Λίγα χρόνια πριν τη μικρασιατική εκστρατεία ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος και οι περιπέτειες των Ελλήνων, αποτέλεσμα των επιδιώξεων των μεγάλων δυνάμεων και του διχασμού των ίδιων των Ελλήνων,  δημιουργούν ένα εκρηκτικό σκηνικό το οποίο, παρά τις ευοίωνες συνθήκες κατά καιρούς, πυροδοτεί πλήθος προβλημάτων.

Ας δούμε την κατάσταση πριν τη μικρασιατική περιπέτεια…

Ο Α Παγκόσμιος πόλεμος και η Ελλάδα /Tα αντίπαλα στρατόπεδα (1914-1918)

Η ανθρωπότητα ζει μέρες αγωνίας και φρίκης. Η Ελλάδα θα μπορέσει να κρατήσει την αρχική ουδετερότητα; Ο Βενιζέλος με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά προτείνει στην Entente να εισχωρήσει στον πόλεμο. Οι Άγγλοι απορρίπτουν την πρόταση, ενώ αντίθετα επιδιώκουν τη σύμπραξη Τούρκων και Βουλγάρων. Ωστόσο, οι Τούρκοι συμμαχούν με τις Κεντρικές Δυνάμεις, η Αγγλία δυσανασχετεί, οι Ρώσοι οραματίζονται να υποκαταστήσουν τους Τούρκους ως κληρονόμοι των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων. Η Entente εξάλλου ήθελε σύμμαχο την Ελλάδα χωρίς εγγυήσεις, λόγω της φιλίας με τη Βουλγαρία. Σκεφτόταν να της δώσει την Καβάλα.

Τον Σεπτέμβριο του 1915 η Βουλγαρία επιστρατεύεται και κηρύσσει τον πόλεμο στη Σερβία, επιστρατεύεται και η Ελλάδα. Ο πόλεμος μεταφέρεται στην καρδιά των Βαλκανίων. Ο Βενιζέλος παρακινεί την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία να αποβιβάσουν στρατό στη Θεσσαλονίκη, ώστε να συμπαρασταθεί στη Σερβία παρά την άρνηση του βασιλιά. Η Θεσσαλονίκη από τον Οκτώβριο του 1915 ως τον Ιανουάριο του 1916 μεταβάλλεται σε ένα περιχαρακωμένο στρατόπεδο. 125.000 Γάλλοι και 100.000 Άγγλοι πέρα από τους τεχνικούς συγκεντρώνονται στη Θεσσαλονίκη πέρα από ποικίλους πρόσφυγες που συνέρευσαν. Η αντιπολίτευση αντιδρά ο Βενιζέλος πέφτει.

Τον Μάη του 1916 η κυβέρνηση Σκουλούδη πιέζεται από τις Κεντρικές Δυνάμεις για δήθεν ασφάλεια και οι Βούλγαροι καταλαμβάνουν το οχυρό Ρούπελ. Τα αγγλογαλλικά στρατεύματα κηρύσσουν στη Θεσσαλονίκη κατάσταση πολιορκίας. Ελληνική κυβέρνηση και Entente διαφωνούν, οι Βούλγαροι προβαίνουν σε κακοποιήσεις Ελλήνων στην Ανατολική Μακεδονία. Η Ρουμανία στο πλευρό της Entente.

Ο ελληνικός λαός φοβάται ότι με την ουδετερότητα θα χαθεί η Μακεδονία. Κηρύσσεται το κίνημα της Εθνικής Αμύνης 17/30 Αυγούστου 1916 που τάσσεται στο πλευρό των Αγγλογάλλων. Ο Βενιζέλος συνεννοείται με τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Δαγκλή, ιδρύουν προσωρινή κυβέρνηση (Τριανδρία) στην οποία εισχωρεί η Επιτροπή Εθνικής Αμύνης Θεσσαλονίκης. Τέλη Σεπτέμβρη του 1916 ο Βενιζέλος αποβιβάζεται στη Θεσσαλονίκη.

