Παρομοιώσεις (ηλεκτρονικές δραστηριότητες)
Β τάξη Γλώσσα – Ενότητα 9
Οι περιγραφές είναι το πιο συνηθισμένο είδος γραπτού λόγου. Με αυτές έρχονται σε επαφή οι μαθητές από πολύ νωρίς και περιγραφικά κείμενα θα συναντούν και θα τα εξελίσσουν σε όλη τη διάρκεια του δημοτικού.
Ήδη από τη Β τάξη, οι μαθητές ξεκινούν να συντάσσουν μικρά περιγραφικά κείμενα. Στο άρθρο “Περιγραφές…(Β τάξη – κεφ 9&12)” περιγράφεται αναλυτικά πώς θα μπορούσαν τα παιδιά να έρθουν σε μια πρώτη επαφή με τον τρόπο οργάνωσης και σύνταξης ενός απλού περιγραφικού κειμένου.
Όταν όμως βρισκόμαστε σε εξ αποστάσεως διδασκαλία, ο γραπτός λόγος είναι ιδιαιτέρα δύσκολος να διδαχτεί. Ίσως ο πιο βασικός λόγος για όλους τους εκπαιδευτικούς, είναι ο βαθμός που το παραγόμενο κείμενο θα είναι προϊόν των ίδιων των μαθητών ή σε κάποιο βαθμό και των γονέων.
Σε λίγο μια νέα χρονιά αρχίζει και καινούργιες “πρώτες” θα ξεκινήσουν το ταξίδι της πρώτης ανάγνωσης και γραφής.
Συνήθως το ταξίδι αρχίζει με τις καθιερωμένες και απαραίτητες, κατά τη γνώμη μου, προγραφικές ασκήσεις και ακολουθεί σιγά σιγά το βιβλίο…
Εισαγωγικό κεφάλαιο: “Πού είναι ο Άρης;”
Αρχικά ας θυμηθούμε τι είναι η φωνολογική επίγνωση.
Φωνολογική επίγνωση είναι η ικανότητα να μπορεί το παιδί να χειρίζεται τα βασικά στοιχεία της γλώσσα μας, δηλαδή τις συλλαβές και τα φωνήματα δηλαδή τους μεμονωμένους ήχους π.χ. κ/π/τ/λ/α/ο κτλ.
Η ικανότητα αυτή δε συμβαδίζει με την ικανότητα κατανόησης του προφορικού λόγου. Πολλές φορές θεωρούμε ότι ένα παιδί που κατανοεί το λόγο και μιλάει σωστά έχει αναπτύξει την φωνολογική επίγνωση και είναι έτοιμο να μάθει να διαβάζει και να γράφει. Αυτό είναι λάθος, η φωνολογική επίγνωση είναι μια ικανότητα ανεξάρτητη που αναπτύσσεται αργότερα, αλλά είναι απαραίτητη για τη σωστή διαδικασία εκμάθησης της ανάγνωσης και της γραφής.
Δηλαδή, ένα παιδί προσχολικής ηλικίας μπορεί να κατανοήσει πολύ καλά τη σημασία των λέξεων γάλα-γάτα, γιατί αντιλαμβάνεται αυτή τη μικρή διαφορά στο φώνημα λ-τ. Όμως δεν συνειδητοποιεί ότι η λέξη γάτα δομείται από τους ήχους γ-ά-λ-α και η λέξη γάτα από τους ήχους γ-ά-τ-α!
Αυτό συμβαίνει γιατί στον προφορικό λόγο, τον οποίο ακούν και χειρίζονται τα παιδιά, τα φωνήματα(οι μεμονωμένοι ήχοι) δεν βρίσκονται ποτέ μόνα τους. Τα φωνήματα προφέρονται μαζί μέσα στις λέξεις. Οπότε θα πρέπει τα παιδιά να αποκτήσουν την ικανότητα να διακρίνουν μέσα στο λόγο αυτά τα μικρότερα δομικά στοιχεία και να τα χειρίζονται νοητά. Όμως αυτή η ικανότητα είναι ιδιαίτερα δύσκολη γιατί δεν τα ακούν ποτέ μόνα τους οπότε δεν μπορούν να τα απομονώσουν και δεν έχουν κάποια σημασία, δεν σημαίνουν κάτι για τα παιδιά.
