Ο ελληνισμός κατά την Τουρκοκρατία από τα μέσα του 18ου έως τις αρχές του 19ο αι.
Οι περισσότεροι Έλληνες (80%) ήταν αγρότες και δούλευαν σε κτήματα που ανήκαν συνήθως σε Τούρκους και η ζωή τους ήταν στερημένη και δύσκολη. Κάποιοι ήταν ναυτικοί. Μερικοί έφευγαν στα βουνά και γίνονταν κλέφτες. Άλλοι γίνονταν αρματολοί, οι οποίοι ήταν ένοπλα σώματα για την τήρηση της τάξης και δούλευαν για την οθωμανική διοίκηση. Στις ανώτερες τάξεις ανήκαν οι προεστοί ή πρόκριτοι, οι οποίοι διοικούσαν τις ελληνικές κοινότητες και συγκέντρωναν τους φόρους για το οθωμανικό κράτος. Ανήκαν επίσης οι έμποροι και οι καραβοκύρηδες. Τέλος υπήρχαν οι Φαναριώτες, οι οποίοι ήταν μορφωμένοι που κατοικούσαν στη συνοικία Φανάρι της Κων/πολης, περιοχή όπου βρισκόταν το Πατριαρχείο, και συχνά έπαιρναν διοικητικές θέσεις στην οθωμανική αυτοκρατορία.
Η οργάνωση της επανάστασης του 1821
Την επανάσταση προετοίμασε η Φιλική Εταιρεία, μια μυστική οργάνωση που δημιούργησαν έμποροι το 1814 στην Οδησσό της Ρωσίας, όπου υπήρχε ισχυρή ελληνική παρουσία (παροικία). Αρχηγός ορίστηκε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, ο οποίος ήταν αξιωματικός του ρωσικού στρατού, μετά την άρνηση του Ιωάννη Καποδίστρια να αναλάβει αυτή τη θέση.
Η επανάσταση στις παραδουνάβιες ηγεμονίες
Η επανάσταση ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 1821 από τις οθωμανικές ηγεμονίες στη σημερινή Ρουμανία. Αρχηγός ήταν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. Η επανάσταση απέτυχε, γιατί δεν υπήρξε τελικά η υποστήριξη που αναμενόταν από τους τοπικούς ηγεμόνες και τη Ρωσία. Ο Υψηλάντης συνελήφθη.
Η οργάνωση των επαναστατημένων Ελλήνων και ο εμφύλιος πόλεμος
Μετά την έκρηξη της επανάστασης στην Πελοπόννησο τον Μάρτιο το 1821 οι Έλληνες είχαν επιτυχίες και απελευθέρωσαν κάποια εδάφη. Τότε κρίθηκε αναγκαίο να οργανώσουν κάποια μορφή κρατικής διοίκησης. Για τον λόγο αυτό πραγματοποίησαν τρεις Εθνοσυνελεύσεις, στις οποίες συμμετείχαν αντιπρόσωποι του λαού από τις τάξεις των προκρίτων, των Φαναριωτών, των ιερέων και των οπλαρχηγών. Μετά τη Β Εθνοσυνέλευση (1823) ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στους Έλληνες που είχαν την εξουσία πριν την επανάσταση (πρόκριτοι, ιεράρχες, Φαναριώτες) και στους στρατιωτικούς ηγέτες που αναδείχτηκαν στα πεδία των μαχών (οπλαρχηγοί, Φιλικοί). Οι αιτίες του πολέμου ήταν : α) η διαμάχη για την εξουσία, β) οι διαφωνίες για τη διαχείριση του δανείου που είχαν στο μεταξύ συνάψει στην Αγγλία, γ) οι προσωπικές και τοπικιστικές αντιθέσεις. Ο πόλεμος τέλειωσε το 1825 και έφερε την επανάσταση σε κρίσιμο σημείο. Στη Γ΄ Εθνοσυνέλευση αποφασίστηκε να κληθεί ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο οποίος τότε ήταν υπουργός εξωτερικών στη Ρωσία, για να κυβερνήσει την Ελλάδα για εφτά χρόνια.
