• Ατομικισμός, ελευθερία και ανεκτικότητα.

Ο φιλελευθερισμός αποτελεί φιλοσοφική και πολιτική θεωρία που διακρίνεται για την προσήλωσή του στον ατομικισμό, η ανάλυση της κοινωνίας πραγματοποιείται με παράγοντα το άτομο όπου και η ίδια η κοινωνία αποτελεί σώμα ατόμων. Τα άτομα διακρίνονται για την αυτοτέλειά τους και την εγγενή αξία τους και αυτό εξηγείται, από την αρχική αντιπαράθεση του φιλελευθερισμού και την αντίθεσή του στην αριστοκρατική καταγωγή των ευγενών, κύριο χαρακτηριστικό της φεουδαρχίας. Με την αμφισβήτηση της κοινωνικής καταγωγής, επιδίωκε να προσδώσει την ίδια αξία και ισότητα στο σύνολο των ατόμων, καθώς θεωρούσε ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι ανεξαρτήτως επιμέρους χαρακτηριστικών. Στα προνόμια των αριστοκρατών θέτει την καθολική αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα όλων των ανθρώπων, με διάσταση εξισωτική καθώς τα δικαιώματα της ισότητας και της αξιοπρέπειας είναι φυσικά καθολικά δικαιώματα, όπου δεν υπάρχουν εξαιρέσεις και προϋποθέσεις αλλά υφίστανται αναπαλλοτρίωτα για όλα τα κοινωνικά άτομα.[1]

Το ξεχωριστό άτομο είναι δρων υποκείμενο, με την ορθολογική ικανότητα της σκέψης και του πράτειν, με θεμέλιο την αυτονομία και τις επιθυμίες του. Σύμφωνα με τον φιλελευθερισμό τα μεμονωμένα άτομα διαθέτουν, ηθική αξία και ορθολογισμό, δυνατότητα που τους επιτρέπει να αποφασίζουν με κριτήριο τις δικές τους επιθυμίες και απόψεις, άρα δεν επιτρέπεται να παρεμβαίνουν εξωγενείς παράγοντες που να τους επιβάλλουν ασφυκτικό κανονιστικό πλαίσιο στην δράση τους και στους περιορισμούς της. Κρίνονται ως ανεπίτρεπτα τα εμπόδια, οι απαγορεύσεις και οι καταναγκασμοί που εισέρχονται στην αυτονομία και την δράση των ατόμων, στις ανθρώπινες κοινωνίες υπάρχει η έννοια του αγαθού και αυτό λογίζεται ως το ατομικό αγαθό. Οι φιλελεύθεροι στις απόψεις σχετικά με το αγαθό υποστήριξαν δύο απόψεις, η πρώτη θεωρεί ότι αυτό δεν υφίσταται απόλυτα και η δεύτερη που θεώρησε ότι το ατομικό αγαθό σχετίζεται με το κοινωνικό αγαθό, οι μεν πρώτοι αποτέλεσαν τους ελευθεριακούς φιλελεύθερους οι δε δεύτεροι του κοινωνικούς φιλελεύθερους. [2]

Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός θεώρησε ότι η ευημερία του ατόμου που συνδέεται με το κοινό αγαθό, εφόσον οι πράξεις των μεμονομένων ατόμων διαχέονται στο γενικό καλό της κοινωνίας που δραστηριοποιούνται. Στην θεώρηση αυτή το άτομο δεν υπάρχει με το ωφελιμιστικό κριτήριο, που επιθυμεί την ευχαρίστηση και που δεν αποδέχεται τον πόνο και που αδιαφορεί για τις συνέπειες που θα έχουν οι ενέργειες του στα άλλα άτομα, αλλά επιθυμεί για την ολόπλευρη ανάπτυξη και την αυτοπραγμάτωσή του και η ανάληψη κοινωνικών πρωτοβουλιών συμβάλλει στην ατομική και την γενική ευτυχία και ευημερία.

Ο φιλελεύθερος ατομικισμός συνδέεται με την ελευθερία η οποία νοείται ως η πραγμάτωση της ατομικής ελευθερίας και εμπεριέχει διάφορες μορφές, όπως είναι η ελευθερία της συνείδησης και της έκφρασης, η ελευθερία του τύπου, του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι αλλά και της οικονομικής ελευθερίας. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η αρχή της μη βλάβης που διατύπωσε ο Τζων Στιούαρτ Μιλλ, όπου περιχαρακώνει τα όρια της ατομικής ελευθερίας ώστε να μην καταλήγει σε εκτροπές ασυδοσίας και αυθαιρεσίας. Το κάθε άτομο έχει την απόλυτη ελευθερία στις κινήσεις του με βάση τις επιθυμίες του, όταν με την ελευθερία του αυτή δεν προξενεί οποιαδήποτε μορφή βλάβης και κακού στην ελευθερία των άλλων δρώντων ατόμων που πράττουν το ίδιο ως προς την δική τους ελευθερία.[3]

• Οικονομική ελευθερία και ατομική ιδιοκτησία.

Η οικονομική ελευθερία και η ατομική ιδιοκτησία είναι οι κατεξοχήν ελευθερίες που ο φιλελευθερισμός υπερασπίζεται ανέκαθεν από την εμφάνισή του στο ιστορικό προσκήνιο, με την εναντίωσή του σε κρατικά μονοπώλια και κρατικούς σχεδιασμούς ή παρεμβατισμούς και την πλήρη υποστήριξή του στο ελεύθερο και ανοιχτό εμπόριο, την ανοιχτή και ελεύθερη αγορά και την προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας. Τα επιχειρήματα που ανέπτυξαν οι θεωρητικοί στοχαστές του είναι αρκετά, συνοπτικά είναι τα δύο παρακάτω. Το πρώτο σε σχέση με την ελεύθερη οικονομία είναι ότι αυτή είναι περισσότερο αποδοτική και παράγει μέγιστο πλούτο και οικονομικό όφελος προς χάριν των ατόμων και της κοινωνίας. Το κάθε άτομο με το να επιδιώκει τα βέλτιστα οικονομικά αποτελέσματα στην αγορά ή την ικανοποίηση των προσωπικών του συμφερόντων, επιδιώκει σε αφηρημένο επίπεδο, με την αλληλεπίδραση, τα καλύτερα αποτελέσματα που οφελούν το κοινωνικό σύνολο. Αν δεν υφίστανται κρατικά μονοπώλια και εμπόδια ή φραγμοί στην είσοδο της αγοράς, τότε ο ανταγωνισμός των παραγωγών για ποιοτικότερα και χαμηλού κόστους εμπορεύματα και σε συνδυασμό με τον μηχανισμό της προσφοράς και ζήτησης, θα υπάρξει το μέγιστο δυνατό αποτέλεσμα. Αν στα παραπάνω υπάρχει παρέμβαση του κράτους, το οποίο δεν διαθέτει καλύτερους μηχανισμού στην ελεύθερη διακύμανση των τιμών και της παραγωγής, ούτε το ίδιο μπορεί να παραγάγει αγαθά με αποτελεσματικότερο τρόπο, γιατί ακόμη και αν δεν υπάρχει μεροληψία αυτά θα είναι ακριβότερα και μη αποδοτικότερα, αλλά και κυρίως γιατί το κράτος διέπεται από μηχανισμούς γραφειοκρατίας, τότε το όφελος δεν θα είναι το ίδιο.[4]