Η κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης φτιάχνει στρατό και κηρύσσει τον πόλεμο στη Βουλγαρία (11-11-1916) και μπαίνει στον πόλεμο. Τον Απρίλιο του 1917 διέθετε 36 τάγματα, 40.000 οπλίτες, 1450 αξιωματικούς, 11 πολεμικά πλοία, 1046 ναύτες και 96 αξιωματικούς.

Η Τριανδρία κηρύσσει έκπτωτο τον βασιλιά Κωνσταντίνο και με τη συμβολή του γαλλικού στρατού παραχωρεί τον θρόνο στο γιο του βασιλιά, Αλέξανδρο. Οι Έλληνες ενώνονται τυπικά, ουσιαστικά όμως ο Βενιζέλος δεν είναι δημοφιλής στην Αθήνα.

Τον Ιούλιο του 1917 ο Βενιζέλος σχηματίζει ενιαία κυβέρνηση, κηρύσσει τον πόλεμο σε κάθε εχθρό της Entente , διατάζει γενική επιστράτευση, αίρει τη μονιμότητα δικαστών και υπαλλήλων που θα του εναντιώνονταν, γενικά ακολουθεί ακραία πολιτική που πυροδότησε το διχασμό.

Την εποχή αυτή ο Βενιζέλος αναπτύσσει την οικονομία, οργανώνει τον τουρισμό και τη βιομηχανική ανάπτυξη, ιδρύει πολυτεχνεία, ενισχύει μεγάλες επιχειρήσεις στην Ελλάδα και την Εγγύς Ανατολή στρέφεται στον λιγνίτη. Με την αύξηση της εργατικής δύναμης, οι εργάτες συνειδητοποιούν τη δύναμή τους, οργανώνονται, γίνεται η πρώτη γενική απεργία το 1919, ιδρύεται το εργατικό σοσιαλιστικό κόμμα που μετονομάζεται σε κομμουνιστικό τον Απρίλιο του 1920, όταν προσχωρεί στην Τρίτη Διεθνή.

Πραγματοποιούνται αλλαγές στην αγροτική ζωή, ιδρύεται το Υπουργείο Γεωργίας και των Δημοσίων κτημάτων, η Δασολογική Σχολή(1917), η Γεωπονική (1920), διανέμεται γη σε ακτήμονες και αργότερα στους πρόσφυγες.

Με την αποστολή ελληνικού στρατού στο μακεδονικό μέτωπο και τη νίκη των Ελλήνων στο Σκρα στις 30 Μαΐου 1918, οι Έλληνες απέσπασαν θετικά σχόλια για τη συμμετοχή τους στον πόλεμο και με τη γενική επίθεση που ακολούθησε αναγκάστηκε η Βουλγαρία και η Τουρκία να συνθηκολογήσουν λίγο αργότερα, τον Σεπτέμβρη η Βουλγαρία και τον Οκτώβρη η Τουρκία.

Οι απώλειες του στρατού κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων ήταν μικρές, 5.000 περίπου, αλλά των αμάχων τεράστιες. 900.000 Έλληνες της Μικράς Ασίας εξοντώθηκαν με εκτελέσεις και εκτοπισμούς(deportations), 450.000 ήλθαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα, 45.000 Έλληνες της Ανατολικής Μακεδονίας που είχαν καταλάβει οι Βούλγαροι και ήθελαν να τους εκβουλγαρίσουν, είτε θανατώθηκαν είτε εκτοπίστηκαν στο εσωτερικό της Βουλγαρίας.

Ο Βενιζέλος στο ζενίθ των διπλωματικών επιτυχιών του, δύο μέρες μετά τη συνθήκη των Σεβρών, δέχεται επίθεση, στο σταθμό της Λυόν στο Παρίσι, από δύο βασιλόφρονες αξιωματικούς. Τραυματίζεται τελικά στο χέρι, στην Αθήνα ο αντίκτυπος ήταν θλιβερός: λεηλατήθηκαν σπίτια επιφανών, δολοφονήθηκε ο Ίων Δραγούμης από άνδρες της δημόσιας ασφάλειας, πρώην πρέσβη της Ελλάδας στην Πετρούπολη, συγγραφέα και με δράση υπέρ της Μακεδονίας. Τα πάθη των Ελλήνων αναζωπυρώθηκαν μια κρίσιμη στιγμή!

