4 Μαίου 2022
Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Mια τραγική πραγματικότητα με 1,5 εκατομμύριο Έλληνες της Ανατολίας να ξεριζώνονται από τα σπίτια τους με μια χιονοστιβάδα εγκλημάτων γενοκτονίας και λεηλασιών που μέχρι σήμερα παραμένει πηγή πόνου και δακρύων.
Σήμερα ήρθαμε εδώ για να θυμηθούμε. Η καταστροφή της Σμύρνης 13 με 17 Σεπτεμβρίου το 1922 δεν είναι μια ευτυχισμένη επέτειος. Εξακολουθεί να στοιχειώνει την Ελλάδα έναν αιώνα αργότερα ως μια ανάμνηση ξεριζωμού από τα ιερά εδάφη και σφαγής.
Θα ακούσετε μαρτυρίες επιζώντων από τη Μεγάλη Καταστροφή. Θα παρακολουθήσετε ένα θεατρικό έργο. Θα νιώσετε τα πονεμένα τραγούδια τους να εξιστορούν τις οδυνηρές και ανατριχιαστικές εμπειρίες εκείνων που επέζησαν. Οι Πόντιοι θρήνησαν γοερά την ελληνική στρατιωτική ήττα στη Μικρά Ασία. Γιατί είχαν ήδη βιώσει το απάνθρωπο τέλος τους στην γη των προγόνων τους.
Ο παρακάτω θρήνος γράφτηκε και τραγουδήθηκε από τους Ποντίους της Πάφρας του Δυτικού Πόντου έτσι όπως αναφέρεται από τον ιστορικό Βλάση Αγτζίδη:
“Κοίταξε τις πέτρες της Άγκυρας,
βλέπε και τα δακρυσμένα μου μάτια.
Μείναμε σκλάβοι των Τούρκων,
για δες της μοίρας τα γραμμένα!
Οι λόφοι της Άγκυρας είναι μονοκόμματοι.
Η Ελλάδα κάηκε, κατακάηκε.
Να τυφλωθείς καταραμένε Άγγλε,
στην Ελλάδα δεν απόμεινε καμιά ελπίδα.
Ο στρατός που πήγε για την Άγκυρα
Έμεινε εκεί, πεσκέσι στους Τούρκους.
Όσοι μας βοήθαγαν έκαναν πίσω
και τους Έλληνες τους παρέσυρε το κύμα.”
Λίγο πριν τη Μικρασιατική καταστροφή, σαν χρονικό προαναγγελθέντος θανάτου, το τέλος του 1921 σφραγίζεται από την γενοκτονία των Ποντίων. Οι Νεότουρκοι αφανίζουν συνολικά πάνω από 350,000 ζωές. Ακολουθώντας κατά γράμμα το οργανωμένο και σατανικό σχέδιο των Γερμανών συμβούλων τους, επιδιώκουν την απομάκρυνση του χριστιανικού πληθυσμού από τα εδάφη του Πόντου και της Μικράς Ασίας, για να δημιουργηθεί το νέο τουρκικό κράτος. «Ως ένα Άουσβιτς εν ροή» όπως χαρακτήρισε τις αργές πορείες θανάτου ο μεγάλος ιστορικός Πολυχρόνης Ενεπεκίδης.
Μαρτυρίες σας αυτές που θα ακολουθήσουν βάφουν την ιστορία μας με αίμα ηρώων και στέκονται περήφανα στην μνήμη των χρόνων. Είναι η δικαίωση αυτής της θυσίας.
Διαβάζει ο μαθητής της δευτέρας λυκείου, Δημήτριος Καζαντζίδης.
«Απτουλά, απτουλά αζνταν αζ κετσερ τσοκταν τσοκ γεριντεν οθροθμλαρί πρακτί»
«Απτουλά, Απτουλά, από τους ολίγους ολίγοι χάνονται, και από τους πολλούς πολλοί.»