Το δεύτερο επιχείρημα συνίσταται στο ότι η ελεύθερη οικονομία διακατέχεται από ηθικές αρχές αυτό είναι ανεξάρτητο από τα οικονομικά αποτελέσματα. Η λειτουργία της ελεύθερης αγοράς κατευνάζει τα πάθη και καλλιεργεί αστικές αρετές, ατομική υπευθυνότητα και αξιοκρατία. Ακόμη και το διεθνές εμπόριο ασκεί ευεργετική επίδραση για την επίτευξη παγκόσμιας ειρήνης, αφού η εμπορική δραστηριότητα μπορεί να αποβεί κερδοφόρα και επωφελείς για όλα τα κράτη, αφού θα κατευθύνουν την παραγωγή τους σε δραστήριους τομείς που θα έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι άλλων κρατών αλλά και την αμοιβαία και επωφελή κάλυψη άλλων αναγκών με εισαγωγές από άλλα κράτη. Με τον τρόπο αυτό θα αναπτυχθούν κρατικές σχέσεις και δεσμοί που θα υποστηρίζουν τα αμοιβαία συμφέροντα τους και θα αποτρέπουν τις πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ τους. Αυτό επιτυγχάνεται με την αφαίρεση των δασμών και των φραγμών των αγορών, της επιβολής φόρων σε εισαγόμενα προϊόντα, με άλλα λόγια τεχνητών κωλυμάτων που δεν χρειάζονται στην ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα των διεθνών εμπορικών συναλλαγών και ανταλλαγών.

Η παραπάνω επιχειρηματολογία επιθυμεί ένα κράτος που δεν θα αναπτύσσει οικονομική

δραστηριότητα, αλλά θα έχει έναν εποπτικό ρόλο ως προς την εγγύηση, την ασφάλεια και την νομιμότητα των συναλλαγών, αλλά και της εξασφάλισης του ανταγωνισμού. Δεν θα πρέπει να φορολογεί υπέρμετρα αυτές τις συναλλαγές αλλά οι φόροι θα πρέπει να κατευθύνονται σε εισοδήματα από μη παραγωγικές δραστηριότητες. Το κράτος θα πρέπει να αναλαμβάνει δραστηριότητες μόνο σε περιπτώσεις όπου τα αγαθά δεν μπορεί να τα προσφέρει η ελεύθερη αγορά, όπως είναι τα δημόσια αγαθά. Αν εξασφαλιστούν αυτές οι προϋποθέσεις τότε τα αποτελέσματα προς τα άτομα θα είναι θεμιτά και εύλογα, αν δηλαδή, υπάρχει η ισότητα των ευκαιριών, τότε θα κερδίσει την ανταμειβή αυτός που εκ του αποτελέσματος εργάστηκε με επιμέλεια, υπήρξε επιμελής και άρα αξιοκρατικά απολαμβάνει τους καρπούς της εργασίας του, συνεπακόλουθα η ανισότητα που παράγεται στην αγορά να είναι δίκαιη με βάση την συλλογιστική αυτή.

Η ατομική ιδιοκτησία είναι από τα σημαντικότερα και αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα στην φιλελεύθερη θεώρηση, κύριος εκφραστής της άποψης αυτής αναδείχθηκε ο Λοκ,[5] ο οποίος κασκευάζει τους ανθρώπους ως δρώντες σε μία υποθετική φυσική κατάσταση, είναι μια νοητή κατασκευή που προκύπτει με την αφαίρεση του πολιτικού περιεχομένου όπου αυτή δεν υφίσταται, τα ανθρώπινα όντα διαθέτουν ηθικότητα και ορθολογικότητα καθώς αναπτύσσουν κοινωνικές σχέσεις και ανταλλαγές, αλλά παραμένει το ερώτημα πως διευθετούνται αυτές οι ανταλλαγές, πως μοιράζονται τα αγαθά και τους φυσικούς πόρους σε αυτή την πρωταρχική φυσική κατάσταση. Η απάντηση βρίσκεται στο γεγονός ότι κάθε ανθρώπινο ον είναι αυτεξούσιο τόσο του εαυτού του όσο και της εργασίας του, αυτή η αυτεξουσιότητα είναι πρωταρχική ελευθερία που εμπεριέχει το στοιχείο της ηθικής ως προς την κρίση αν οι πράξεις είναι σωστές ή λανθασμένες, άρα κάθε αυτεξούσιο άτομο είναι ελεύθερο και ηθικό με την κριτική ικανότητα της ανάληψης της ευθύνης των πράξεών του. Με τον τρόπο αυτό θεμελιώνει την ατομική ιδιοκτησία με το δικαίωμα του να καρπώνεται τον κόπο της εργασίας του πάνω στα προϊόντα. Η εργασία στην φύση δημιουργεί αξία η οποία ανήκει σε οποίον εργάστηκε για να παραχθεί το αντικείμενο του κόπου, όποιος καλλιεργεί την γη αποκτά και τα προϊόντα.[6]

Φυσικά θέτει και κάποιους περιορισμούς στην απόκτηση αγαθών που αφορούν όμως την περιορισμένη ιδιοκτησία όπως αναπτύσσεται στην σκέψη του Λοκ, όπως στο να υπάρχει επάρκεια αγαθών για όλους, τα προϊόντα που συσσώρευσε κάποιος να μην καταστρέφονται ή να μην κινδυνεύουν να αλλοιωθούν στην κατοχή του ιδιοκτήτη. Οι περιορισμοί δεν υφίστανται στην απεριόριστη ιδιοκτησία, που εδώ αφορά την ανταλλαγή με την χρήση χρήματος ή πολύτιμων μετάλλων, αυτά δεν κινδυνεύουν από φθορά στα χέρια του παραγωγού, όπου η ανταλλακτική αξία του επιτρέπει την συναλλαγή με χρήματα στο πλεόνασμα των αγαθών που συσσώρευσε με τον κόπο του.[7]

Στην φυσική κατάσταση δεν υπάρχει εξουσία και κυβέρνηση που να εξασφαλίζει την ειρήνη και την ασφάλεια των ατόμων, που να λειτουργεί και κατευναστικά όταν προκύπτουν διαφορές και παρουσιάζεται μια φυσική αστάθεια στις σχέσεις, εδώ δεν επικρατεί πολεμική διάθεση και οι άνθρωποι εμφανίζονται να έχουν καλές και αγαθές σχέσεις μεταξύ τους. Αυτό δεν τους εγγυάται ότι θα επικρατεί για πάντα, για να αποτραπούν δυσάρεστες εξελίξεις τα ορθολογικά δρώντα άτομα θα αναζητήσουν μια νέα συνθήκη, μια νέα συμφωνία όπου θα γίνεται δεκτή η ίδρυση πολιτικής κοινωνίας που θα προλαμβάνει τις αναταράξεις που πιθανόν εκδηλωθούν στις σχέσεις τους. Μέσα σε αυτήν την νέα πολιτική κοινωνία, όπου υπάρχει η αμοιβαία συμφωνία τήρησης του κοινωνικού συμβολαίου που τα ελεύθερα άτομα σύναψαν αναμεταξύ τους, νομιμοποιείται η ατομική ιδιοκτησία και οι ανισότητες που προκύπτουν στην κατανομή της, το κράτος έχει ως κύριο σκοπό και επιδίωξή του την προστασία των ατόμων και της ιδιοκτησίας τους, αυτά συνιστούν τον πυρήνα της ουσίας του κράτους.[8] Εδώ διακρίνεται και η διαφορά του Λοκ από τον Χομπς,[9] ως προς την φυσική κατάσταση και την κατασκευή του κράτους, με τον δεύτερο να θεωρεί ότι για χάρη της επιβίωσης και της βιαιότητας που επικρατεί στην φυσική κατάσταση οι άνθρωποι δημιουργούν πολιτική κοινωνία μέσω του συμβολαίου, ενώ ο πρώτος θεωρεί ότι στην φυσικά κατάσταση τα ανθρώπινα όντα διακατέχονται από ηθικό αίσθημα ευθύνης και σεβασμού προς τον συνάνθρωπό τους.[10]

[1] Βλ., Μ. Αγγελίδης, Φιλελευθερισμός: κλασικός και νέος. Ζητήματα συνέχειας και ασυνέχειας στο φιλελεύθερο επιχείρημα.

