Σχέδιο μαθήματος για την πεντατονική κλίμακα

Σενάριο μαθήματος 

Τίτλος: «Το συμφωνικό τραγούδι «Going home» από την Συμφωνία του Νέου Κόσμου του Άντονιν Ντβόρζακ.» 

Μιχάλης Στεφαδούρος

Καθηγητής μουσικής

Δ/νση Δ/μιας Αν. Θεσσαλονίκης

michalistefad@hotmail.com

Ιδέα της διδασκαλίας-Αφόρμηση

Βιβλίο μουσικής Α΄ Γυμνασίου, ενότητα «Μουσική σε πέντε τόνους Ι»

Εισαγωγή

Το σχέδιο μαθήματος έχει ως στόχο την εξοικείωση των παιδιών με την παρακολούθηση παρτιτούρας με συμβατική σημειογραφία, την αισθητική ανάλυση συγκεκριμένων ηχοχρωμάτων, την εμπέδωση της μορφολογικής ανάλυσης σε επίπεδο φράσεων και περιόδων και την αφομοίωση εκφραστικών όρων της μουσικής φιλολογίας. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της ενεργητικής ακρόασης με τη βοήθεια των κατάλληλων χαρτών ακρόασης και ερωτήσεων ανατροφοδότησης.

Στόχοι

Οι γνωστικοί στόχοι του μαθήματος επικουρούνται από τις ερωτήσεις προετοιμασίας, την παρακολούθηση βίντεο και την ακρόαση κατάλληλων αποσπασμάτων. Οι ψυχοκινητικοί στόχοι προσεγγίζονται με την φωνητική εκτέλεση των αποσπασμάτων με την τεχνική του σολφέζ και την δυναμική και ρυθμική διεύθυνση του τραγουδιού από τους μαθητές. Οι ίδιοι έχουν την ευθύνη της ορθής αναπαραγωγής των προθέσεων του συνθέτη αλλά και της απόδοσης τους από το σύνολο της τάξης.

http://www.youtube.com/watch?v=ASlch7R1Zvo

Μεθοδολογία

Χρησιμοποιείται η βιωματική προσέγγιση των εννοιών πριν από τους ορισμούς και την ταξινόμηση τους. Η διδασκαλία μπορεί να διαφοροποιηθεί σύμφωνα με τη μαθησιακή ετοιμότητα των μαθητών, το ενδιαφέρον τους και το μαθησιακό τους προφίλ.

Λέξεις-κλειδιά

Άντονιν Ντβόρζακ, Συμφωνία του Νέου Κόσμου, κορ ανγκλέ, πεντατονική κλίμακα, φράσεις, δυναμική και ρυθμική αγωγή, largo, piano, pianissimo, forte, crescendo, diminuendo

Παράρτημα

• Σημειώσεις προγράμματος του αποσπάσματος

• Φύλλο εργασίας και χάρτης ακρόασης

• Παρτιτούρα ορχήστρας για την επαλήθευση των απαντήσεων – στην περίπτωση που δεν υπάρχει η δυνατότητα προβολής

Πορεία διδασκαλίας, περιγραφή της διδακτικής πράξης

Το σύνολο των δραστηριοτήτων καλύπτει μία διδακτική ώρα και ο εξοπλισμός που απαιτείται είναι: Βίντεο-προβολέας, υπολογιστής συνδεδεμένος στο διαδίκτυο, ηχεία, φύλλα εργασίας.

