αναγνώριζαν στον βασιλιά το δικαίωμα να επιβάλλει τη δική του άποψη για την εξωτερική πολιτική, παραβλέποντας ότι κάτι τέτοιο ήταν αντισυνταγματικό. = ενίσχυση των εχθρών της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, προ πάντων ενός κύκλου αντιδημοκρατικών αξιωματικών.
Ποια ήταν η άποψη των Φιλελευθέρων και ποια του βασιλιά και του Γενικού Επιτελείου για τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλ4εμο; Πώς αυτή η διαφωνία υπήρξε η αιτία της μεταξύ τους ρήξης;
Με αφορμή τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, εκφράστηκαν διαφορετικές απόψεις ως προς τη σκοπιμότητα ή μη της συμμετοχής της Ελλάδας στον πόλεμο:
Οι Φιλελεύθεροι: τάσσονταν υπέρ της συμμετοχής στον πόλεμο, στο πλευρό της Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία), επειδή προσδοκούσαν ότι με αυτόν τον τρόπο η Ελλάδα θα είχε εδαφικά οφέλη.
Ο βασιλιάς και το Γενικό Επιτελείο (= οι ανώτατοι αξιωματικοί) είχαν διαφορετική εκτίμηση. Θεωρούσαν ανεύθυνη τη θέση των Φιλελευθέρων, εκτιμώντας ότι η έκβαση του πολέμου ήταν αβέβαιη και θα μπορούσαν να νικήσουν οι Κεντρικές Δυνάμεις (= Γερμανία, Αυστροουγγαρία). Δεδομένης της κυριαρχίας της Αγγλίας στην ανατολική Μεσόγειο, και παρά τους δεσμούς του με τη Γερμανία (είχε σπουδάσει στη Γερμανία, και η γυναίκα του ήταν η αδερφή του Γερμανού Αυτοκράτορα – Κάιζερ), ο Κωνσταντίνος δεν μπορούσε να ζητήσει τη συμμετοχή στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Αυτοκρατοριών, γι’ αυτό έλαβε θέση υπέρ της ουδετερότητας της Ελλάδας. Η εμμονή του Κωνσταντίνου στη θέση αυτή, τον οδήγησε να δράσει με τρόπο που υπέσκαπτε τα θεμέλια του πολιτικού συστήματος. Ο βασιλιάς, χωρίς να στερείται πατριωτικών κινήτρων, ανέπτυξε μυστική διπλωματία εν αγνοία της κυβέρνησης, καταφεύγοντας ακόμη και σε παράνομα μέσα (π.χ. παράδοση απόρρητων διπλωματικών εγγράφων στους Γερμανούς) Το 1915 προκάλεσε δύο φορές την παραίτηση της κυβέρνησης (Βενιζέλου).
Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες – οι εκδηλώσεις του εθνικού διχασμού την περίοδο 1915 – 1916;
Στις εκλογές που προκηρύχθηκαν μετά τη δεύτερη παραίτηση του Βενιζέλου (Οκτώβριος 1915), οι Φιλελεύθεροι δεν συμμετείχαν, καθώς θεωρούσαν την ενέργεια του βασιλιά ως παραβίαση του συντάγματος.
Εκδηλώσεις βίας και φανατισμού δημιούργησαν χάσμα ανάμεσα στις δύο παρατάξεις και κυριάρχησε το μίσος.
Όποιος ήταν κατά του πολέμου, κινούσε αμέσως την υποψία στους Βενιζελικούς, ότι ήταν κατά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, κατά των εθνικών συμφερόντων (υπέρ του βασιλιά και των Γερμανών).
Οι Αντιβενιζελικοί (= φιλοβασιλικοί) έβλεπαν στο πρόσωπο των Βενιζελικών βίαιους πράκτορες της Αντάντ, που μάχονταν τον βασιλιά, κατέστρεψαν την ενότητα του έθνους και έθεταν σε κίνδυνο το κράτος.
= Τα δύο κόμματα διέφεραν όλο και λιγότερο μεταξύ τους στην πολιτική πρακτική (μεθοδολογία βίας) και την προπαγάνδα, παράλληλα όμως ενισχυόταν όλο και περισσότερο ο διπολισμός (= η ύπαρξη δύο ισχυρών αντίπαλων πολιτικών παρατάξεων, γύρω από τις οποίες συσπειρώνεται το μεγαλύτερο μέρος του λαού και οι οποίες χωρίζονται με βαθύ ιδεολογικό χάσμα).