[2] Βλ., Δ. Δρόσος, «Αγορά, πολιτεία και πολιτική απόφαση: τα όρια του νεοφιλελεύθερου αντι-κρατισμού», Αξιολογικά 11-12  (1988),  ό. π., σ. σ.,  326-367.

[3] Βλ., Λοκ, Επιστολή περί Ανεξιθρησκείας, 1669, όπου παρόμοια με την ατομική ελευθερία είναι και η ανεκτικότητα, που διατυπώνεται με τον διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας αφού είναι δύο διακριτά πεδία, της κοσμικής εξουσίας που αφορά στην επίγεια ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία, και της θρησκευτικής που είναι προσωπική υπόθεση των ατόμων για την πίστη στην σωτηρία της ψυχής.

[4] Βλ., Σ. Βανδώρος, Εισαγωγή στις Πολιτικές Ιδεολογίες, ό. π., σ. σ., 29-51.

[5] Βλ, Λοκ, Δεύτερη Πραγματεία περί Κυβερνήσεως, 2, 6, «η φυσική κατάσταση διέπεται από έναν νόμο που δεσμεύει τους πάντες, και αυτός ο νόμος, που είναι η ορθολογική σκέψη, διδάσκει σε λολους όσοι τον συμβουλεύονται ότι είναι ίσοι και ανεξάρτητοι και ότι κανείς δεν έχει το δικαίωμα να βλάπτει τη ζωή, την υγεία, την ελευθερία ή την περιουσία του συνανθρώπου του».

[6] Λοκ. Πραγματεία, 5, 29, «αν και το νερό που αναβλύζει από την πηγή είναι για όλους, ποιος μπορεί να αμφιβάλλει ότι το νερό που βρίσκεται μέσα στο κανάτι ανήκει σε αυτόν που το έφερε; Η εργασία του το αφαίρεσε από την δικαιοδοσία της φύσης, όπου ήταν κοινό και ανήκε εξίσου σε όλα τα πλάσματα, και με αυτόν τον τρόπο το ιδιοποιήθηκε».

[7] Λοκ, Πραγματεία, 9, 124, όπου αντιλαμβάνεται το κράτος και την πολιτική κοινωνία σαν μια κοινότητα ιδιοκτητών.

[8] Λοκ. Πραγματεία, 16, 190, «κάθε άνθρωπος γεννιέται έχοντας ένα διπλό δικαίωμα. Πρώτον, το δικαίωμα στην ελευθερία του ατόμου του, πάνω στο οποίο δεν έχει εξουσία κανένας άλλος άνθρωπος, και του οποίου η αυτοδιάθεση εξαρτάται μόνο από το ίδιο το άτομο. Δεύτερον, το δικαίωμα, έναντι οποιουδήποτε άλλου ανθρώπου, να κληρονομήσει μαζί με τα αδέλφια του την περιουσία του πατέρα του».

[9] Το 1651 ο Χομπς εκδίδει τον Λεβιάθαν, ό. π., σ. σ., 113-116, 198-200, 199-278, εκδ, Γνώση 1989, όπου παρουσιάζει μια αρνητική αντίληψη για την φύση των ανθρώπων, των οποίων ο εγωισμός και η καχυποψία θα τους οδηγήσει σε μια ζωή σύντομη και δυστυχισμένη όταν είναι στην φυσική κατάσταση. Για να ξεπεράσουν αυτές τις θλιβερές συνθήκες οι άνθρωποι συναίνεσαν στην δημιουργία του κράτους, που θα ασκούσε απόλυτη εξουσία πάνω τους με αντάλλαγμα τη διασφάλιση της ειρήνης και της ασφάλειας. Η υποταγή σε αυτό το παντοδύναμο κοινωνικό δημιούργημα (τον Λεβιάθαν) επανορθώνει τη φυσική ροπή του ανθρώπου στην ασυδοσία και την απανθρωπιά: «ο άνθρωπος είναι λύκος για τον συνάνθρωπό του». Ο Λοκ θεωρεί ότι ο φυσικός νόμος αμβλύνει την αρχική κατάσταση ανασφάλειας, ο Χομπς πιστεύει ότι η εξουσία του μονάρχη πρέπει να είναι απόλυτη, ακόμη και αν προκύπτει από συναίνεση, το σύνολο των ατόμων αποφασίζει να υποταχθεί και δεν υπάρχει θεϊκή παρέμβαση που να δικαιολογεί τη νομιμοποίηση του στέμματος. Η εξουσία του μονάρχη του επιτρέπει να επιβάλλει κυρώσεις αφού ο φόβος είναι για τον Χομπς το μοναδικό μέσο που αναγκάζει τους υποτελείς να πειθαρχούν στο νόμο.

[10] Βλ., Κ. Λάβδας, Φιλελευθερισμοί των πολιτών. Σύμφωνα με τον Λάβδα, ο «φιλελευθερισμός δεν είναι κάποιο καθαρό δόγμα αλλά μια εξελικτική στον χρόνο παλέτα ιδεών που δημιουργεί το πολιτειακό εκείνο περιβάλλον των κατάλληλων θεσμών και της συναφούς παιδείας των πολιτών προκειμένου να μπορούν να αναπτυχθούν οι ελεύθερες επιλογές των τελευταίων. Κι εδώ είναι η δύναμη και η αδυναμία του».

• Ατομικισμός, ελευθερία και ανεκτικότητα.

Ο φιλελευθερισμός αποτελεί φιλοσοφική και πολιτική θεωρία που διακρίνεται για την προσήλωσή του στον ατομικισμό, η ανάλυση της κοινωνίας πραγματοποιείται με παράγοντα το άτομο όπου και η ίδια η κοινωνία αποτελεί σώμα ατόμων. Τα άτομα διακρίνονται για την αυτοτέλειά τους και την εγγενή αξία τους και αυτό εξηγείται, από την αρχική αντιπαράθεση του φιλελευθερισμού και την αντίθεσή του στην αριστοκρατική καταγωγή των ευγενών, κύριο χαρακτηριστικό της φεουδαρχίας. Με την αμφισβήτηση της κοινωνικής καταγωγής, επιδίωκε να προσδώσει την ίδια αξία και ισότητα στο σύνολο των ατόμων, καθώς θεωρούσε ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι ανεξαρτήτως επιμέρους χαρακτηριστικών. Στα προνόμια των αριστοκρατών θέτει την καθολική αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα όλων των ανθρώπων, με διάσταση εξισωτική καθώς τα δικαιώματα της ισότητας και της αξιοπρέπειας είναι φυσικά καθολικά δικαιώματα, όπου δεν υπάρχουν εξαιρέσεις και προϋποθέσεις αλλά υφίστανται αναπαλλοτρίωτα για όλα τα κοινωνικά άτομα.[1]