Η απόκτηση της φωνολογικής επίγνωσης περιλαμβάνει δύο στάδια:
( “Ξέρει να λέει απ’έξω όλη την αλφαβήτα!!!” – Η “άχρηστη” γνώση πριν την Α’ τάξη!!“)
Αν και τα παιδιά έρχονται απο το νηπιαγωγείο έχοντας αναπτύξει στον βαθμό που μπορούν την φωνολογική επίγνωση, συνήθως αυτή είναι σε επίπεδο συλλαβής και αναγνώρισης του πρώτου φθόγγου, που είναι το πρώτο στάδιο.
Σκοπός του εισαγωγικού κεφαλαίου ‘Πού είναι ο Άρης” είναι τα παιδιά να έρθουν σε επαφή με τα βασικά δομικά στοιχεία του λόγου, δηλαδή τις συλλαβές και τα φωνήματα και τη σύνθεσή τους, δηλαδή σε συλλαβές και λέξεις. Μάλιστα αυτή η πρώτη επαφή γίνεται με τη χρήση συγκεκριμένων βασικών φωνημάτων/γραμμάτων, των πιο συχνά χρησιμοποιούμενων και των συλλλαβών και λέξεων που σχηματίζουν.
Τι καλύτερη ευκαιρία να ενισχύσουμε τη φωνολογική τους επίγνωση μέσα από αυτή τη διαδικασία;
Η φωνολογική επίγνωση είναι μια νοητή διεργασία, δηλαδή σχηματίζουμε στο μυαλό την νοητική αναπράσταση της λέξης για να μπορέσουμε να διακρίνουμε τα στοιχεία που την αποτελούν. Αυτό δεν είναι κάτι εύκολο για τα παιδιά.
Στο βιβλίο αυτή τη διαδικασία παρουσιάζεται συμβολικά, με τους αντίστοιχους φθόγγους δηλαδή τα σύμβολα των γραμμάτων. Κι αυτό είναι εξίσου δύσκολο γιατί θα πρέπει να χειρίζονται πολύ καλά τα σύμβολα για να το αντιληφθούν, γεγονός που δεν συμβαίνει στα παιδάκια αυτής της ηλικίας.
Ένα καλός τρόπος για να μπορέσουν τα παιδιά να χειρίζονται συμβολικά και νοητικά τη φωνολογική δομή της λέξης είναι να ξεκινήσουν από κάτι πραγματικό. Δηλαδή απο κάτι το οποίο μπορούν να πιάσουν και στη συνέχεια να περάσουν στη συμβολική και αφαιρετική αναπαράσταση, δηλαδή με γράμματα και νοητά.
Α. Για να συνειδητοποιήσουν ότι οι λέξεις αποτελούνται απο συλλαβές.
Αυτό είναι το εύκολο στάδιο και συνήθως τα παιδιά ήδη το έχουν κατακτήσει όταν έρχονται στην Α’ τάξη.
Είναι εύκολο γιατί είτε με παλαμάκια είτε με πηδηματάκια τα παιδιά απομονώνουν ηχητικά τις συλλαβές κί έτσι αρχίσουν να τις συνειδητοποιούν και να τις εντοπίζουν μέσα στον λόγο.
Αν κάποιο παιδάκι δυσκολεύεται να χωρίσει σε συλλαβές μια λέξη βαρώντας παλαμάκια, τότε μπορεί να κάνει πηδηματάκια στα πλακάκια της τάξης. Αυτο θα το βοηθήσει να συντονίσει και να συνδέσει τα πηδηματάκια του με την κάθε συλλαβή.