Στα μέσα του 1916 το Κοινοβούλιο χάθηκε ουσιαστικά από το προσκήνιο (= οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονταν από εξωκοινοβουλευτικά κέντρα π.χ. το παλάτι και το Γενικό Επιτελείο).
Το κλίμα της εποχής επέτρεψε να συμμετάσχουν στη διαμάχη και στρατιωτικοί, οι οποίοι δημιούργησαν δύο οργανώσεις αντίθετες μεταξύ τους, ανάλογα με το αν τα συμφέροντα κάθε ομάδας εξυπηρετούνταν από τον πόλεμο (φιλοβενιζελικοί) ή την ουδετερότητα (φιλοβασιλικοί)
Στις 26 Σεπτεμβρίου 1916 ο Βενιζέλος συγκρότησε δική του κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη.
Τι γνωρίζετε για το πολιτικό κλίμα που επικράτησε στην Ελλάδα την περίοδο 1917- 1920, ως αποτέλεσμα του εθνικού διχασμού;
Οι συγκρούσεις πήραν σταδιακά διαστάσεις εμφυλίου πολέμου.
Οι αντιβενιζελικοί άσκησαν τρομοκρατία στους αντιπάλους, ενώ ο Βενιζέλος κήρυξε έκπτωτο το βασιλιά, ο οποίος υπό την πίεση της Αντάντ εγκατέλειψε το θρόνο και τη χώρα.
Οι Φιλελεύθεροι ανέλαβαν στην Αθήνα τη διακυβέρνηση και κήρυξαν τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας.
Ο εθνικός διχασμός εξαπλώθηκε στο στράτευμα, καθώς ευνοήθηκαν οι αξιωματικοί της (φιλοβενιζελικής) οργάνωσης «Εθνική Άμυνα» εις βάρος άλλων.
Η κυβέρνηση παρέτεινε τη θητεία της Βουλής (1915-1920), παρά την πίεση που ασκούσαν τα κόμματα της αντιπολίτευσης.
Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία εισόδου της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;
Η κυβέρνηση των Φιλελευθέρων οδήγησε την Ελλάδα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, αποσκοπώντας, όπως προαναφέρθηκε, στην ικανοποίηση εθνικών διεκδικήσεων (= ενσωμάτωση εδαφών, πραγματοποίηση της Μεγάλης Ιδέας).
Οι αντιβενιζελικοί διαφωνούσαν και παρακολουθούσαν με δυσαρέσκεια τις εξελίξεις, καθώς τάσσονταν υπέρ της διατήρησης των εκτός Ελλάδας ελληνικών πληθυσμών και υπέρ της ευκαιριακής προσάρτησης εδαφών χωρίς κίνδυνο.
Ο εθνικός διχασμός έφτασε στο αποκορύφωμα του με την απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου και τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη, το 1920.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
1. Τι γνωρίζετε για την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα και για τις σχέσεις του βασιλιά Κωνσταντίνου με τον πρωθυπουργό Βενιζέλο την περίοδο 1912 – 1914;
2. Ποια ήταν η άποψη των Φιλελευθέρων και ποια του βασιλιά και του Γενικού Επιτελείου για τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλ4εμο; Πώς αυτή η διαφωνία υπήρξε η αιτία της μεταξύ τους ρήξης;
3. Ποιες υπήρξαν οι συνέπειες – οι εκδηλώσεις του εθνικού διχασμού την περίοδο 1915 – 1916;
4. Τι γνωρίζετε για το πολιτικό κλίμα που επικράτησε στην Ελλάδα την περίοδο 1917- 1920, ως αποτέλεσμα του εθνικού διχασμού;
5 Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία εισόδου της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Από το 1911 ο Βενιζέλος ήταν κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού.
2. Μέχρι το 1915 ο Βενιζέλος και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ήρθαν αρκετές φορές σε σύγκρουση.
3. Οι Φιλελεύθεροι τάσσονταν υπέρ της συμμετοχής της Ελλάδας στο πλευρό των Κεντρικών αυτοκρατοριών.