Το ξεχωριστό άτομο είναι δρων υποκείμενο, με την ορθολογική ικανότητα της σκέψης και του πράτειν, με θεμέλιο την αυτονομία και τις επιθυμίες του. Σύμφωνα με τον φιλελευθερισμό τα μεμονωμένα άτομα διαθέτουν, ηθική αξία και ορθολογισμό, δυνατότητα που τους επιτρέπει να αποφασίζουν με κριτήριο τις δικές τους επιθυμίες και απόψεις, άρα δεν επιτρέπεται να παρεμβαίνουν εξωγενείς παράγοντες που να τους επιβάλλουν ασφυκτικό κανονιστικό πλαίσιο στην δράση τους και στους περιορισμούς της. Κρίνονται ως ανεπίτρεπτα τα εμπόδια, οι απαγορεύσεις και οι καταναγκασμοί που εισέρχονται στην αυτονομία και την δράση των ατόμων, στις ανθρώπινες κοινωνίες υπάρχει η έννοια του αγαθού και αυτό λογίζεται ως το ατομικό αγαθό. Οι φιλελεύθεροι στις απόψεις σχετικά με το αγαθό υποστήριξαν δύο απόψεις, η πρώτη θεωρεί ότι αυτό δεν υφίσταται απόλυτα και η δεύτερη που θεώρησε ότι το ατομικό αγαθό σχετίζεται με το κοινωνικό αγαθό, οι μεν πρώτοι αποτέλεσαν τους ελευθεριακούς φιλελεύθερους οι δε δεύτεροι του κοινωνικούς φιλελεύθερους. [2]

Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός θεώρησε ότι η ευημερία του ατόμου που συνδέεται με το κοινό αγαθό, εφόσον οι πράξεις των μεμονομένων ατόμων διαχέονται στο γενικό καλό της κοινωνίας που δραστηριοποιούνται. Στην θεώρηση αυτή το άτομο δεν υπάρχει με το ωφελιμιστικό κριτήριο, που επιθυμεί την ευχαρίστηση και που δεν αποδέχεται τον πόνο και που αδιαφορεί για τις συνέπειες που θα έχουν οι ενέργειες του στα άλλα άτομα, αλλά επιθυμεί για την ολόπλευρη ανάπτυξη και την αυτοπραγμάτωσή του και η ανάληψη κοινωνικών πρωτοβουλιών συμβάλλει στην ατομική και την γενική ευτυχία και ευημερία.

Ο φιλελεύθερος ατομικισμός συνδέεται με την ελευθερία η οποία νοείται ως η πραγμάτωση της ατομικής ελευθερίας και εμπεριέχει διάφορες μορφές, όπως είναι η ελευθερία της συνείδησης και της έκφρασης, η ελευθερία του τύπου, του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι αλλά και της οικονομικής ελευθερίας. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η αρχή της μη βλάβης που διατύπωσε ο Τζων Στιούαρτ Μιλλ, όπου περιχαρακώνει τα όρια της ατομικής ελευθερίας ώστε να μην καταλήγει σε εκτροπές ασυδοσίας και αυθαιρεσίας. Το κάθε άτομο έχει την απόλυτη ελευθερία στις κινήσεις του με βάση τις επιθυμίες του, όταν με την ελευθερία του αυτή δεν προξενεί οποιαδήποτε μορφή βλάβης και κακού στην ελευθερία των άλλων δρώντων ατόμων που πράττουν το ίδιο ως προς την δική τους ελευθερία.[3]

• Οικονομική ελευθερία και ατομική ιδιοκτησία.

Η οικονομική ελευθερία και η ατομική ιδιοκτησία είναι οι κατεξοχήν ελευθερίες που ο φιλελευθερισμός υπερασπίζεται ανέκαθεν από την εμφάνισή του στο ιστορικό προσκήνιο, με την εναντίωσή του σε κρατικά μονοπώλια και κρατικούς σχεδιασμούς ή παρεμβατισμούς και την πλήρη υποστήριξή του στο ελεύθερο και ανοιχτό εμπόριο, την ανοιχτή και ελεύθερη αγορά και την προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας. Τα επιχειρήματα που ανέπτυξαν οι θεωρητικοί στοχαστές του είναι αρκετά, συνοπτικά είναι τα δύο παρακάτω. Το πρώτο σε σχέση με την ελεύθερη οικονομία είναι ότι αυτή είναι περισσότερο αποδοτική και παράγει μέγιστο πλούτο και οικονομικό όφελος προς χάριν των ατόμων και της κοινωνίας. Το κάθε άτομο με το να επιδιώκει τα βέλτιστα οικονομικά αποτελέσματα στην αγορά ή την ικανοποίηση των προσωπικών του συμφερόντων, επιδιώκει σε αφηρημένο επίπεδο, με την αλληλεπίδραση, τα καλύτερα αποτελέσματα που οφελούν το κοινωνικό σύνολο. Αν δεν υφίστανται κρατικά μονοπώλια και εμπόδια ή φραγμοί στην είσοδο της αγοράς, τότε ο ανταγωνισμός των παραγωγών για ποιοτικότερα και χαμηλού κόστους εμπορεύματα και σε συνδυασμό με τον μηχανισμό της προσφοράς και ζήτησης, θα υπάρξει το μέγιστο δυνατό αποτέλεσμα. Αν στα παραπάνω υπάρχει παρέμβαση του κράτους, το οποίο δεν διαθέτει καλύτερους μηχανισμού στην ελεύθερη διακύμανση των τιμών και της παραγωγής, ούτε το ίδιο μπορεί να παραγάγει αγαθά με αποτελεσματικότερο τρόπο, γιατί ακόμη και αν δεν υπάρχει μεροληψία αυτά θα είναι ακριβότερα και μη αποδοτικότερα, αλλά και κυρίως γιατί το κράτος διέπεται από μηχανισμούς γραφειοκρατίας, τότε το όφελος δεν θα είναι το ίδιο.[4]

Το δεύτερο επιχείρημα συνίσταται στο ότι η ελεύθερη οικονομία διακατέχεται από ηθικές αρχές αυτό είναι ανεξάρτητο από τα οικονομικά αποτελέσματα. Η λειτουργία της ελεύθερης αγοράς κατευνάζει τα πάθη και καλλιεργεί αστικές αρετές, ατομική υπευθυνότητα και αξιοκρατία. Ακόμη και το διεθνές εμπόριο ασκεί ευεργετική επίδραση για την επίτευξη παγκόσμιας ειρήνης, αφού η εμπορική δραστηριότητα μπορεί να αποβεί κερδοφόρα και επωφελείς για όλα τα κράτη, αφού θα κατευθύνουν την παραγωγή τους σε δραστήριους τομείς που θα έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι άλλων κρατών αλλά και την αμοιβαία και επωφελή κάλυψη άλλων αναγκών με εισαγωγές από άλλα κράτη. Με τον τρόπο αυτό θα αναπτυχθούν κρατικές σχέσεις και δεσμοί που θα υποστηρίζουν τα αμοιβαία συμφέροντα τους και θα αποτρέπουν τις πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ τους. Αυτό επιτυγχάνεται με την αφαίρεση των δασμών και των φραγμών των αγορών, της επιβολής φόρων σε εισαγόμενα προϊόντα, με άλλα λόγια τεχνητών κωλυμάτων που δεν χρειάζονται στην ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα των διεθνών εμπορικών συναλλαγών και ανταλλαγών.

Η παραπάνω επιχειρηματολογία επιθυμεί ένα κράτος που δεν θα αναπτύσσει οικονομική

δραστηριότητα, αλλά θα έχει έναν εποπτικό ρόλο ως προς την εγγύηση, την ασφάλεια και την νομιμότητα των συναλλαγών, αλλά και της εξασφάλισης του ανταγωνισμού. Δεν θα πρέπει να φορολογεί υπέρμετρα αυτές τις συναλλαγές αλλά οι φόροι θα πρέπει να κατευθύνονται σε εισοδήματα από μη παραγωγικές δραστηριότητες. Το κράτος θα πρέπει να αναλαμβάνει δραστηριότητες μόνο σε περιπτώσεις όπου τα αγαθά δεν μπορεί να τα προσφέρει η ελεύθερη αγορά, όπως είναι τα δημόσια αγαθά. Αν εξασφαλιστούν αυτές οι προϋποθέσεις τότε τα αποτελέσματα προς τα άτομα θα είναι θεμιτά και εύλογα, αν δηλαδή, υπάρχει η ισότητα των ευκαιριών, τότε θα κερδίσει την ανταμειβή αυτός που εκ του αποτελέσματος εργάστηκε με επιμέλεια, υπήρξε επιμελής και άρα αξιοκρατικά απολαμβάνει τους καρπούς της εργασίας του, συνεπακόλουθα η ανισότητα που παράγεται στην αγορά να είναι δίκαιη με βάση την συλλογιστική αυτή.