Β. Για να συνειδητοποιήσουν ότι οι λέξεις αποτελούνται από φωνήματα (μεμονωμένους ήχους)
Αυτό είναι πιο δύσκολο στάδιο και συχνά τα παιδιά στην Α’ τάξη είτε δεν το έχουν κατακτήσει είτε το έχουν κατακτήσει μονομερώς. Δηλαδή μπορεί να συνειδητοποιούν τα φωνήνεντα αλλά όχι τα σύμφωνα, να συνειδητοποιούν ίσως τον πρώτο φώνημα ή να συγχέουν τη συλλαβή με το φώνημα. Δηλαδή να λένε “κα” από το καπέλο και να εννοούν “κ”.
Αλλά με τι χειροπιαστό μπορούμε να συνδυάσουμε τους ήχους από τις συλλαβές και τα φωνήματα; Με κυβάκια!
Τα κυβάκια είναι ένα υλικό που υπάρχει στις τάξεις. Αν δεν υπάρχει, μπορεί κανείς να προμηθευτεί ωραία ξύλινα κυβάκια από το γνωστό μεγάλο μαγάζι που όλοι επισκεπτόμαστε σε πολύ οικονομική τιμή.
Σε αυτή την περίπτωση χρειαζόμαστε τα κυβάκια λευκά-ξύλινα ή κυβάκια του ίδιου χρώματος. Δεν θέλουμε να γράφουν κάτι επάνω. Θέλουμε να δουλέψουμε με ήχους και να τους συνδέσουν με κάτι χειροπιαστό δηλαδή τα κυβάκια. Δε θέλουμε να αρχίσουν να προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν και συμβολα (τα γράμματα) που θα τα δυσκολέψει περίσσοτερο και θα τα αποπροσανατολίσει απο τον στόχο μας.
Σε αυτό το εισαγωγικό κεφάλαιο τα παιδιά επεξεργάζονται συγκεκριμένες λέξεις όπως “παπί”, “πανί”,”πίτα”, “πατάτα” κτλ. Δεν χρειάζονται περισσότερες λέξεις για να αντιληφθούν τα φωνήματα, τη δομή των λέξεων και κατά συνέπεια τον μηχανισμό του συλλαβισμού.
Τι κάνουμε;
Βιβλιογραφία
Τι από όλα αυτά θα χρειαστεί να κάνει ένα παιδάκι νηπιαγωγείου για να του είναι χρήσιμο να γνωρίζει απ’ έξω την άλφαβήτα; Τίποτα από όλα αυτά!
Στην πρώτη δημοτικού το παιδί θα πρέπει να μάθει τα γράμματα σαν σύμβολα(μορφή) και σαν ήχους και μετά να τα συνδυάζει για να φτιάχνει φωνές(συλλαβές) και λέξεις.
Για να το καταφέρει αυτό απαραίτητη προϋπόθεση είναι να μπορεί να συνειδητοποιεί και να αναγνωρίζει τα στοιχεία που “χτίζουν” την κάθε λέξη της γλώσσας μας. Αυτά τα στοιχεία είναι τα φωνήματα, δηλαδή οι ήχοι(φθόγγοι). Με απλά λόγια, το παιδί θα πρέπει να είναι ικανό να αντιλαμβάνεται τους ήχους που υπάρχουν μέσα σε μια λέξη.
Θα έλεγε κανείς ότι είναι μια εύκολη διαδικασία. Εμείς την κάνουμε αυτόματα. Σωστά; Ναι! Όμως πώς φτάσαμε σε αυτό; Και πόσο χρόνο χρειαστήκαμε;
Για να το καταφέρουν, λοιπόν, τα παιδιά, χρειάζονται χρόνο και δύο στάδια που πρέπει να κατακτήσουν.