4. Ο βασιλιάς και το γενικό Επιτελείο τάσσονταν υπέρ τη συμμετοχής της Ελλάδας στο πλευρό της Αντάντ.
5. Ο εθνικός διχασμός έφτασε στο αποκορύφωμά του με την απόπειρα δολοφονίας του Κωνσταντίνου και τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη.
6. Το κίνημα της «Εθνικής Άμυνας» υπήρξε κίνημα φιλοβενιζελικών αξιωματικών.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ
1. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος προκάλεσε δύο φορές την παραίτηση της κυβέρνησης:
α. το 1912 β. το 1913 γ. το 1914 δ. το 1915
2. Το κοινοβούλιο χάθηκε από το πολιτικό προσκήνιο στα μέσα του:
α. το 1914 β. το 1915 γ. το 1916 δ. το 1917
3. Ο Βενιζέλος συγκρότησε δική του κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη στις:
α. 16/9/1916 β. 26/7/1916 γ. 26/9/1917 δ. 26/9/1916
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο των ιστορικών πηγών που ακολουθούν να παρουσιάσετε τα επιχειρήματα του βασιλιά και του Γενικού επιτελείου από τη μια πλευρά και των Φιλελευθέρων από την άλλη για τη στάση που θα έπρεπε να κρατήσει η χώρα κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου.
Α. Ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού Βίκτωρ Δούσμανης υποστηρίζει την ουδετερότητα.
« Πάρα πολλά εγράφησαν και ελέχθησαν περί της υπό της Ελλάδος τηρηθείσης πολιτικής της ουδετερότητος κατά το χρονικόν διάστημα του μεγάλου πολέμου. Η πολιτική αυτή της ουδετερότητος ήτο αποτέλεσμα της πραγματικής γνώσεως της καταστάσεως όχι τόσον από πολιτικής όσον και κυρίως από στρατιωτικής και πολεμικής απόψεως. Η στρατιωτική κατάστασις της εποχής εκείνης αναμφισβητήτως παρουσιάζετο τοιαύτη, ώστε ήτο αδύνατον να προΐδη τις ποίος θα εξέρχετο νικητής από τον φοβερόν αυτόν πόλεμο. Κατά τας προβλέψεις των στρατιωτικών της εποχής εκείνης η νίκη εφαίνετι αμφίρροπος. Ουδέν των δύο αντιμαχομένων μερών είχε ελπίδα νίκης, νίκης πραγματικής. Η ισχύς των όπλων έδιδε την νίκην εις τους Κεντρικούς και έδιδεν την νίκην εις αυτούς, διότι πραγματικώς ούτοι ήσαν οι κυριαρχούντες επί του στρατιωτικού θεάτρου του πολέμου».
Β. Δούσμανη, Απομνημονεύματα, σελ. 149-150
Β. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος απειλεί παραίτηση της κυβέρνησής του
«…Και ταύτα πάντα επετύχαμεν μέχρι τούδε χωρίς εξάλλου να έλθωμεν εις φανεράν σύγκρουσιν προς τας Κεντρικάς Δυνάμεις. Αλλ’ αφ’ ης αι δυνάμεις της Τριπλής Συνεννόησης (Αντάντ) προσεκάλεσαν ημάς δια δευτέραν φοράν να σπέυσωμεν εις βοήθειαν των Σέρβων, προτείνασαι την εις Μακεδονίαν αποστολήν και ιδίων στρατευμάτων, ημείς δε, συμφώνως προς την γνώμην του Επιτελείου ηρνήθημεν να αποδεχθώμεν τας προτάσεις αυτών, εάν δεν σπέυσωμεν να επωφεληθώμεν την παρούσαν ευκαιρίαν όπως αποδείξωμεν εμπράκτως εις αυτάς ότι ειλικρινώς είμεθα μεθ΄ αυτών , θα απολεσθή πάσα εκ μέρους αυτών προς ημάς εμπιστοσύνη και επομένως πάσα ελπίς προστασίας εκ μέρους αυτών των συμφερόντων ημών. Εν τοιαύτη περιπτώσει επιβάλλεται τουλάχιστον να ζητηθεί προστασία των συμφερόντων τούτων παρά του αντιθέτου συνδυασμού. Διότι όσον και τοιαύτη πολιτική θα ήτο κατ΄ εμέ ήκιστα εξυπηρετική των εθνικών συμφερόντων, θα ήτο όμως καλλιτέρα εκείνης, ήτις θα μας καθιστά ερήμους φίλων και από τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα».