Ήταν τα τελευταία λόγια του προπάππου μου Ελευθέριου Καζαντζίδη. Το μαχαίρι του κούρδου ληστή Απτουλά μόλις του στέρησε την ζωή, γιατί δεν ήθελε να παραμείνει στο χωριό Σιδηραπυλη του Καρς. Έπρεπε να προστατέψει την οικογένειά του, και η φυγή ήταν ο μόνος τρόπος. Ναι, φοβόταν… όχι για τον ίδιο, αλλά για τα παιδιά του και την αγαπημένη του σύζυγο. Ακούγοντας τα τραγικά νέα του άντρα της, η προγιαγιά μου Σοφία, σπεύδει να τον μοιρολογήσει. Η άμοιρη, δεν φαντάζονταν τι έμελλε να πάθει. Μπροστά στα έντρομα μάτια του έφηβου γιου της Αναστάσιου, ένας Τσέτης την μαχαιρώνει πισώπλατα και την σκοτώνει, πάνω από το πτώμα του άντρα της. Τα ορφανά αδέρφια έντρομα καταφεύγουν στην Τσαρική Ρωσία και καταλήγουν στην Ελλάδα, στην Καλαμαριά, μετρώντας κι άλλες απώλειες από αρρώστιες και κακουχίες. Ο θάνατος, η προσφυγιά, ο ξεριζωμός βαθιές πληγές στις ψυχές τους για μια ζωή.
Συγκινητική είναι και η ιστορία της γιαγιάς μου Μαρίας Κωνσταντινίδου που αυτήν την στιγμή παραβρίσκεται σε αυτήν την αίθουσα. Η οικογένεια του πατέρα της Αμανάτιου Κωνσταντινίδη μάζευαν τα πράγματά τους με αγωνία αλλά και με λαχτάρα για την επιστροφή στην Ελλάδα. Όμως, λίγο πριν αναχωρήσουν αρχίζει η δραματική περιπέτειά τους. Ένας τούρκος πάει να βιάσει την μικρή αδερφή του παππού, την Κέρεκη. Αφηνιασμένος ο παππούς Αμανάτιος, παίρνει ένα μεγάλο ξύλο, τον χτυπάει δυνατά στο κεφάλι και τον αφήνει στον τόπο. Αντί για την επιστροφή στην πατρίδα, τους περιμένει τώρα φυλακή και εκτέλεση. Όμως, ο παππούς δεν το βάζει κάτω. Με μια αιχμηρή πέτρα, σκάβει κάθε μέρα τον πλίθινο τοίχο της φυλακής και καταφέρνουν να διαφύγουν. Ωστόσο, η πείνα τους θέριζε, και ξαναπιάνονται καθώς έτρωγαν κρυφά τα σιτηρά των Τούρκων. Αυτήν τη φορά η τιμωρία ήταν σφοδρότερη. Δεμένοι στο λαιμό, στα χέρια και τα πόδια έκαναν πεζοπορία θανάτου, γιατί οι Τούρκοι εφάρμοζαν τακτική εκτόπισης του πληθυσμού, δίχως διάκριση και δυνατότητα επιβίωσης.
Ήταν ένα μαρτύριο, όπου πολλοί έπεφταν νεκροί από την εξάντληση και από τα χτυπήματα των συνοδών φρουρών. Οι περισσότεροι εκλιπαρούν να πεθάνουν. Εκεί ήταν που ο παππούς γνώρισε ένα εξαντλημένο δεκαεξάχρονο παιδί τον Γιωρίκα, που ποτέ δεν ξέχασε. Μετά από τρεις εβδομάδες βασανιστικής πορείας, βρέθηκαν σε ένα μεγάλο ποτάμι γεμάτο πτώματα… νεκρά παιδιά, γυναίκες, γέροντες… Είχαν φτάσει πλέον στα τουρκοσυριανά σύνορα και το ποτάμι ήταν ο Τίγρης. Τους αναγκάζουν να τον διασχίσουν παραμερίζοντας τα δεκάδες πτώματα που παρέσερνε το νερό προς το μέρος τους. Ανάμεσα τους όμως ο παππούς διακρίνει ένα κολοκύθι. Έπρεπε να δράσει άμεσα, δεν είχε άλλη επιλογή…Το αρπάζει, χωρίς πολλή σκέψη, και το πετάει προς τη μεριά της Συρίας. Ξαφνικά οι Σύριοι ανοίγουν πυρ εναντίον των Τούρκων και μέσα στην ταραχή οι πρόσφυγες καταφέρνουν να δραπετεύσουν. Όχι όμως όλοι… κάποιες σφαίρες βρίσκουν το σώμα του άτυχου Γιωρίκα, καθώς ήταν μικρός και ανήμπορος να φυλαχτεί. Ο Τίγρης γίνεται ο υγρός τάφος του, και κάθε ελπίδα ζωής σβήνει στα νερά του.