(Εναλλακτικός εξοπλισμός: υπολογιστής ή CD player, παρτιτούρες, φύλλα εργασίας)

Δραστηριότητα 1^η: Δίνουμε τον τίτλο και το όνομα του συνθέτη του αποσπάσματος. Κάνουμε μια μικρή εισαγωγή με τη βιογραφία του Dvorak και το πρόγραμμα πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η σύνθεση του. (5’) Προετοιμασία ακρόασης

Ο Αντονίν Ντβόρζακ (Antonin Dvorak, Τσέχος, 1841 – 1904). Η μουσική του είναι επηρεασμένη από τη λαϊκή μουσική παράδοση της πατρίδας του τηςΤσεχίας και των άλλων κεντροευρωπαϊκών χωρών. Για τρία χρόνια (1892- 1895) ο Ντβόρζακ ήταν ο Διευθυντής του Εθνικού Κονσερβατόριου της Νέας Yόρκης. Εκεί, μελέτησε τα νέγρικα τραγούδια και τη μουσική των Ινδιάνων και χρησιμοποίησε πολλά από τα χαρακτηριστικά τους στην περίφημη συμφωνία “Του Νέου Κόσμου”, που έγραψε εκεί. Η 2η κίνηση της συμφωνίας είναι εμπνευσμένη από το ποίημα “Το τραγούδι του Χαϊάβαθα” του Λονγκφέλλοου. Ο Χαϊάβαθα ήταν αρχηγός της φυλής των Ινδιάνων Ονοντάγκα και πιθανολογείται ότι έζησε μεταξύ 1100 μ.Χ. και 1500 μ.Χ. Ήταν ειρηνοποιός προφήτης και πνευματικός αρχηγός . Το βασικό θέμα εκτελείται από το αγγλικό κόρνο (κορ ανγκλέ) και είναι βασισμένο σε πεντατονική κλίμακα.

(απόσπασμα από το σχολικό εγχειρίδιο της Α’ γυμνασίου)

Δραστηριότητα 2^η: Μοιράζουμε το φύλλο εργασίας της ακρόασης και εξηγούμε την πρώτη άσκηση. Ζητούμε από τα παιδιά να σημειώσουν τις νότες της πεντατονικής κλίμακας που από την παρτιτούρα του βιβλίου. Επαληθεύουμε τις απαντήσεις. (5’) Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα

Δραστηριότητα 3^η: Εκτελούμε σε πιάνο ή άλλο όργανο την παρτιτούρα του βιβλίου και μαθαίνουμε στα παιδιά να την τραγουδάνε solfege (οι επαναλήψεις των μοτίβων διευκολύνουν την εκμάθηση) . (5’) Δραστηριότητα εκτέλεσης

Δραστηριότητα 4^η: Όταν είναι αρκετά εξοικειωμένα, τους ζητάμε να χωρίσουν το θέμα σε φράσεις και να τις ονομάσουν. Η ονομασία γίνεται με τα πεζά γράμματα της αλφαβήτας (α, β, γ, α1, κ.λ.π.). Εξηγούμε τους όρους πλατιά [Largo], σιγά [piano (p)], πολύ σιγά [pianissimo (pp)], δυνατά [forte (f)], βαθμιαία αύξηση της έντασης [crescendo (<)], βαθμιαία μείωση της έντασης [diminuendo (>)], τους σημειώνουν στην κατάλληλη θέση του χάρτη ακρόασης και ζητάμε από ένα παιδί να παίξει το ρόλο του διευθυντή χορωδίας καθοδηγώντας τους συμμαθητές του μετρικά και δυναμικά. (5’) Κατανόηση γραπτού μουσικού κειμένου, κατανόηση μουσικών όρων Μορφολογική ανάλυση

Δραστηριότητα 5^η: Εξηγούμε την δεύτερη άσκηση και μετά γίνεται η ακρόαση του αποσπάσματος από το διαδίκτυο ή από το CD που συνοδεύει το βιβλίο (20’’) . Τα παιδιά συμπληρώνουν επίθετα που ταιριάζουν στο ηχόχρωμα του αγγλικού κόρνου (οξύς, διαπεραστικός, ένρινος κ.λ.π. ήχος) και το παραδοσιακό όργανο που μπορεί να τους θυμίζει (ζουρνά, γκάιντα, τσαμπούνα, πίπιζα κ.λ.π.). Γίνεται μια σύντομη συζήτηση με τις απαντήσεις τους (5’) Εξοικείωση με το ηχόχρωμα του αγγλικού κόρνου και ένταξη του στην οικογένεια των ξύλινων πνευστών