Η ατομική ιδιοκτησία είναι από τα σημαντικότερα και αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα στην φιλελεύθερη θεώρηση, κύριος εκφραστής της άποψης αυτής αναδείχθηκε ο Λοκ,[5] ο οποίος κασκευάζει τους ανθρώπους ως δρώντες σε μία υποθετική φυσική κατάσταση, είναι μια νοητή κατασκευή που προκύπτει με την αφαίρεση του πολιτικού περιεχομένου όπου αυτή δεν υφίσταται, τα ανθρώπινα όντα διαθέτουν ηθικότητα και ορθολογικότητα καθώς αναπτύσσουν κοινωνικές σχέσεις και ανταλλαγές, αλλά παραμένει το ερώτημα πως διευθετούνται αυτές οι ανταλλαγές, πως μοιράζονται τα αγαθά και τους φυσικούς πόρους σε αυτή την πρωταρχική φυσική κατάσταση. Η απάντηση βρίσκεται στο γεγονός ότι κάθε ανθρώπινο ον είναι αυτεξούσιο τόσο του εαυτού του όσο και της εργασίας του, αυτή η αυτεξουσιότητα είναι πρωταρχική ελευθερία που εμπεριέχει το στοιχείο της ηθικής ως προς την κρίση αν οι πράξεις είναι σωστές ή λανθασμένες, άρα κάθε αυτεξούσιο άτομο είναι ελεύθερο και ηθικό με την κριτική ικανότητα της ανάληψης της ευθύνης των πράξεών του. Με τον τρόπο αυτό θεμελιώνει την ατομική ιδιοκτησία με το δικαίωμα του να καρπώνεται τον κόπο της εργασίας του πάνω στα προϊόντα. Η εργασία στην φύση δημιουργεί αξία η οποία ανήκει σε οποίον εργάστηκε για να παραχθεί το αντικείμενο του κόπου, όποιος καλλιεργεί την γη αποκτά και τα προϊόντα.[6]

Φυσικά θέτει και κάποιους περιορισμούς στην απόκτηση αγαθών που αφορούν όμως την περιορισμένη ιδιοκτησία όπως αναπτύσσεται στην σκέψη του Λοκ, όπως στο να υπάρχει επάρκεια αγαθών για όλους, τα προϊόντα που συσσώρευσε κάποιος να μην καταστρέφονται ή να μην κινδυνεύουν να αλλοιωθούν στην κατοχή του ιδιοκτήτη. Οι περιορισμοί δεν υφίστανται στην απεριόριστη ιδιοκτησία, που εδώ αφορά την ανταλλαγή με την χρήση χρήματος ή πολύτιμων μετάλλων, αυτά δεν κινδυνεύουν από φθορά στα χέρια του παραγωγού, όπου η ανταλλακτική αξία του επιτρέπει την συναλλαγή με χρήματα στο πλεόνασμα των αγαθών που συσσώρευσε με τον κόπο του.[7]

Στην φυσική κατάσταση δεν υπάρχει εξουσία και κυβέρνηση που να εξασφαλίζει την ειρήνη και την ασφάλεια των ατόμων, που να λειτουργεί και κατευναστικά όταν προκύπτουν διαφορές και παρουσιάζεται μια φυσική αστάθεια στις σχέσεις, εδώ δεν επικρατεί πολεμική διάθεση και οι άνθρωποι εμφανίζονται να έχουν καλές και αγαθές σχέσεις μεταξύ τους. Αυτό δεν τους εγγυάται ότι θα επικρατεί για πάντα, για να αποτραπούν δυσάρεστες εξελίξεις τα ορθολογικά δρώντα άτομα θα αναζητήσουν μια νέα συνθήκη, μια νέα συμφωνία όπου θα γίνεται δεκτή η ίδρυση πολιτικής κοινωνίας που θα προλαμβάνει τις αναταράξεις που πιθανόν εκδηλωθούν στις σχέσεις τους. Μέσα σε αυτήν την νέα πολιτική κοινωνία, όπου υπάρχει η αμοιβαία συμφωνία τήρησης του κοινωνικού συμβολαίου που τα ελεύθερα άτομα σύναψαν αναμεταξύ τους, νομιμοποιείται η ατομική ιδιοκτησία και οι ανισότητες που προκύπτουν στην κατανομή της, το κράτος έχει ως κύριο σκοπό και επιδίωξή του την προστασία των ατόμων και της ιδιοκτησίας τους, αυτά συνιστούν τον πυρήνα της ουσίας του κράτους.[8] Εδώ διακρίνεται και η διαφορά του Λοκ από τον Χομπς,[9] ως προς την φυσική κατάσταση και την κατασκευή του κράτους, με τον δεύτερο να θεωρεί ότι για χάρη της επιβίωσης και της βιαιότητας που επικρατεί στην φυσική κατάσταση οι άνθρωποι δημιουργούν πολιτική κοινωνία μέσω του συμβολαίου, ενώ ο πρώτος θεωρεί ότι στην φυσικά κατάσταση τα ανθρώπινα όντα διακατέχονται από ηθικό αίσθημα ευθύνης και σεβασμού προς τον συνάνθρωπό τους.[10]

[1] Βλ., Μ. Αγγελίδης, Φιλελευθερισμός: κλασικός και νέος. Ζητήματα συνέχειας και ασυνέχειας στο φιλελεύθερο επιχείρημα.

[2] Βλ., Δ. Δρόσος, «Αγορά, πολιτεία και πολιτική απόφαση: τα όρια του νεοφιλελεύθερου αντι-κρατισμού», Αξιολογικά 11-12  (1988),  ό. π., σ. σ.,  326-367.

[3] Βλ., Λοκ, Επιστολή περί Ανεξιθρησκείας, 1669, όπου παρόμοια με την ατομική ελευθερία είναι και η ανεκτικότητα, που διατυπώνεται με τον διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας αφού είναι δύο διακριτά πεδία, της κοσμικής εξουσίας που αφορά στην επίγεια ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία, και της θρησκευτικής που είναι προσωπική υπόθεση των ατόμων για την πίστη στην σωτηρία της ψυχής.

[4] Βλ., Σ. Βανδώρος, Εισαγωγή στις Πολιτικές Ιδεολογίες, ό. π., σ. σ., 29-51.

[5] Βλ, Λοκ, Δεύτερη Πραγματεία περί Κυβερνήσεως, 2, 6, «η φυσική κατάσταση διέπεται από έναν νόμο που δεσμεύει τους πάντες, και αυτός ο νόμος, που είναι η ορθολογική σκέψη, διδάσκει σε λολους όσοι τον συμβουλεύονται ότι είναι ίσοι και ανεξάρτητοι και ότι κανείς δεν έχει το δικαίωμα να βλάπτει τη ζωή, την υγεία, την ελευθερία ή την περιουσία του συνανθρώπου του».

[6] Λοκ. Πραγματεία, 5, 29, «αν και το νερό που αναβλύζει από την πηγή είναι για όλους, ποιος μπορεί να αμφιβάλλει ότι το νερό που βρίσκεται μέσα στο κανάτι ανήκει σε αυτόν που το έφερε; Η εργασία του το αφαίρεσε από την δικαιοδοσία της φύσης, όπου ήταν κοινό και ανήκε εξίσου σε όλα τα πλάσματα, και με αυτόν τον τρόπο το ιδιοποιήθηκε».