Ελληνική επανάσταση και Ευρώπη
Οι ευρωπαίοι ηγέτες αρχικά είχαν αρνητική στάση απέναντι στην ελληνική επανάσταση. Όμως το 1823 ο Άγγλος υπουργός εξωτερικών Κάνιγκ άλλαξε την πολιτική του απέναντι στην επανάσταση θεωρώντας ότι συνέφερε περισσότερο τη χώρα του να βοηθήσει στη δημιουργία ελληνικού κράτους. Έτσι παρέσυρε και τις άλλες μεγάλες δυνάμεις της εποχής, Γαλλία και Ρωσία. Μετά από τη ναυμαχία του Ναβαρίνου(1827) στην οποία οι τρεις δυνάμεις νίκησαν τον τουρκικό στόλο, υπογράφτηκε το πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας (1830), με το οποίο δημιουργήθηκε το πρώτο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος. Στα όριά του περιλάμβανε τις περιοχές: Πελοπόννησο, Στερεά Ελλάδα μέχρι τους ποταμούς Αχελώο-Σπερχειό, Εύβοια, Κυκλάδες, Σποράδες.
Ο Καποδίστριας ως κυβερνήτης της Ελλάδας (1828-1831)
Όταν ήρθε ο Καποδίστριας στην Ελλάδα (1828), βρήκε τη χώρα σε τραγική κατάσταση. Γι’ αυτόν τον λόγο συγκέντρωσε όλες τις εξουσίες στα χέρια του. Συγκρότησε τακτικό στρατό, οργάνωσε την οικονομία (ίδρυση τράπεζας, κοπή νομίσματος, του φοίνικα, εκσυγχρονισμός γεωργίας) και την εκπαίδευση και πέτυχε την αύξηση των συνόρων μέχρι τη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού κόλπου. Είχε όμως πολλούς εχθρούς με αποτέλεσμα να δολοφονηθεί το 1831. Εχθροί του Καποδίστρια ήταν οι πρόκριτοι, οι πλούσιοι και οι Φαναριώτες, γιατί τους στέρησε την εξουσία. Επίσης, οι διανοούμενοι τον κατηγορούσαν ότι ήταν αυταρχικός, γιατί δεν έδωσε Σύνταγμα. Τέλος, οι Άγγλοι και οι Γάλλοι τον θεωρούσαν όργανο της Ρωσίας, γι’ αυτό και υποκινούσαν αντιδράσεις εναντίον του.
Όθωνας: Απόλυτη Μοναρχία (1833-1843)
Μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος. Οι μεγάλες δυνάμεις επενέβηκαν και όρισαν βασιλιά της Ελλάδας τον Όθωνα, γιο του βασιλιά της Βαυαρίας. Επειδή όμως ο Όθωνας ήταν ανήλικος (17 ετών) η εξουσία δόθηκε σε επιτροπή από τρεις βαυαρούς αξιωματούχους (Αντιβασιλεία) για τρία χρόνια μέχρι να ενηλικιωθεί. Το πολίτευμα της χώρας ορίστηκε να είναι Απόλυτη Μοναρχία, δηλαδή ο βασιλιάς διοικούσε όπως αυτός έκρινε χωρίς νομικούς περιορισμούς. Η κακή διοίκηση της Αντιβασιλείας πρώτα και του Όθωνα αργότερα είχε σαν συνέπεια να αυξηθούν τα προβλήματα και οι αντιδράσεις του λαού. Η γενική αναταραχή οδήγησε σε πολιτική κινητοποίηση για την παραχώρηση Συντάγματος από τον Όθωνα. Την 3η Σεπτεμβρίου 1843 ο λαός συγκεντρώθηκε έξω από το παλάτι(σημερινή Βουλή) και υποχρέωσε τον βασιλιά να δώσει Σύνταγμα.
Όθωνας: Συνταγματική Μοναρχία (1844-1862)
Το Σύνταγμα του 1844: Το Σύνταγμα που ψηφίστηκε όριζε το πολίτευμα της συνταγματικής μοναρχίας. Η εξουσία χωρίστηκε σε : α) νομοθετική: Βουλή, Γερουσία, βασιλιάς, β)εκτελεστική: υπουργοί, βασιλιάς, γ) δικαστική. Ο βασιλιάς και πάλι είχε μεγάλες εξουσίες: διόριζε ο ίδιος τη Γερουσία, τους υπουργούς και τους δικαστές. Ο λαός εξακολουθούσε να είναι δυσαρεστημένος με αποτέλεσμα το 1862 να κηρυχθεί έκπτωτος ο Όθωνας και να διωχθεί από την Ελλάδα.