Δραστηριότητα 6^η: Εξηγούμε την τρίτη άσκηση που περιλαμβάνει το χάρτη ακρόασης και γίνεται η πρώτη ακρόαση του πρώτου θέματος της δεύτερης κίνησης (4’55’’) από το βίντεο χωρίς την προβολή της εικόνας. Κατά την ακρόαση ζητούμε από τα παιδιά να συμπληρώνουν στα κενά του χάρτη ακρόασης, άλλοτε την οικογένεια οργάνων που παίζουν στην εισαγωγή (χάλκινα, κλαρινέτο, φαγκότο), τα όργανα και άλλοτε τις φράσεις που λείπουν (7’) Ενεργητική ακρόαση

Δραστηριότητα 7^η: Επαληθεύουν τις απαντήσεις από το βίντεο ή από την παρτιτούρα ορχήστρας. (5’)

ΣΥΜΦΩΝΙΑ αρ.9 «Του Νέου Κόσμου»
ΜΕΤΡΑ	ΠΕΡΙΟΔΟΙ	ΦΡΑΣΕΙΣ	ΟΡΓΑΝΑ
1-4	ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1		Ποια οικογένεια οργάνων παίζουν στην εισαγωγή; χάλκινα
5-6	ΕΚΘΕΣΗ		Ποια όργανα συνοδεύουν το αγγλικό κόρνο στην έκθεση; έγχορδα
7-10		α	Αγγλικό κόρνο
11-14		β	Αγγλικό κόρνο και κλαρινέτα
15-18		α1	Αγγλικό κόρνο και φαγκότο
19-21		γ	κλαρινέτο
22-26	ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2		Ποια οικογένεια οργάνων παίζουν στην παραλλαγή της εισαγωγής; ξύλινα πνευστά
27-35	ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ	β	έγχορδα
36-39	ΕΠΑΝΕΚΘΕΣΗ	α1	Αγγλικό κόρνο και φαγκότο
40-41		γ	κλαρινέτα και έγχορδα
42-45	ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΕΦΥΡΑ		γαλλικά κόρνα
ΙΙ κίνηση: Largo Β’ Θέμα

Δραστηριότητα 8^η: Εξηγούμε την άσκηση 4 στη σελίδα 25 του Τετραδίου εργασιών και συμπληρώνουν τον αντίστοιχο πίνακα κατά τη διάρκεια δύο ακροάσεων των παραδειγμάτων (2’ 40’’). Μετά τις ακροάσεις επαληθεύουμε τις απαντήσεις. (5’)

Δραστηριότητα 9^η: Στον χρόνο που απομένει κάνουμε αναφορά στα όργανα τσελέστα (http://www.youtube.com/watch?v=kS6cDV9fcUg) και γκονγκ (Maurice Ravel: Η Μαμά μου η χήνα από την ασχημούλα των παγόδων – παράδειγμα σχολικού υλικού 20’’)

Συμπεράσματα

Η όλη διαδικασία αφήνει στα παιδιά μια αίσθηση πλήρους κατανόησης της μουσικής πράξης και ένα άκουσμα (το συγκεκριμένο απόσπασμα) ως σημείο αναφοράς και σύγκρισης για το ηχόχρωμα του κορ ανγκλέ και των δυναμικών αποχρώσεων της μουσικής.