[7] Λοκ, Πραγματεία, 9, 124, όπου αντιλαμβάνεται το κράτος και την πολιτική κοινωνία σαν μια κοινότητα ιδιοκτητών.

[8] Λοκ. Πραγματεία, 16, 190, «κάθε άνθρωπος γεννιέται έχοντας ένα διπλό δικαίωμα. Πρώτον, το δικαίωμα στην ελευθερία του ατόμου του, πάνω στο οποίο δεν έχει εξουσία κανένας άλλος άνθρωπος, και του οποίου η αυτοδιάθεση εξαρτάται μόνο από το ίδιο το άτομο. Δεύτερον, το δικαίωμα, έναντι οποιουδήποτε άλλου ανθρώπου, να κληρονομήσει μαζί με τα αδέλφια του την περιουσία του πατέρα του».

[9] Το 1651 ο Χομπς εκδίδει τον Λεβιάθαν, ό. π., σ. σ., 113-116, 198-200, 199-278, εκδ, Γνώση 1989, όπου παρουσιάζει μια αρνητική αντίληψη για την φύση των ανθρώπων, των οποίων ο εγωισμός και η καχυποψία θα τους οδηγήσει σε μια ζωή σύντομη και δυστυχισμένη όταν είναι στην φυσική κατάσταση. Για να ξεπεράσουν αυτές τις θλιβερές συνθήκες οι άνθρωποι συναίνεσαν στην δημιουργία του κράτους, που θα ασκούσε απόλυτη εξουσία πάνω τους με αντάλλαγμα τη διασφάλιση της ειρήνης και της ασφάλειας. Η υποταγή σε αυτό το παντοδύναμο κοινωνικό δημιούργημα (τον Λεβιάθαν) επανορθώνει τη φυσική ροπή του ανθρώπου στην ασυδοσία και την απανθρωπιά: «ο άνθρωπος είναι λύκος για τον συνάνθρωπό του». Ο Λοκ θεωρεί ότι ο φυσικός νόμος αμβλύνει την αρχική κατάσταση ανασφάλειας, ο Χομπς πιστεύει ότι η εξουσία του μονάρχη πρέπει να είναι απόλυτη, ακόμη και αν προκύπτει από συναίνεση, το σύνολο των ατόμων αποφασίζει να υποταχθεί και δεν υπάρχει θεϊκή παρέμβαση που να δικαιολογεί τη νομιμοποίηση του στέμματος. Η εξουσία του μονάρχη του επιτρέπει να επιβάλλει κυρώσεις αφού ο φόβος είναι για τον Χομπς το μοναδικό μέσο που αναγκάζει τους υποτελείς να πειθαρχούν στο νόμο.

[10] Βλ., Κ. Λάβδας, Φιλελευθερισμοί των πολιτών. Σύμφωνα με τον Λάβδα, ο «φιλελευθερισμός δεν είναι κάποιο καθαρό δόγμα αλλά μια εξελικτική στον χρόνο παλέτα ιδεών που δημιουργεί το πολιτειακό εκείνο περιβάλλον των κατάλληλων θεσμών και της συναφούς παιδείας των πολιτών προκειμένου να μπορούν να αναπτυχθούν οι ελεύθερες επιλογές των τελευταίων. Κι εδώ είναι η δύναμη και η αδυναμία του».

• Θεωρητικές πηγές και αρχές του οικονομικού φιλελευθερισμού.

Ο φιλελευθερισμός αποτελεί οικονομική και πολιτική θεωρία, είναι σύνολο ιδεών για την σχέση πολιτικής εξουσίας και οικονομικής πολιτικής. Η εμφάνισή του συνέπεσε με την ανάδυση της αστικής τάξης, την ιστορική περίοδο που άρχισε η ανοδική της πορείας καθώς είχε ξεκινήσει η αποσύνθεση της φεουδαρχικής κοινωνίας, με την ανάπτυξη του νέου κοινωνικού και οικονομικού τρόπου παραγωγής, του καπιταλισμού.[1] Ο φιλελευθερισμός εμφανίστηκε, στις ιστορικές συνθήκες με τον αγώνα που έδινε η αστική τάξη, για την κατάργηση των δικαιωμάτων της απόλυτης μοναρχίας αλλά και των εμποδίων που στέκονταν τροχοπέδη στην κεφαλαιοκρατική οικονομική ανάπτυξη, με κύριο πεδίο τον αγώνα για την κυριαρχία στην πολιτική εξουσία.[2]

Τόσο η φεουδαρχία όσο και ο καπιταλισμός, στηρίζονται στην ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής και στην εκμετάλλευση της εργασίας, οι νέες σχέσεις οικονομικής παραγωγής, οι καπιταλιστικές, εμφανίστηκαν και αναπτύχθηκαν στην φεουδαρχία με την ανάπτυξη της νέας τάξης της αστικής, η οποία σταδιακά κυριαρχεί στην οικονομία και στην συνέχεια την πολιτική εξουσία, μέσα από επαναστάσεις. Στην εμφάνιση του φιλελευθερισμού συνέβαλαν, η ανάπτυξη της εμπορικής παραγωγής, το εξωτερικό εμπόριο, οι αποικίες, η βιομηχανική επανάσταση με την εκβιομηχάνιση αρκετών χωρών της Ευρώπης, ο μεγαλύτερος καταμερισμός της εργασίας, η έξοδος των αγροτών προς τις πόλεις, η διαμόρφωση του βιομηχανικού κεφαλαίου και η κεφαλαιοκρατική συσσώρευση.[3]

Ο φιλελευθερισμός, ως αναγκαία ιστορική εξέλιξη συνδέθηκε με την απελευθέρωσης του ατόμου, αλλά και με την ανάπτυξη των δυνατοτήτων και ικανοτήτων του, για αυτό συνδέεται αναπόσπαστα από το κίνημα του Διαφωτισμού, άλλων προοδευτικών πολιτικών και φιλοσοφικών ρευμάτων για την κατάκτηση δημοκρατικών δικαιωμάτων και ελευθεριών, και για την προστασία του ατόμου από αυθαιρεσίες και εξωτερικούς καταναγκασμούς. Ο φιλελευθερισμός συνέβαλε, με τις αρχές και τις ιδέες του, στην αντικατάσταση της φεουδαρχίας με τον καπιταλισμό όπου επήλθε η ανάπτυξη μιας ανοιχτής οικονομίας, του εμπορίου μεταξύ των κρατών και της προόδου, καθώς την εποχή αυτή η αστική τάξη έχει προοδευτικό ρόλο στην ιστορία και σε αυτό συμβάλλει ο προοδευτικός ρόλος του φιλελευθερισμού.[4]

Η ιστορική εμφάνιση του καπιταλισμού ανάγεται στον 16^ο αιώνα,[5] σε αυτό συνέβαλε η απλή εμπορευματική παραγωγή με την προσωπική εργασία του παραγωγού, και η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής. Εδώ, ρυθμιστής υπήρξε ο νόμος των τιμών με την συνεχή διακύμανσή τους στην αγορά, ο καταμερισμός της εργασίας και της ανταλλαγής των εμπορευμάτων, η διαφοροποίηση των παραγωγών και η ανάπτυξη των νέων δυνάμεων και σχέσεων στην παραγωγή, δηλαδή του καπιταλισμού καθώς ο νέος τρόπος παραγωγής διαφέρει από τον απλό της εμπορευματικής παραγωγής, τόσο στα μέσα παραγωγής όσο και στην εκμετάλλευση της εργασίας. Στην ιστορία εμφανίζεται το προλεταριάτο, η νέα τάξη, που διαθέτει οικονομική και νομική ελευθερία, αλλά δεν διαθέτει ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής και δεν έχουν προσωπική εξάρτηση, το μόνο που διαθέτουν και εμπορεύονται είναι η εργατική τους δύναμη στους κεφαλαιοκράτες.[6]