Το να μάθουν τα παιδιά απ’ έξω την άλφαβήτα είναι σχετικά μια εύκολη διαδικασία. Μπορούν να την μάθουν όπως μαθαίνουν ένα ποίημα και με τα τραγουδάκια που υπάρχουν μπορεί αυτό να γίνει ακόμα πιο εύκολο και διασκεδασικό! Όμως, όταν βιαζόμαστε να μαθουν τα παιδιά το όνομα του κάθε γράμματος, τα κάνουμε να ταυτίσουν το σύμβολο δηλαδή την εικόνα του γράμματος με τον ήχο που κάνει όλο το όνομά του π.χ. κ – “κάπα”, σ – “σίγμα”, γ – “γιώτα”.
Μου έχει τύχει αρκετές φορές, παιδάκια τα οποία αν κι έχουν ικανοποιητική φωνολογική επίγνωση, στην προσπάθειά τους να διαβάσουν να τους βγαίνει αυθόρμητα το όνομα του γράμματος και από αυτό η συλλαβή του. Δηλαδή:
νερό: νι-ε ρο
Λένε νι και ρο γιατί είναι τα ονόματα των γραμμάτων.
Σε αυτή την περίπτωση υπερισχύει αυτό που έχουν διδαχθεί πιο νωρίς και όχι αυτό που έμαθαν πρόσφατα και ακόμα δεν έχουν την εμπειρία. Χρησιμοποιούν την συλλαβή του ονόματος του γράμματος γιατί μπορούν να την απομονώσουν εύκολα. Οδηγούνται σε λάθος γιατι σχηματίζουν κάτι που δεν τους δίνει νόημα. Και τελικά διορθώνουν, χρησιμοποιώντας το σωστό. Τσάμπα κόπος!
Κι αν ένα παιδάκι έχει μία μεγαλύτερη δυσκολία; Αν για κάποιον λόγο δυσκολεύεται να διακρίνει ακουστικά τους ήχους; Τότε, η γνώση των ονομάτων των γραμμάτων κάνει ακόμα δυσκολότερη τη διαδικασία αυτή και φυσικά το απομακρύνει από τον τελικό στόχο που είναι η ανάγνωση.
Γι αυτό το λόγο, το βιβλίο του δασκάλου συμβουλεύει η διδασκαλία της άλφαβήτα να γίνει μετά την ολοκλήρωση της διδασκαλίας όλων των γραμμάτων, δηλαδή στο τέλος του Α΄τεύχους.
Και δηλαδή το παιδί μου πώς θα προετοιμαστεί για την Α΄τάξη;
Αρχικά, δεν είπε κανείς ότι το παιδί πρέπει να ξέρει τα γράμματα ή να ξέρει να διαβάζει πριν ξεκινήσει την Α’ τάξη για να είναι πρετοιμασμένο. Γιατί αν τα ξέρει ήδη ποιος ο λόγος να πάει;
Επιπλέον, η δουλειά που γίνεται στο νηπιαγωγείο αρκεί! Οι νηπιαγωγοί κάνουν την απαραίτητη προσπάθεια τα παιδάκια του νηπιαγωγείου να έχουν αρχίσει να αναπτύσσουν αυτή την ικανότητα, στο επίπεδο που μπορούν για την ηλικία τους. Η υπόλοιπη δουλειά θα συνεχιστεί στο δημοτικό, αφού τότε θα έχουν και μεγαλύτερη ωριμότητα.
Τέλος, οι “παλιοί” είχαν πολύ ωραία παιχνίδια τα οποία ίσως στις μέρες μας να φαντάζουν “χαζά” αλλά…. αν το σκεφτούμε ίσως να βοηθούν να εξασκούνται τα παιδιά παίζοντας. Ας θυμηθούμε δύο από αυτά!
1. Ποιος θυμάται το “Σε βάζω! Σε βάζω!”;
– Σε βάζω! Σε βάζω!
– Πού με βάζεις;
– Πάνω στη βρύση!
– Κι άμα πέσω από τη βρύση;
– Θα έρθει ο άγγελος/η μαμα/η γιαγιά (όποιος θέλετε) να σε φιλήσει/πατήσει/ρωτήσει!
(Άλλη εκδοχή: …να σου μιλήσει!)