Αξιολόγηση

Ο διδάσκων/η διδάσκουσα μπορεί να αξιολογήσει αν τα παιδιά μπορούν

• να αναγνωρίσουν και να γράψουν σε πεντάγραμμο τις νότες της πεντατονικής κλίμακας

• να αποδώσουν τα δυναμικά στοιχεία και την ρυθμική αγωγή του θέματος

• να περιγράψουν με λόγια το ηχόχρωμα ενός οργάνου

• να αναγνωρίσουν φράσεις και ηχοχρώματα μέσα σε ένα πραγματικό ηχητικό πλαίσιο

Προεκτάσεις

Κάντε μια μικρή συζήτηση πάνω στις διαφορετικές επιρροές που υπάρχουν στα έργα των Bizet και Dvorak (συγκρίνουμε τον Bizet με τον Dvořak: ο μεν Bizet χρησιμοποιούσε εξωευρωπαϊκά θέματα, ο δε Dvořak χρησιμοποιούσε στοιχεία φολκλορικά της χώρας του και της Αμερικής,)

Μπορείτε να ζητήσετε από τα παιδιά να προσαρμόσουν δικούς τους στίχους στις μελωδίες, με θέμα που θα πάρουν από τις σημειώσεις προγράμματος του έργου.

Παράρτημα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Η εισαγωγή από “Το τραγούδι του Hiawatha” του Henry W. Longfellow

Να με ρωτήσεις θα ‘πρεπε: οι ιστορίες από πού αυτές;
Οι θρύλοι από πού αυτοί κι οι παραδόσεις,
Με του δάσους τις μυρωδιές
Με των λιβαδιών τη δροσιά και την υγρασία,
Με των καλυβιών των ερυθρόδερμων το στροβιλιζόμενο καπνό,
Με των μεγάλων ποταμών τη βιάση,
Με τη συχνότητα των από μνήμης απαγγελιών τους,
Και τις άγριες τους τις αντηχήσεις
Όπως οι βροντές στα βουνά;

Ν’ απαντήσω θα πρέπει, να σου πω θα πρέπει:
“Απ’ τα δάση και τους λειμώνες,
Απ’ τις μεγάλες λίμνες του βορρά,
Απ’ των Ojibways τη χώρα,
Απ’ των Dacotahs τη χώρα,
Απ’ τα βουνά, τους τυρφώνες και τους βάλτους
Όπου ο Shuh-shuh-gah ο ερωδιός
Ανάμεσα στα καλάμια τρέφεται και τα βούρλα.
Όπως τους άκουσα τους επαναλαμβάνω
Απ’ του Nawadaha τα χείλη,
Του μουσικού και γλυκόφωνου τραγουδιστή.”

———————

“Στην κοιλάδα Tawasentha*,
Στην πράσινη και σιωπηλή κοιλάδα,
Με τις ευχάριστες των νερών τις ροές,
Ο τραγουδιστής Nawadaha έζησε.
Γύρω απ’ το ινδιάνικο χωριό
Απλωνόντουσαν λιβάδια και καλαμποκιών χωράφια,
Και πέρα από αυτά στεκότανε το δάσος,
Τ’ άλση στεκόντουσαν των πολυτραγουδισμένων πεύκων,
Το καλοκαίρι καταπράσινα, ολόλευκα το χειμώνα,
Πάντ’ αναστενάζοντας μα πάντα τραγουδώντας.

“Και  τις ευχάριστες των νερών τις ροές
Να τις ιχνηλατήσεις μες στην κοιλάδα μπορείς
Υπό τη βιάση την Άνοιξης
Υπό τα σκλήθρα το καλοκαίρι,
Υπό τη λευκή ομίχλη το Φθινόπωρο,
Υπό τη μαύρη γραμμή το Χειμώνα˙
Και δίπλα τους ο τραγουδιστής έζησε
Στην κοιλάδα Tawasentha
Στην πράσινη και σιωπηλή κοιλάδα.