Με την εμφάνιση του καπιταλισμού αρχίζουν τα θεωρητικά και πολιτικά προβλήματα όπου και επιζητούσαν την λύση τους, τον 16^ο και 17^ο αιώνα εμφανίζονται οι πρώτες προσπάθειες για επιστημονική ερμηνεία και έρευνα των νέων φαινομένων, ο μερκαντιλισμός ή εμποροκρατία είναι το πρώτο ρεύμα της οικονομικής σκέψης και εκφράζει την εμπορική αστική τάξη. Ο μερκαντιλισμός προσπαθεί να ανακαλύψει στο τι συνιστά τον πλούτο των χωρών αλλά και με ποιον τρόπο αυξάνει, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο εθνικός πλούτος αποτελείται από το χρήμα, τον χρυσό και το ασήμι. Στην εξελικτική διαδικασία του καπιταλισμού και με την συσσώρευση κεφαλαίων, οι μερκαντιλιστές ζητούν την παρέμβαση του κράτους στην οικονομία, οι απόψεις αυτές κυοφόρησαν την πολιτική του κρατικού παρεμβατισμού.[7]

Οι φυσιοκράτες αμφισβήτησαν τους μερκαντιλιστές, καθώς υπήρξαν θεωρητικοί της ελεύθερης οικονομίας στις νέες οικονομικές συνθήκες που δημιουργήθηκαν κατά τον 18^ο αιώνα και γίνονται εκφραστές στης αστικής τάξης, την περίοδο που διαμορφώνεται το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα και κορυφώνεται ο αγώνας για την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας. Οι φυσιοκράτες αναλύουν τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής και διαπιστώνουν ότι στην οικονομία υπάρχει φυσική τάξη, τα οικονομικά φαινόμενα υπόκεινται σε φυσικούς αντικειμενικούς νόμους και κίνητρο της οικονομίας είναι η υπεραξία, το κέρδος. Θεωρούσαν την φύση, την γη και την αγροτική παραγωγή ως τις πραγματικές πηγές πλούτου, εκεί που υπήρχαν φυσικές διαδικασίες.

Ο Κενέ, θεωρούσε ότι το χρήμα είναι αντιπαραγωγικό και η βιομηχανία μεταποίηση πρώτων υλών που υπάρχουν στην φύση, άρα ο πλούτος συνίσταται σε προϊόντα που υπάρχουν σε φυσική μορφή, στον αγροτικό τομέα παράγεται η πραγματική αξία το καθαρό προϊόν. Οι φυσιοκράτες πίστευαν ότι στην γεωργία υπάρχει η πραγματική παραγωγή και το κράτος όφειλε να συμβάλλει στην ανάπτυξή της. ο Β. ντε Γκουρνέ, ζητούσε να καταργηθεί ο παρεμβατισμός στα μονοπώλια, να επιτρέπεται μεγαλύτερη ελευθερία στο εμπόριο και στην βιομηχανία, καθώς το άτομο είναι από μόνο του ικανό να εξυπηρετήσει με τον μέγιστο τρόπο τα συμφέροντά του. Η κρατική παρέμβαση έπρεπε να περιορίζεται στην διευκόλυνση της ελεύθερης παραγωγής και κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, με τις απόψεις του οδηγεί στην οικονομική αντίληψη του φιλελευθερισμού.

Στον φιλελευθερισμό υπάρχουν δύο αρχές, η οικονομική και η πολιτική που συνδέονται αδιαχώριστα, υπερασπίζεται την αρχή της ελεύθερης οικονομίας με τους νόμους της αγοράς, της προσφοράς και της ζήτησης και του ελεύθερου ανταγωνισμού παραγωγών και καταναλωτών, και την μη παρέμβασης του κράτους στην οικονομική ζώνη της κοινωνίας. Επιδιώκει την ελαχιστοποίηση της κυβερνητικής οικονομικής δραστηριότητας καθώς, θεωρεί ότι το κράτος ως κάτι που υπάρχει έξω και πάνω από όλους, χωρίς να υπηρετεί συγκεκριμένες ομάδες και τάξεις.

Οι δύο αρχές του φιλελευθερισμού εκφράστηκαν με θεώρημα του  «laisser – faire, laisser – passer», που μεταφράζεται στο να αφήνονται τα γεγονότα να ακολουθούν την φυσική τους τάση. Ξεκινά από την αναγνώριση του φυσικού δικαίου και το προσωπικό συμφέρον αποτελεί το κίνητρο για την κίνηση της οικονομίας, άρα τα άτομα πρέπει να είναι ελεύθερα στην επιδίωξη και πραγμάτωση των συμφερόντων τους σε κάποια ελεύθερη κοινωνία που πραγματοποιούνται συναλλαγές. Οι ατομικές επιδιώξεις και οι σκοποί ταυτίζονται με το συνολικό κοινωνικό όφελος, άρα τα άτομα επιδιώκοντας την ικανοποίηση των συμφερόντων τους, βοηθούν είτε πράττοντάς το συνειδητά είτε ασυνείδητα, στην αποτελεσματική βελτίωση της κοινωνίας που ανήκουν οργανικά.[8]

Το κράτος δεν μπορεί να πράξει για τα άτομα όσα τα ίδια για τον εαυτό τους, ο ρόλος του κράτους και της κυβέρνησης βρίσκεται στο να διατηρεί την τάξη και την ασφάλεια της ελεύθερης οικονομίας, να αποφεύγει κάθε παρέμβαση στα άτομα που αγωνίζονται για το ατομικό τους όφελος. Σε μία ελεύθερη οικονομία της αγοράς, υπάρχει πληθώρα επιλογών για παραγωγούς και καταναλωτές, γιατί αποτελεί πεδίο ανταγωνισμού και συνεχών διακυμάνσεων των τιμών και από τις οποίες ωφελούνται όλοι αμοιβαία. Η αγορά έχει μέγιστη σημασία καθώς ο καταμερισμός της εργασίας εξαρτάται από την έκτασή της, και η ελεύθερη αγορά είναι μηχανισμός αυτορρυθμιζόμενος, λειτουργώντας από τον καθορισμό των τιμών και της προσφοράς με την ζήτηση.[9]

Οι φιλελεύθερες αντιλήψεις θεμελιώνονται πολιτικά και φιλοσοφικά στον Λοκ,[10] ο οποίος είχε αποδεχθεί τον ατομικισμό του Χομπς και την άποψή του για το κράτος που είναι μηχανική διευκόλυνση και όχι θεσμός με θεϊκή καταγωγή. Ο Λοκ θεωρεί ότι η πολιτική εξουσία συνίσταται στο δικαίωμα θέσπισης νόμων με την χρήση βίας και ποινών, για να ορίζονται οι ιδιοκτησίες, αλλά και η εφαρμογή του νομικού πλαισίου για να υπερασπίζεται το κράτος από εξωτερικές απειλές. Με την θεωρία, του επιχειρεί να τεκμηριώσει το αναπόφευκτο του κράτους ως θεσμού που έλκει την καταγωγή του από το φυσικό δίκαιο και η πολιτική εξουσία που δικαιώνεται είναι αυτή που ενεργεί για το κοινό συμφέρον. Τα άτομα δεν εκχωρούν όλα τα δικαιώματά τους στην πολιτική εξουσία, δεν είναι μόνο πολίτης που ζει σε κοινωνία με άλλα ανθρώπινα όντα και διαπράττει ποικίλες ανταλλαγές, αλλά φυσικό πρόσωπο που έχει δικαιώματα ατομικά που το κράτος δεν πρέπει να απαλλοτριώνει, άρα διακρίνει στα ατομικά δικαιώματα και τα κοινωνικά του πολίτη. Το άτομο με την πολιτική του ιδιότητα, εκχωρεί στο κράτος ορισμένα δικαιώματα και απαιτεί από την κυβέρνηση να προστατεύσει την ατομικότητά του, και κατ’ επέκτασιν τα αναπαλλοτρίωτα φυσικά του δικαιώματα.[11]