Μκρασιατική εκστρατεία (1919-1922)

Ο Ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη στις 14 Μαΐου 1919, με εντολή των Μεγάλων Δυνάμεων, με σκοπό να προστατεύσει του ελληνικούς πληθυσμούς της ευρύτερης περιοχής και να προετοιμάσει το έδαφος για τη μελλοντική προσάρτησή της στο ελληνικό κράτος. Η πράξη αυτή αποτελούσε το επιστέγασμα της πολιτικής που ακολούθησε ο Ελ. Βενιζέλος και την υλοποίηση της Μεγάλης Ιδέας, η οποία συνέτρεχε τους πολιτικούς πόθους των Ελλήνων κατά τη διάρκεια του 19^ου αι. και τις αρχές του 20^ου.

Η σύγκρουση του Βενιζέλου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο, που προηγήθηκε της συμμετοχής της Ελλάδας στον Α Παγκόσμιο Πόλεμο, υπέσκαπτε τα θεμέλια της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 και η επάνοδος του Κωνσταντίνου, που ήταν μη αποδεκτός από τις δυνάμεις της Αντάντ, έδωσε το πρόσχημα στους συμμάχους να εγκαταλείψουν την Ελλάδα στο Μικρασιατικό μέτωπο, ενώ δεν δίστασαν να ενισχύσουν και τον Κεμάλ με πολεμικό υλικό.

Παράλληλα, οι αντίπαλοι του Βενιζέλου, αντί να σταματήσουν τον πόλεμο, όπως είχαν υποσχεθεί πριν τις εκλογές, θα συνεχίσουν την προέλαση του ελληνικού στρατού στα βάθη της Μικρασίας, μόνοι, αβοήθητοί και οικονομικά κατεστραμμένοι, χωρίς να καταφέρουν να συντρίψουν τον Κεμάλ και τις τουρκικές δυνάμεις. Το καλοκαίρι του 1921, η εκστρατεία του Σαγγαρίου δεν πετυχαίνει το στόχο της και οδηγεί σε  εξάντληση των έμψυχων και άψυχων ελληνικών δυνάμεων, καθώς και σε μια μεγάλη διεύρυνση του μετώπου, η οποία ήταν πολύ δύσκολο να ελεγχθεί από τον καταπονημένο ελληνικό στρατό.

Η καθήλωση των ελληνικών δυνάμεων στα βάθη της Μικρασίας για έναν χρόνο, μέχρι το καλοκαίρι του 1922, έδωσε την ευκαιρία στον Κεμάλ να προετοιμάσει την αντεπίθεσή του, η οποία εκδηλώθηκε τον Αύγουστο του 1922. Η Ελλάδα απομονωμένη και οικονομικά εξαντλημένη δεν κατάφερε να προβάλλει αντίσταση. Το μέτωπο καταρρέει και τα ελληνικά στρατεύματα οπισθοχωρούν για να σωθούν. Οι κεμαλικές δυνάμεις προελαύνουν και φτάνουν τον Σεπτέμβριο του 1922 στη Σμύρνη, η οποία πυρπολείται και εγκαταλείπεται από του Έλληνες κατοίκους της. Ο ξεριζωμός των Μικρασιατών Ελλήνων από τις προαιώνιες εστίες τους είναι γεγονός.

Με την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων από την Μικρασία, ξεσπά στρατιωτικό κίνημα με ηγέτη τον Ν. Πλαστήρα. Ακολουθεί η δίκη και η θανάτωση των έξι, ως υπαίτιων της καταστροφής. Η επαναστατική κυβέρνηση εργάζεται για την προσωρινή ανακούφιση των προσφύγων, που ανέρχονται σε 1.500.000, και οι οποίοι αδυνατούν να επιβιώσουν. Παράλληλα, υπογράφεται η ανακωχή των Μουδανιών, με την οποία καθορίζεται ως σύνορο Ελλάδας και Τουρκίας ο ποταμός Έβρος. Ακολουθεί η σύμβαση για την ανταλλαγή των ελληνοτουρκικών πληθυσμών και η συνθήκη της Λωζάννης το 1923, με την οποία θα οριστικοποιηθεί η νέα εδαφική κατάσταση που προέκυψε από τη Μικρασιατική καταστροφή.