Η Μεγάλη Ιδέα: Έτσι ονομάστηκε η ιδέα ότι για να αναπτυχθεί το κράτος θα πρέπει να ενταχθούν σε αυτό οι περιοχές με ελληνικούς πληθυσμούς που βρίσκονταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Οι Έλληνες αυτοί ονομάζονταν αλύτρωτοι. Η Μεγάλη Ιδέα υιοθετήθηκε ως επίσημη κρατική πολιτική από αυτή την περίοδο και μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, όταν η μικρασιατική καταστροφή έβαλε τέλος σε αυτήν.
Γεώργιος Α΄ (1863): Βασιλευόμενη Δημοκρατία/ Χαρίλαος Τρικούπης
Μετά την έξωση του Όθωνα οι μεγάλες δυνάμεις αναγόρευσαν βασιλιά της Ελλάδας τον Γεώργιο Γλύξμπουργκ από τη Δανία (1863). Παράλληλα οι Άγγλοι πρόσφεραν στον νέο βασιλιά τα Επτάνησα (1864), που βρίσκονταν τότε υπό αγγλική κατοχή. Νέο Σύνταγμα ψηφίστηκε(1864) το οποίο προέβλεπε: α) το πολίτευμα γινόταν βασιλευόμενη δημοκρατία, β)νομοθετική εξουσία: βασιλιάς, Βουλή, γ) εκτελεστική εξουσία: βασιλιάς, υπουργοί διορισμένοι από τον ίδιο, δ) δικαστική εξουσία: ανεξάρτητη.
Το νέο πολίτευμα είχε προβλήματα κυρίως επειδή ο βασιλιάς διόριζε την κυβέρνηση και δεν δίσταζε να την ανατρέψει όταν διαφωνούσε μαζί της. Το 1875 ο Χαρίλαος Τρικούπης πρότεινε να μην διορίζει ο βασιλιάς την κυβέρνηση, αλλά η Βουλή με την ψήφο της «δεδηλωμένης» εμπιστοσύνης της (αρχή της δεδηλωμένης).
Ο Χαρίλαος Τρικούπης: Εκλεγόταν πρωθυπουργός την περίοδο 1875-1895. Έκανε έργα εκσυγχρονισμού της χώρας συνάπτοντας μεγάλα δάνεια από το εξωτερικό με αποτέλεσμα το 1893 να κηρύξει τη χώρα σε πτώχευση.
Ο πόλεμος του 1897: Το 1896 ξέσπασε επανάσταση στην Κρήτη που ήταν ακόμη υπό οθωμανική κατοχή. Η Ελλάδα έστειλε στρατό και ξέσπασε ελληνοτουρκικός πόλεμος, στον οποίο η χώρα ηττήθηκε και έπρεπε να πληρώσει αποζημιώσεις στους Τούρκους. Για τον λόγο αυτό πήρε δάνειο από τις Δυνάμεις, που υποχρέωσαν τη χώρα να δεχτεί οικονομικό έλεγχο.
Οι βαλκανικοί πόλεμοι (1912-1913)
Αίτια: οι βαλκανικοί λαοί (Έλληνες, Σέρβοι, Βούλγαροι) επιδίωκαν να ενσωματώσουν οθωμανικά εδάφη στα οποία κατοικούσαν ομοεθνείς τους.
Α΄ Βαλκανικός: Αντίπαλοι: Σερβία, Βουλγαρία, Ελλάδα, Μαυροβούνιο εναντίον οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αποτελέσματα: απελευθέρωση Μακεδονίας, Ηπείρου, νησιών βορειοανατολικού Αιγαίου. Απελευθέρωση Θεσ/νίκης: 26 Οκτωβρίου 1912
Β΄ Βαλκανικός : Αντίπαλοι: Σερβία και Ελλάδα εναντίον Βουλγαρίας.
Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος (1914-1918)
Κύριο αίτιο του πολέμου ήταν ο ιμπεριαλισμός (=η επιδίωξη των ισχυρών χωρών να επεκτείνουν τα συμφέροντά τους σε βάρος άλλων κρατών). Συγκεκριμένα, η Γερμανία αναπτυσσόταν γρήγορα, αλλά δεν είχε αποικίες και ανταγωνιζόταν την Αγγλία και Γαλλία που κατείχαν τις περισσότερες και πλουσιότερες αποικίες.
Αντίπαλοι:
| Κεντρικές Δυνάμεις ή Τριπλή Συμμαχία | Αντάντ |
| Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Ιταλία Βουλγαρία οθωμανική αυτοκρατορία | Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία(μέχρι το 1917) Ιταλία (το 1915) ΗΠΑ, Ελλάδα (και οι δύο το 1917) |
Τα μέτωπα των χαρακωμάτων: Δυτικό: στα σύνορα Γερμανίας-Γαλλίας/ Ανατολικό: στα σύνορα μεταξύ Γερμανίας-Ρωσίας
Το τέλος του πολέμου: Οι Κεντρικές Δυνάμεις είχαν υποστεί μεγάλες απώλειες και άρχισαν να συνθηκολογούν.