Γ΄ υπόμνημα του Ελευθερίου Βενιζέλου προς το βασιλιά Κωνσταντίνο (17/2/1915)
Β. Από τη συνθήκη των Σεβρών (10/8/1920) έως την ήττα στη Μ. Ασία (8/1922)
Η Συνθήκη των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920) αποτέλεσε τη μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία της Ελλάδας και δικαίωσε την τολμηρή πολιτική του Βενιζέλου. Η μικρή Ελλάδα των παραμονών των Βαλκανικών πολέμων γίνεται με τη υπογραφή της Συνθήκης «η Ελλάδα των δύο Ηπείρων και των πέντε Θαλασσών». Το όραμα της Μεγάλης Ιδέας φαίνεται να γίνεται απτή πραγματικότητα.
Οι Φιλελεύθεροι προκήρυξαν εκλογές για αναθεωρητική εθνοσυνέλευση, με στόχο να νομιμοποιήσουν τις μέχρι τότε ενέργειές τους και να περιορίσουν τις αρμοδιότητες του βασιλιά. Η συνασπισμένη αντιπολίτευση όμως απροσδόκητα κέρδισε τις εκλογές (Νοέμβριος 1920, + σελ. 50). Ο Βενιζέλος έφυγε στο εξωτερικό. Η νέα κυβέρνηση έκανε δημοψήφισμα για την επιστροφή του Κωνσταντίνου, στο οποίο η ετυμηγορία ήταν υπέρ του βασιλιά. Δίστασε όμως να αλλάξει την εξωτερική πολιτική και να επιδιώξει ειρηνική λύση (στη Μικρασιατική εκστρατεία). Το μέτωπο κατέρρευσε με αποτέλεσμα την ολοκληρωτική ήττα.
Στις 25 Ιανουαρίου 1921 η αναθεωρητική εθνοσυνέλευση που προέκυψε από τις εκλογές του Νοεμβρίου ανακηρύχθηκε Συντακτική (= είχε το δικαίωμα να αλλάξει εξ ολοκλήρου το σύνταγμα και κατ’ επέκταση τη μορφή του πολιτεύματος), καθώς θεωρήθηκε αναγκαίο να αλλάξει εξ ολοκλήρου το σύνταγμα.
6. Το Σοσιαλιστικό κόμμα (+ σελ. 47) = Αριστερό κόμμα
Αίτια που οδήγησαν στην πολιτικοποίηση των εργατών κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ου (= στην ενασχόλησή τους ενεργά με την πολιτική):
(1) Οι υψηλοί δείκτες ανεργίας,
(2) Οι άθλιες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης
Οι συνθήκες έδιναν την εντύπωση ότι οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι.
Το 1918 ιδρύθηκε το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (Σ.Ε.Κ.Ε.) από συνέδριο σοσιαλιστών.
Βασικές θέσεις του προγράμματός του:
1. Δημοκρατία
2. Παροχή εκλογικού δικαιώματος στις γυναίκες
3. Αναλογικό εκλογικό σύστημα (= το εκλογικό σύστημα με βάση το οποίο κάθε κόμμα λαμβάνει στη Βουλή την ακριβή αναλογία των ψήφων στις εκλογές, π.χ. 30% των ψήφων = 90/300 από τις έδρες του κοινοβουλίου).
4. Εθνικοποίηση των μεγάλων πλουτοπαραγωγικών πηγών (= έλεγχος από το κράτος παραγωγικών τομέων της οικονομίας π.χ. αγροτικός-βιομηχανικός τομέας).
Απόψεις – θέσεις για την εξωτερική πολιτική:
1. Ειρήνη χωρίς προσάρτηση εδαφών, βασισμένη στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης των λαών (= το δικαίωμα κάθε έθνους να συγκροτεί ανεξάρτητο κράτος και να καθορίζει μόνο του τη μορφή της διακυβέρνησής του).
2. Τα προβλήματα που αφορούσαν διαμφισβητούμενα εδάφη, θα λύνονταν με δημοψήφισμα.
