Η εκπαίδευση, δηλαδή οι τρόποι και οι μέθοδοι με τις οποίες μπορούμε να μεταβιβάσουμε την γνώση στις επόμενες γενιές, υπήρξε ανέκαθεν αντικείμενο έντονου ενδιαφέροντος, προβληματισμών και συγκρούσεων.
Πολλοί φιλόσοφοι και παιδαγωγοί ασχολήθηκαν με τα ζητήματα της εκπαίδευσης, προσπαθώντας να απαντήσουν σε ερωτήματα όπως ποιος είναι ο σκοπός της εκπαίδευσης, ποιες γνώσεις πρέπει να παρέχονται μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος, με ποιους τρόπους μπορεί αυτή να πραγματοποιηθεί με στόχο το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Παράλληλα προέκυψε η ανάγκη για νέους, πιο συμπεριληπτικούς τρόπους εκπαίδευσης και για παροχή ίσων ευκαιριών σε όλο και περισσότερες κατηγορίες μαθητών.
Παρακάτω αναπτύσσονται οι θέσεις κάποιων από τους σημαντικότερους επιστήμονες φιλόσοφους ή/και παιδαγωγούς του 20ου αιώνα σχετικά με την εκπαίδευση, οι οποίοι προσπάθησαν να δώσουν την δική τους απάντηση σε αυτούς τους προβληματισμούς και οι οποίοι επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο σήμερα αντιλαμβανόμαστε τις διαδικασίες της διδασκαλίας και της μάθησης. Αξίζει να τους θυμηθούμε.
John Dewey (1859—1952)
Στην Αμερική ο πρώτος παιδαγωγός που φαίνεται να υποστήριξε την εισαγωγή της διερευνητικής μάθησης στο εκπαιδευτικό σύστημα ήταν ο Dewey.
Ο John Dewey ήταν ηγετικός εκπρόσωπος της αμερικανικής σχολής σκέψης γνωστής ως πραγματισμός, που θεωρούσε τη γνώση ως αποτέλεσμα της ενεργής προσαρμογής του ανθρώπινου οργανισμού στο περιβάλλον του. Από αυτή την άποψη, η μάθηση γίνεται αντιληπτή ως μια διαδικασία που ξεκινά από ένα εμπόδιο, συνεχίζει με ενεργητικό χειρισμό του περιβάλλοντος για τον έλεγχο υποθέσεων και οδηγεί σε αναπροσαρμογή του οργανισμού στο περιβάλλον, η οποία επιτρέπει στην ανθρώπινη δραστηριότητα να συνεχίσει πάλι, έχοντας λύσει το πρόβλημα.
Ο Dewey ήδη από τις αρχές της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα πρότεινε πως ο μαθητής θα πρέπει να συμμετέχει ενεργά στην μάθησή του και ο δάσκαλος να καθοδηγεί και να αποκτά τον ρόλο του διαμεσολαβητή.
Περισσότερα για τον John Dewey: John Dewey
Lev Semyonovich (L. S.) Vygotsky (1896 – 1934)
Σοβιετικός (Λευκορώσος) ψυχολόγος, ο οποίος θεμελίωσε το μοντέλο του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού. Ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός ερμηνεύει τη μάθηση ως μια κοινωνική και συνεργατική δραστηριότητα.
Ο Vygotsky τονίζει τη σημασία των κοινωνικών και πολιτιστικών παραγόντων στη διαδικασία της μάθησης και ανέδειξε τη σπουδαιότητα του παιχνιδιού ως μέσο αγωγής και ανάπτυξης του ατόμου. Σύμφωνα με τον Vygotsky, αν και οι διανοητικές λειτουργίες παίζουν σημαντικό ρόλο στην εξελικτική διαδικασία του παιδιού, ο πυρήνας της εξέλιξης είναι οι κοινωνικοί παράγοντες που παρεμβάλλονται ή περιβάλλουν το άτομο και οι οποίοι έχουν κομβική σημασία για την γνωστική εξέλιξή του. Πρόκειται για μια σύγχρονη προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η σκέψη κάθε ατόμου οικοδομείται με βάση την κοινωνική αλληλεπίδραση.