Η Ελλάδα στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο
Την περίοδο αυτή πρωθυπουργός ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος και βασιλιάς ο Κων/νος. Οι δύο σπουδαιότεροι πολιτικοί άντρες της χώρας διαφωνούσαν σχετικά με τη θέση που θα έπρεπε να κρατήσει η Ελλάδα στον πόλεμο.
Ο Βενιζέλος υποστήριζε ότι θα έπρεπε να πάνε με την Αντάντ, γιατί θεωρούσε ότι θα νικούσε στον πόλεμο. Έτσι η Ελλάδα θα εξασφάλιζε εδαφικά κέρδη. Ο Κων/νος από την άλλη πλευρά υποστήριζε τους Γερμανούς, δεν μπορούσε όμως να προβάλει αυτή τη θέση, γιατί με τις Κεντρικές Δυνάμεις είχαν ήδη ενταχθεί οι εχθροί της Ελλάδας, Βούλγαροι και Οθωμανοί. Έτσι υποστήριζε την ουδετερότητα.
Εθνικός διχασμός: Η διάσταση αυτή απόψεων εξελίχθηκε σε πολιτική κρίση, επεκτάθηκε και στην ελληνική κοινωνία και χώρισε τη χώρα στα δύο. Δημιουργήθηκε το “κράτος” των Αθηνών υπό τον Κων/νο και το “κράτος” της Θεσ/νίκης υπό τον Βενιζέλο. Ήταν ουσιαστικά η πρώτη εμφύλια διαμάχη του 20ου αιώνα.
Τελικά, με την επέμβαση των δυνάμεων της Αντάντ ο Κων/νος υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη χώρα, ο Βενιζέλος επέστρεψε στη Αθήνα και η χώρα βγήκε στον πόλεμο το 1917.
Η λήξη του πολέμου και οι συνθήκες
Συνθήκες λήξης του πολέμου: οι νικητές του πολέμου, δηλαδή τα μέλη της Αντάντ συγκεντρώθηκαν στο Παρίσι (1919-1920), όπου συζήτησαν τους όρους της ειρήνης, οι οποίοι διατυπώθηκαν σε πέντε συνθήκες. Οι όροι των συνθηκών αυτών ήταν ταπεινωτικοί για τους ηττημένους. Την Ελλάδα αφορούσε: α) η συνθήκη του Νεϊγύ, με την οποία η Ελλάδα έπαιρνε την Ανατολική Μακεδονία και Δυτική Θράκη από τη Βουλγαρία και β) η συνθήκη των Σεβρών, με την οποία η Ελλάδα έπαιρνε από την Τουρκία τα νησιά βορειανατολικού Αιγαίου και την Ίμβρο και Τένεδο, την Ανατολική Θράκη μέχρι τα πρόθυρα της Κων/πολης και την περιοχή της Σμύρνης για πέντε χρόνια.
Κοινωνία των Εθνών: ήταν ένας οργανισμός, ο πρόδρομος του ΟΗΕ, που δημιουργήθηκε μετά το τέλος του Α΄ παγκόσμιου πόλεμου, όπου θα απευθύνονταν τα κράτη για την επίλυση των διαφορών τους, ώστε να αποφευχθούν μελλοντικές συγκρούσεις.
Ο ελληνισμός της δυτικής Μικράς Ασίας και του Πόντου
Στη Μικρά Ασία και τον Πόντο υπήρχαν πολλές και οργανωμένες ελληνικές κοινότητες. Στη Σμύρνη οι Έλληνες αποτελούσαν την πλειονότητα του πληθυσμού. Στη Μικρά Ασία υπήρχαν τράπεζες και επιχειρήσεις που σχετίζονταν με το εμπόριο και τις ναυτιλιακές δραστηριότητες, ενώ στον Πόντο ασχολούνταν κυρίως με την αγροτική οικονομία και το εμπόριο. Υπήρχαν σχολεία και έντονη πολιτιστική δραστηριότητα.