Τα συσσωρευμένα προβλήματα του ελληνικού κράτους που προκλήθηκαν από τη δεκαετή πολεμική εκστρατεία και το τεράστιο πρόβλημα της αποκατάστασης των προσφύγων, θα οδηγήσουν σε μια καχεκτική δημοκρατία, η οποία καταλύεται συχνά από στρατιωτικά πραξικοπήματα, όπως του Θ. Πάγκαλου το 1925 και του Γ. Κονδύλη το 1926. Τελικά, με τις εκλογές του 1928 η χώρα θα αποκτήσει σταθερή κυβέρνηση για μια τετραετία, με πρωθυπουργό τον Ελ. Βενιζέλο. Η κυβέρνηση αυτή θα εργαστεί για την αποκατάσταση των προσφύγων, αλλά και για τη σταθερότητα στο πεδίο των εξωτερικών σχέσεων, προκειμένου η χώρα να περάσει σε μια νέα περίοδο ακμής.

Η αποκατάσταση των προσφύγων της Θράκης, Μικράς Ασίας και άλλων χωρών

Με τη συνθήκη της Λοζάνης στις 24 Ιουλίου του 1923, 1.500.000 εκατομμύριο πρόσφυγες κατέκλυσαν την Ελλάδα . Ανάμεσα τους Έλληνες από τη Βουλγαρία και 50.000 Αρμένιοι πρόσφυγες.  Όλοι αυτοί οι άνθρωποι είχαν ανάγκη από άμεση περίθαλψη και ενσωμάτωση στην νέα τους πατρίδα.

Στο τεράστιο έργο της αποκατάστασης τους η ελληνική κυβέρνηση είχε ως μόνο αρωγό την Κοινωνία των Εθνών. Συνάπτει δάνειο και ιδρύει την ΕΑΠ, την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων. Μέσα σε επτά χρόνια από την ίδρυσή της , κατόρθωσε να πραγματοποιήσει την πιο εκτεταμένη αποκατάσταση προσφύγων στην ιστορία.

Το κράτος επέλεξε οι πρόσφυγες να κατευθυνθούν προς τη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, στους εγκαταλειμμένους από τους Τούρκους και Βούλγαρους οικισμούς. Με την επιλογή αυτή η Μακεδονία και η Θράκη ενισχύθηκαν εθνολογικά και έτσι λύθηκε δυναμικά για πάντα το περίπλοκο και μακροχρόνιο μακεδονικό ζήτημα.

Για την αποκατάσταση των προσφύγων, αστική και αγροτική, πλήθος έργων πραγματοποιήθηκαν. Νέοι οικισμοί δημιουργήθηκαν, εγγειοβελτιωτικά και αρδευτικά έργα επιχειρήθηκαν, η όψη της μακεδονικής γης μεταβλήθηκε. Η αγροτική παραγωγή αυξήθηκε, η βιομηχανία ενισχύθηκε με τα εργατικά χέρια των προσφύγων, ο πολιτισμός τονώθηκε. Η Ελλάδα μαζί με τους πρόσφυγες προχωρούσε σε έναν νέο δρόμο.Βιβλιογραφία

Βακαλόπουλος Απόστολος, Νέα ελληνική ιστορία, Εκδόσεις ΒΑΝΙΑΣ, Θεσσαλονίκη, 2000                                  (ιζ΄ έκδοση)

Συνοπτική αποτύπωση των γεγονότων του Μικρασιατικού Πολέμου:

Ελπίδα Αποστολίδου, Βασίλης Καλτσάς, Αντιγόνη Παναγιωτίδου

( Η σειρά των ονομάτων έχει σχέση με τη σειρά που αποδόθηκαν οι περιλήψεις)