Δεν έχει σημασία αν θα βγάζει νόημα αλλά να κάνει ηχητικά ομοιοκαταληξία με την προηγούμενη λέξη! Αυτό το παιχνίδι θα το βοηθήσει να διακρίνει τους τελευταίους ήχους από τις λέξεις που είναι και πιο δύσκολο σε σχέση με το να διακρίνει τους πρώτους.
Παίξτε το παιχνίδι με το παιδί και φτιάξτε ομοιοκαταληξίες.
Αρχικά εσείς! Φτιάξτε ομοιοκαταληξίες που ταιριάζουν. Στη συνέχεια άλλες που δεν ταιριάζουν. Παρατηρείστε αν αντιλαμβάνεται ότι δεν ομοιοκαταληκτούν οι λέξεις και ότι του φαινεται ηχητικά αστείο ή λάθος!
Στη συνέχεια δώστε εσείς τη μια λέξη (δηλαδή που το βάζετε!) και κάντε το να σας βοηθήσει ώστε να σκεφτεί τη λέξη που θα ομοιοκαταληκτεί!
2. Η εύκολη προφορική εκδοχή του “όνομα-ζώο-φυτό”
Διαλέξτε μια κατηγορία. Επιλέξτε έναν φθόγγο που θα αρχίζουν οι λέξεις σας. Είναι σημαντικό να είναι φθόγγος και όχι γράμμα! Πείτε τον κανόνα:
– Θα βρίσκουμε λέξεις/ζώα/πράγματα που αρχίζουν από “κ”.
Όχι από “κου” ούτε από “κάπα”! Είπαμε θέλουμε καθαρούς ήχους!
Προσπαθήστε να λέτε εναλλάξ λέξεις. Δώστε χρόνο!
Εναλλακτικός τρόπος: να ζωγραφίσετε κάτι που αρχίζει από “κ”.
Αυτές είναι μερικές ιδέες, αλλά μπορούμε ακόμα να επινοήσουμε και δικά μας ώστε να βοηθήσουμε τα παιδιά να καταφέρουν να αντιλαμβάνονται τους ήχους μέσα στις λέξεις.
Στο συγγραφικό στάδιο:
Καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας ήμουν ανάμεσα στα παιδιά. Έκανα υποδείξεις, βοηθούσα σε ό,τι χρειάζονταν, τα έβαζαν να ξαναδιαβάσουν μια πρόταση ώστε να βρουν το λάθος στη σύνταξη και να το διορθώσουν.
Τα φύλλα εργασίας για τις περιγραφές θα τα βρείτε:
Β΄τάξη – Που λες είδα…
Πάντα γκρινιάζουμε ότι τα παιδιά δεν χρησιμοποιούν επίθετα στον γραπτό τους λόγο. Άλλωστε ούτε κι εγώ σαν παιδί χρησιμοποιούσα! Μήπως όμως δεν τους έχουμε δείξει τον τρόπο;
Γενικά, μου αρέσει να “σπάω” τα μαθήματα σε επιμέρους μικρά βήματα ώστε κάθε φορά τα παιδιά να βάζουν ένα ακόμα πετραδάκι σε αυτό που έχουν μάθει. Θεωρώ ότι είναι απόδοτικότερο από το να τα φορτώνω και να τα πιέζω με όσα περισσότερα γίνεται σε μία μέρα.
Επίσης προσπαθώ ο στόχος και το τι θα διδαχτούν να είναι ξεκάθαρο κάθε φορά και να είναι ένα το αντικείμενο, ειδικά σε σημαντικές ενότητες. Παλιότερα δεν το έκανα. Τώρα πια νομίζω είναι πιο αποτελεσματικό, αν και περισσότερο χρονοβόρο. Ειδικά με την πίεση της ύλης.
Τελικά, δεν ξέρω αν είναι το καλύτερο. Έχω όμως την αίσθηση ότι είναι πιο αποτελεσματικό για τα παιδιά.
Άλλωστε η τελική επιλογή είναι δική μας!