“Εκεί αυτός τον Hiawatha τραγούδησε,
Το τραγούδι τραγούδησε του Hiawatha,
Τις θαυμαστές του τραγούδησε: τη γέννηση και την ύπαρξη,
Πώς αυτός προσευχόταν και πώς νήστευε,
Πώς αυτός έζησε, και μόχθησε, και υπέφερε,
Ώστε των ανθρώπων οι φυλές να ευημερήσουν,
Ώστε να μπορέσει αυτός να προοδεύσει το λαό του!”

————————————

Εσείς πού ενός λαού τους θρύλους αγαπάτε,
Τις μπαλάντες αγαπήστε για ένα λαό,
Ότι σαν τις φωνές τις τόσο απόμακρες
Να παύσουμε, μας καλούνε, για ν’ ακούσουμε,
Σε τόνους, μιλάνε, τόσο απλούς: ως αν παιδικούς,
Μετά βίας μπορεί τ’ αφτί να διακρίνει
Πότε αυτοί τραγουδούσαν ή μιλούσαν˙
Εσείς που οι καρδιές σας φρέσκες είναι και απλές,
Που πίστη έχετε σε Θεό και Φύση,
Που πιστεύετε ότι σ’ όλες τις γενιές
Κάθε καρδιά ανθρώπινη, ανθρώπινη είναι,
Ότι και στα βάρβαρα ακόμα στήθη
Επιθυμίες υπάρχουν, λαχτάρες και πόθοι
Για το καλό που δεν κατανοούν λογικά,
Πώς τα ταλαιπωρημένα και αβοήθητα χέρια,
Ψαχουλεύοντας στο σκοτάδι τυφλά,
Το δεξί αγγίξανε το χέρι του Θεού
Και ανυψώθηκαν και δύναμη πήρανε˙
Ω! Την απλή αυτή ακούστε την ιστορία,
Στο τραγούδι αυτό για το Hiawatha!

Χάρτης Ακρόασης

Φύλλο εργασίας «Το συμφωνικό τραγούδι «Going home» από την Συμφωνία του Νέου Κόσμου του Άντονιν Ντβόρζακ.»

1. Γράψτε τις νότες της κλίμακας που χρησιμοποιεί ο συνθέτης στην πρώτη φράση του θέματος στο παρακάτω πεντάγραμμο

2. Περιγράψτε (με επίθετα) το ηχόχρωμα του αγγλικού κόρνου που παίζει τη μελωδία της πρώτης φράσης. Σας θυμίζει κάποιο από τα παραδοσιακά μας όργανα; Αν ναι, ονομάστε ποιο:

———————————————————————————————-

———————————————————————————————-

3. Συμπληρώστε τις φράσεις και τα όργανα που λείπουν από τον ακόλουθο χάρτη ακρόασης.

ΣΥΜΦΩΝΙΑ αρ.9 «Του Νέου Κόσμου» ΙΙ κίνηση: Largo Α’ Θέμα
ΜΕΤΡΑ	ΠΕΡΙΟΔΟΙ	ΦΡΑΣΕΙΣ	ΟΡΓΑΝΑ
1-4	ΕΙΣΑΓΩΓΗ		Ποια οικογένεια οργάνων παίζει στην εισαγωγή; _____________
5-6	ΕΚΘΕΣΗ		Ποια όργανα συνοδεύουν το αγγλικό κόρνο στην έκθεση; _____________________
7-10		α	Αγγλικό κόρνο
11-14		β	Αγγλικό κόρνο και κλαρινέτο
15-18		___	Αγγλικό κόρνο και φαγκότο
19-21		γ	_____________________
22-26	ΕΙΣΑΓΩΓΗ		Ποια οικογένεια οργάνων παίζει στην παραλλαγή της εισαγωγής; _____________________
27-35	ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ	___	έγχορδα
36-39	ΕΠΑΝΕΚΘΕΣΗ	α1	______________ και _____________
40-41		___	κλαρινέτα και έγχορδα
42-45	ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΕΦΥΡΑ		γαλλικά κόρνα
ΙΙ κίνηση: Largo Β’ Θέμα