Μετά τους βαλκανικούς πολέμους οι Τούρκοι ξεκίνησαν διωγμούς εναντίον των Ελλήνων που εκδηλώθηκαν με δύο τρόπους: α) με εκτόπιση ελληνικών πληθυσμών στο εσωτερικό της χώρας, β) με τα τάγματα εργασίας, όπου κατατάσσονταν οι άνδρες άνω των 45 και οδηγούνταν σε καταναγκαστικά έργα. Με αυτούς τους τρόπους εξοντώθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες.
Ο μικρασιατικός πόλεμος (1919-1922)
Το 1919 αποβιβάστηκε στη Σμύρνη ελληνικός στρατός, αφού σύμφωνα με τη συνθήκη των Σεβρών η περιοχή θα ανήκε στην Ελλάδα για πέντε χρόνια. Μετά από αυτό το διάστημα θα γινόταν δημοψήφισμα και ο πληθυσμός θα αποφάσιζε αν θα ανήκει στην Ελλάδα ή στην Τουρκία. Όμως μετά από άδεια που πήρε ο Βενιζέλος από τους συμμάχους της Αντάντ ο στρατός προχώρησε κι άλλο.
Η αντίδραση του Κεμάλ: Η προέλαση του ελληνικού στρατού μέσα στην οθωμανική αυτοκρατορία, καθώς και η ταπείνωση που ένιωσαν οι Τούρκοι από τη διάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας μετά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο προκάλεσε τη δημιουργία κινήματος αντίστασης από την πλευρά των Τούρκων. Αρχηγός αυτού του κινήματος ήταν ο Μουσταφά Κεμάλ. Ο Κεμάλ κατάφερε να πάρει με το μέρος του τους πρώην συμμάχους της Ελλάδας, Γάλλους και Ιταλούς, καθώς και τη Σοβιετική Ένωση υπογράφοντας μαζί τους συμφωνίες.
Η πολιτική κατάστασης στην Ελλάδα: Ο Βενιζέλος προχώρησε σε εκλογές, τις οποίες έχασε. Ο αντίπαλός του, Δημήτριος Γούναρης, που κέρδισε τις εκλογές συνέχισε τον πόλεμο στη Μικρά Ασία. Επίσης, με δημοψήφισμα επανέφερε τον βασιλιά Κων/νο στην Ελλάδα, τον οποίο είχαν αναγκάσει να φύγει οι σύμμαχοι της Αντάντ και ήταν ανεπιθύμητος σε αυτούς. Το γεγονός αυτό έδωσε την αφορμή στους συμμάχους να εγκαταλείψουν την Ελλάδα, η οποία τώρα διεξήγαγε τον πόλεμο χωρίς καμιά υποστήριξη.
Η ήττα: Το καλοκαίρι του 1921 ο ελληνικός στρατός έφτασε λίγο έξω από την Άγκυρα. Το 1922 εκδηλώθηκε η αντεπίθεση του τουρκικού στρατού. Ο ελληνικός στρατός εξαντλημένος και απομονωμένος στα βάθη της Μικράς Ασίας ηττήθηκε και υποχώρησε. Οι ελληνικοί πληθυσμοί παρέμειναν απροστάτευτοι και εκτεθειμένοι στη σφαγή. Η Σμύρνη παραδόθηκε στις φλόγες. Όσοι κατάφεραν να σωθούν πήραν το δρόμο για την Ελλάδα.
Εξελίξεις μετά τον μικρασιατικό πόλεμο
Μετά τη μικρασιατική καταστροφή την εξουσία στην Ελλάδα πήρε ο στρατός. Δικάστηκαν και εκτελέστηκαν έξι πολιτικά και στρατιωτικά πρόσωπα που θεωρήθηκαν υπεύθυνα για την ήττα.
Το 1923 στη Λοζάνη της Ελβετίας υπογράφτηκε συνθήκη ειρήνης ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Εκπρόσωπος της Ελλάδας ήταν ο Βενιζέλος. Η συνθήκη προέβλεπε: α) Η τουρκική κυριαρχία στη Μικρά Ασία και Ανατολική Θράκη επισημοποιήθηκε, ενώ της παραχωρήθηκε η Ίμβρος και η Τένεδος. β) Ανταλλαγή πληθυσμών: οι ορθόδοξοι χριστιανοί της Τουρκίας θα έπρεπε να μετοικήσουν στην Ελλάδα και οι μουσουλμάνοι της Ελλάδας στην Τουρκία. Εξαιρέθηκαν το Πατριαρχείο της Κων/πολης και οι Έλληνες της Κων/πολης, της Ίμβρου και της Τενέδου, καθώς και οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης.