Το Σ. Ε. Κ. Ε ήταν το πιο αυστηρά οργανωμένο κόμμα. Έως το 1919 ήταν υπέρ της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Σταδιακά απομακρύνθηκε από αυτή υιοθετώντας την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου (= Πολιτική θεωρία με βάση την οποία η κοινωνική τάξη των εργατών και των αγροτών θα πρέπει να βρίσκεται στην εξουσία χωρίς τη διενέργεια εκλογών μέχρι να επιτευχθεί η δημιουργία μιας αταξικής κοινωνίας). (Προσχώρησε στην Τρίτη κομμουνιστική διεθνή, σελ 47) και το 1924 μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό κόμμα Ελλάδος.
* Αν μας ζητηθεί ορισμός του Σ.Ε.Κ.Ε. , γράφουμε ολόκληρο το κεφάλαιο.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ»
1. Στις 25 Ιανουαρίου 1921 η εθνοσυνέλευση ανακηρύχθηκε σε αναθεωρητική.
2. Το 1924 ιδρύθηκε το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος από συνέδριο σοσιαλιστών.
3. Το Σ.Ε.Κ.Ε. σχετικά με την εξωτερική πολιτική ζητούσε ειρήνη χωρίς προσάρτηση εδαφών.
4. Το Σ.Ε.Κ.Ε. έως το 1924 ήταν υπέρ της κοινοβουλευτική δημοκρατίας.
5. Με τη Συνθήκη των Σεβρών το όραμα της Μεγάλης Ιδέας έγινε απτή πραγματικότητα.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και το περιεχόμενο του παραθέματος που ακολουθεί να παρουσιάσετε τις βασικές θέσεις του προγράμματος του Σ. Ε Κ. Ε. σε όλους τους τομείς και τα αίτια της περιορισμένης απήχησής του στον ελληνικό λαό.
«Εμφανίζεται το Σ.Ε.Κ.Ε. στην πολιτική ζωή του τόπου σαν καταλύτης, στον παραδοσιακό διχασμό Βενιζελικών – Αντιβενιζελικών και στις παραφυάδες του. (…) Θα ταράξει τα νερά της απελπισίας και θα μιλήσει για Επανάσταση που θα φέρει το σταμάτημα της εκμετάλλευσης του ανθρώπου από τον άνθρωπο, που θα γεννήσει έναν κόσμο χωρίς βαρβαρότητες και πείνα. (…) Κι όμως παρά την οικονομική αθλιότητα, παρά τα συσσωρευμένα προβλήματα που φάνηκαν ξεκάθαρα μέσα από τα ερείπια της Μικρασίας, το Σ.Ε.Κ.Ε. δεν κατόρθωσε να ξεφύγει από τη γωνία που η αστική τάξη το είχε τοποθετήσει. Πολιτικές αιτίες συνήργησαν σε αυτό:Η απομάκρυνση όλων των ιδρυτικών στελεχών, δηλαδή όσων ήταν ζυμωμένοι μέσα στον αγώνα των δύο πρώτων δεκαετιών και είχαν σχέση με τα προβλήματα του λαού έστω και με συγκεχυμένα ιδεολογικά κριτήρια, αλλά με γερές λαϊκές ρίζες. Η αντικατάστασή τους από ριζοσπαστικά στοιχεία “επαναστατικού εγκεφαλισμού”, ασύνδετα με τους λαϊκούς αγώνες, η εσωκομματική διαπάλη, που συγκλονίζει το κόμμα όλη τη δεκαετία του 1920, οι διαγραφές, οι δυσφημιστικές επιθέσεις, οι αποχωρήσεις, οι επεμβάσεις της Κομμουνιστικής διεθνούς, οι επιθέσεις ενάντια σε όλες τις αποχρώσεις του αστικού χώρου, ακόμη και ενάντια των αγροτικών κινημάτων, στέκουν καίρια προβλήματα που κάνουν τα λαϊκά στρώματα δύσπιστα απέναντι στο καινούργιο κόμμα. Δυσπιστία που εκμεταλλεύτηκε περίτεχνα το κόμμα των Φιλελευθέρων και τα άλλα βενιζελικά πολιτικά μορφώματα».
Α. Ρήγου, «Πολιτικές εκφράσεις στη Β΄ Ελληνική Δημοκρατία», σελ 209-210