Στην σύντομη ζωή του κατάφερε και άφησε ως παρακαταθήκη ένα ευρύ και σημαντικότατο έργο, στον πυρήνα του οποίου βρίσκεται η αντίληψη πως η ανάπτυξη των γνωστικών λειτουργιών υψηλότερου επιπέδου στον νέο άνθρωπο γίνεται μέσω της κοινωνικής αλληλεπίδρασης με ενήλικα μέλη της κοινωνίας. Ο μαθητής ανακαλύπτει μόνος του τη γνώση, ενώ ο εκπαιδευτικός λειτουργεί υποστηρικτικά.
Περισσότερα για τον Vygotsky: Lev Semyonovich Vygotsky
Maria Montessori (1870 – 1952)
Ιταλίδα εκπαιδευτικός και δημιουργός του εκπαιδευτικού συστήματος που φέρει το όνομά της. Το σύστημα Montessori χαρακτηρίζεται από την εμπιστοσύνη στις δημιουργικές δυνατότητες των παιδιών, στην επιθυμία τους να μάθουν και από την πίστη στο δικαίωμα κάθε παιδιού να αντιμετωπίζεται ως άτομο.
Η Μοντεσσόρι περιφρόνησε τις συμβατικές αίθουσες διδασκαλίας, όπου «τα παιδιά είναι στερεωμένα το καθένα στην θέση του σαν πεταλούδες σε καρφίτσες». Αντί για αυτό, επιδίωξε να διδάξει τα παιδιά παρέχοντάς τους συγκεκριμένα υλικά και σχεδιάζοντας περιστάσεις που να ευνοούν την μάθηση μέσω της χρήσης αυτών των υλικών.
Η φιλοσοφία της Μοντεσσόρι χαρακτηρίζεται από την εμπιστοσύνη στην ατομική πρωτοβουλία και την αυτενέργεια, με βασικό στοιχείο την αυτοεκπαίδευση. Ο δάσκαλος παρείχε και παρουσίαζε την «εκπαιδευτική συσκευή», αλλά παρέμενε στο παρασκήνιο, αφήνοντας στο παιδί την πρωτοβουλία του χειρισμού. Στο σύστημα της Μοντεσσόρι η βιολογική και η νοητική ανάπτυξη είναι συνδεδεμένες.
Περισσότερα για την Maria Montessori: Maria Montessori
Célestin Freinet (1896 – 1966)
Ο Σελεστέν Φρενέ ήταν διακεκριμένος Γάλλος παιδαγωγός και εκπαιδευτικός μεταρρυθμιστής. Τέλος φόρμαςΟι δημοσιεύσεις του αποτελούν μια ριζοσπαστική κριτική του παραδοσιακού δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος. Από την αρχή της επαγγελματικής του ζωής, το κύριο ενδιαφέρον του Freinet ήταν να βελτιώσει την κοινωνική και πολιτιστική κατάσταση των παιδιών της εργατικής τάξης.
Ο Freinet εισήγαγε την τεχνική της χρήσης τυπογραφείου από τα παιδιά για την εκτύπωση κειμένων που τα ίδια ελεύθερα είχαν συνθέσει. Οι μαθητές κατέγραφαν τις προσωπικές τους περιπέτειες, βιώματα μέσα και έξω από την τάξη κ.ο.κ. και στη συνέχεια αυτά τα κείμενα παρουσιάζονταν στην τάξη, σχολιάζονταν και διορθώνονταν από το σύνολο της τάξης, για να εκτυπωθούν τελικά από τα ίδια τα παιδιά. Ο Freinet ονόμασε αυτήν την προσέγγιση Ελεύθερη γραφή (“Texte libre”).
Ο Freinet ενθάρρυνε επίσης τα παιδιά να διεξάγουν τις δικές τους έρευνες πεδίου (“sortie-enquête”) και να διερευνούν, να παρατηρούν και να μελετούν τόσο το φυσικό τους περιβάλλον όσο και την τοπική τους κοινότητα. Πίσω στην αίθουσα, παρουσίαζαν τα αποτελέσματά τους, εκτύπωναν κείμενα, δημιουργούσαν περιοδικό και στη συνέχεια έστελναν όλο αυτό το υλικό σε μαθητές που έκαναν αντίστοιχη εργασία σε άλλα σχολεία.
Σήμερα η παιδαγωγική Freinet εξακολουθεί να είναι ένα πολύ ισχυρό, διεθνές κίνημα που καλύπτει όλο το φάσμα των σχολικών επιπέδων από το νηπιαγωγείο έως το πανεπιστήμιο και την εκπαίδευση ενηλίκων, με σημεία διαχρονικής αξίας, που μπορούν να δώσουν λύσεις σε προβλήματα της σύγχρονης ταραγμένης εποχής.