(ακούγεται το ηχητικό απόσπασμα από το χιόνι των Αγράφων με τη φωνή της Τσιτλακίδου Α.)
ηχητικό απόσπασμα με τη φωνή της Αλεξάνδρας Τσιτλακίδου
«Καμένα κάρβουνα ανάβουνε στα μάτια του, μια λύρα γρατζουνάει την ψυχή του. Πιάνει μονάχος το τραγούδι. Ο πατέρας του, ο ανάπηρος θείος του και τα δυο του αδέλφια εμφανίζονται, τους κοιτάει έναν προς έναν. Είναι κρατημένοι από τα χέρια και χορεύουνε τη σέρρα. Κάνει να σηκωθεί, θέλει να μπει στον χορό μαζί τους. Γυρνάνε το κεφάλι χωρίς να σταματήσουν, ένα πολυβόλο κροταλίζει, σταματάει η λύρα. Μένει μόνος του ανάμεσα στα πτώματα. Λυγίζουνε τα πόδια του, γέρνει δίπλα στα παιδιά, τα μάτια κλείνουν.»
Μετά από τόσα βάσανα και απώλειες οι Έλληνες του Πόντου πατούν χώμα ελληνικό. Επέζησαν, τα κατάφεραν! Είχαν όμως να δώσουν κι άλλες δύσκολες μάχες, σε μια αβέβαιη ζωή γεμάτη πληγές. Το παρακάτω τραγούδι στα ποντιακά, την αρχαιότερη σωζόμενη διάλεκτο στο κόσμο, μιλά για την πατρίδα που έχασα, έκλαψα και πόνεσα. Ένα πράγμα μόνο ήθελα από τη ζωή, να έπινα νερό απ’ το πηγάδι στην αυλή, και να ‘πλενα τα μάτια μου. Έρημες εκκλησίες και μοναστήρια ακάντηλα, πόρτες και παράθυρα που έμειναν ορθάνοιχτα.
Ερμηνεύει η μαθήτρια της τρίτης λυκείου Φιλαρέτη Μαυρίδου με συνοδεία ποντιακής λύρας από τον καθηγητή του Μουσικού Σχολείου Γιαννιτσών Αλέξη Στεφανίδη.
Την πατρίδαμ έχασα
Την πατρίδαμ’ έχασα,
έκλαψα και πόνεσα.
Λύουμαι κι αροθυμώ, όι όι
ν’ ανασπάλω κι επορώ.
Ρεφραίν:
Μίαν κι άλλο ’σην ζωή μ’
σο πεγάδι μ’ σην αυλή μ’ .
Νέροπον ας έπινα, όι όι
και τ’ ομμάτα μ’ έπλυνα.
Τά ταφία μ’ έχασα
ντ’ έθαψα κι ενέσπαλα.
Τ’ εμετέρτς αναστορώ, όι όι
και ’ς σο ψυόπο μ’ κουβαλώ.
Ρεφραίν…
Εκκλησίας έρημα,
μοναστήρα ακάντηλα,
πόρτας και παράθυρα, όι όι
επέμναν ακρόνυχτα.
YY
Υπεύθυνη καθηγήτρια: Τσιτλακίδου Αλεξάνδρα ΠΕ06