Περισσότερα για τον Célestin Freinet: Célestin Freinet
Paulo Freire (1921 – 1997)
Ο Paulo Freire, το 1972, με το έργο του Αγωγή του Καταπιεζόμενου (Freire 1997), επέκρινε την «τραπεζική αντίληψη της εκπαίδευσης» ενώ απαιτούσε περισσότερο διαλεκτικές και συμμετοχικές μορφές παιδαγωγικής, αντίστοιχες με εκείνες του Dewey. Ενώ, όμως, ο Dewey υποστήριζε ότι η εκπαίδευση πρέπει να προετοιμάζει πολίτες για τη δημοκρατία, ο Freire επεδίωξε να αναπτύξει μια παιδαγωγική («Κριτική Παιδαγωγική») που θα καλλιεργούσε συνειδήσεις και θα δημιουργεί υποκείμενα ικανά να αντισταθούν στην κοινωνική ανισότητα και την καταπίεση και να δραστηριοποιούνται για να δημιουργήσουν μια περισσότερο δημοκρατική και δίκαιη κοινωνία.
Ο Freire υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει ουδέτερη εκπαιδευτική διαδικασία. Η εκπαίδευση είτε λειτουργεί ως εργαλείο για να διευκολύνει την ενσωμάτωση της νεότερης γενιάς μέσα στη λογική του συστήματος ή συνιστά «πρακτική ελευθερίας» – πεδίο άσκησης της ελευθερίας, επιτρέποντας στους μαθητές να ασχοληθούν κριτικά και δημιουργικά με την πραγματικότητα και να ανακαλύψουν πώς να συμμετέχουν στην αλλαγή του κόσμου τους.
Περισσότερα για τον Paulo Freire: Paulo Freire
Επίλογος
Η εκπαίδευση γενικά και η εκπαίδευση στις φυσικές επιστήμες ειδικότερα πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τον ρόλο των Επιστημών όχι ως «ουδέτερη» γλώσσα αλλά ως εκφραστές ενός αξιακού συστήματος.
Εκπαίδευση στις φυσικές επιστήμες με στόχο τη δημοκρατία θα μπορούσε να σημαίνει ότι οι μαθητές αποκτούν τις απαραίτητες ικανότητες ώστε να μπορούν να αντιλαμβάνονται με κριτικό τρόπο και να επεξεργάζονται θέματα που αφορούν κοινωνικά ζητήματα όπως την ανεργία, τα περιβαλλοντικά ζητήματα, τις συνθήκες διαβίωσης μειονοτικών ομάδων κ.λπ. ως κριτικά σκεπτόμενοι πολίτες.
Καθώς οι εποχές και οι αντιλήψεις αλλάζουν, η κριτική μελέτη του έργου και των θέσεων που διατυπώθηκαν από ανθρώπους που αφιέρωσαν την ζωή τους στην παιδαγωγική επιστήμη έχει πολλά να προσφέρει, αφού αυτό που παραμένει διαχρονικά σταθερό είναι η ανάγκη για διαμόρφωση κριτικά σκεπτόμενων πολιτών.
Πηγές:
Britannica, T. E. (2021, June 07). L. S. Vygotsky. Ανάκτηση από Britannica: https://www.britannica.com/biography/L-S-Vygotsky
Encyclopaedia Britannica, T. E. (1999, March 21). Maria Montessori Italian educator. Ανάκτηση από Britannica: https://www.britannica.com/biography/Maria-Montessori
Field, R. (χ.χ.). John Dewey (1859—1952). Ανάκτηση από Internet Encyclopedia of Philosophy: https://iep.utm.edu/dewey/
History of Freinet Pedagogy. (2011, October 09). Ανάκτηση από WaybackMachine Internet Archive: https://web.archive.org/web/20111009143802/http://www.freinet.org/icem/history.htm
Σκορδούλης, Κ., & Κατσιαμπούρα, Γ. (2019). Πολιτισμικές και κριτικές εκπαιδευτικές προσεγγίσεις των φυσικών επιστημών. Παιδαγωγική Επιθεώρηση, Τόμος 36, Τεύχος 68, σσ. 178-193.