Εδώ εμφανίζεται η αμφισβήτηση του Λοκ στον αυταρχισμό, καθώς την ελευθερία την εγγυάται η συνταγματική τάξη, με την νομοθετική εξουσία να ασκείται από εκλεγμένο αιρετό σώμα, η εκτελεστική από τον μονάρχη και με το δικαίωμα της λαϊκής κυριαρχίας να κατοχυρώνεται με την άρση της υποστήριξης στην εξουσία ακόμη και με την ανατροπή της, αν δεν ανταποκρίνεται πλέον στην εμπιστοσύνη του, αυτό αποτελεί τον δημοκρατικό επιμερισμό των εξουσιών. Στον Λοκ και στους φιλελεύθερους, το κυριότερο δικαίωμα του ατόμου είναι η περιουσία, η ατομική ιδιοκτησία και υπερασπιζόμενοι το δικαίωμα αυτό υπερασπίζονται τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο οικονομικής παραγωγής.[12]

Από τον Λοκ επηρεάστηκε ο Μοντεσκιέ, ο οποίος ερευνά την φύση και τις μορφές των πολιτευμάτων όπως η δημοκρατία, η αριστοκρατία και η μοναρχία. Τείνει προς το μοναρχικό πολίτευμα αλλά με περιορισμό της εξουσίας και των αυθαιρεσιών του μονάρχη, επιθυμώντας περισσότερο την συνταγματική μοναρχία με τον επιμερισμό και την διάκριση των εξουσιών μεταξύ τους.[13] Ο Μοντεσκιέ προσδιορίζει τον διαχωρισμό των εξουσιών με, την νομοθετική εξουσία να ασκείται από το κοινοβούλιο, η εκτελεστική από την κυβέρνηση και η δικαστική από την ανεξάρτητη δικαιοσύνη.

Από τον Λοκ επηρεάστηκε και ο Ρουσσώ, που σύμφωνα με την θεωρία του, ο φυσικός άνθρωπος ήταν ο καλύτερος τύπος ανθρώπου καθώς ήταν ελεύθερος στη φύση χωρίς τις αλυσίδες του πολιτισμού της κοινωνίας. Η κοινωνία είναι παραγωγή ενός κοινωνικού συμβολαίου, μιας ένωσης ατόμων που εκχώρησαν τα δικαιώματα και τις ελευθερίες τους σε μια γενική βούληση, παραμένοντας ελεύθερα όπως υπήρχαν και στην πρωταρχική φυσική κατάσταση τους. Κάθε φυσικό άτομο αντικαθιστά την φυσική του ελευθερία με την πολιτική η οποία και τον εξυψώνει ηθικά. Στην κοινωνία κανείς δεν μπορεί να διαθέτει περισσότερη φυσική εξουσία επάνω στους συνανθρώπους του, η κυβέρνηση έχει την ιδιότητα της εξουσιαστικής σχέσης αλλά βρίσκεται υποταγμένη στην κυρίαρχη βούληση του λαού.[14]

Ενδιαφέρουσα είναι και η θεωρία του Μπένθαμ, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος είναι από μόνος του ο καταλληλότερος κριτής των συμφερόντων του, άρα το να επιδιώκει την επίτευξη τους χωρίς να εμποδίζεται συνιστά τον ωφέλιμο βίο. Είναι νομοθέτης και καθορίζει τα όρια και τις αρμοδιότητες του κράτους σχετικώς με το τι οφείλει να πράττει και τι δεν οφείλει, και καταλήγει να θεωρεί ότι στους ανθρώπους υπάρχουν δύο κίνητρα, ο πόνος και η ευχαρίστηση όπου σύμφωνα με αυτά κυβερνούνται. Άρα το νομοθετικό πλαίσιο πρέπει να κατασκευάζεται σύμφωνα με τα δύο κίνητρα και που οφείλουν να περιέχουν, την μέγιστη ευδαιμονία του μεγαλύτερου δυνατού συνόλου ανθρώπων. Ο Μπένθαμ είναι ο θεμελιωτής της αρχής της ωφέλειας, της ωφελιμότητας, την οποία επεξεργάζεται στο πλαίσιο των θεωρητικών ιδεών του.

Ο Α. Σμιθ θεωρείται από τους σημαντικότερους φιλελεύθερους στοχαστές, αντιπαρατάχθηκε στην εμποροκρατική θεώρηση και υποστήριξε τον ελεύθερο ανταγωνισμό και το εμπόριο, καθώς δίαχυτη ήταν η αντίληψή του ότι τα στοιχεία αυτά θα προωθούσαν μέγιστα την οικονομική ανάπτυξη ενός έθνους. Στην ελεύθερη οικονομία τα άτομα παράγουν αγαθά τα οποία άλλα άτομα επιθυμούν να αποκτήσουν, με την συναλλαγή δημιουργείται κέρδος από το οποίο ωφελείται όλη η κοινωνία καθώς αυτός διαχέεται σε αυτήν. Ο πλούτος μιας χώρας δεν υπάρχει στο χρήμα, αλλά στην συνολική εμπορευματική παραγωγή όπου και αποτελεί την πηγή του πλούτου με την ωφέλιμη εργασία που δημιουργούν οι αξίες των συναλλαγών. Η βιομηχανική παραγωγή δημιουργεί το περισσότερο πλούτο, όχι η ο αγροτικός τομέας, και θεωρεί επιβλαβές τον κρατικό παρεμβατισμό, όπως για παράδειγμα οι δασμοί.

Είναι υποστηρικτής της ιδέας της ελάχιστης κρατικής παρέμβασης στην οικονομία χωρίς να απορρίπτει εντελώς τον ρόλο του κράτους, όπου θα παρέχει βασικά αγαθά περιορισμένης ευρύτητας. Θεωρούσε ότι αν τα άτομα είχαν επαρκή ελευθερία στις οικονομικές αποφάσεις τους, χωρίς διαμεσολάβηση του κράτους, το διάχυτο αποτέλεσμα θα ήταν μια αρμονική κοινωνία ισότητας με ευημερία και ευμάρεια που θα μεγαλώνει αενάως. Είναι το έναυσμα για να επικρατήσουν οι απόψεις για την μετάβαση προς τον καπιταλισμό και τον περιορισμό του μερκαντιλισμού, προς το τέλος του 18^ου αιώνα. Καθορίζει στην κυβέρνηση και την πολιτική εξουσία τρεις αρμοδιότητες, την κατασκευή και την συντήρηση δημοσίων έργων και ιδρυμάτων, το κόστος των δαπανών αυτών δεν μπορεί να αναλάβει ούτε μεμονωμένο άτομο ούτε ομάδα και επιθυμεί το κράτος να δημιουργήσει εκπαιδευτικό σύστημα. Η προστασία των πολιτών από την αδικία που μπορεί να υφίστανται από άλλα άτομα αποτελεί την δεύτερη αρμοδιότητα του κράτους και τρίτη την προστασία της πολιτείας από τους εξωτερικούς εχθρούς.[15]

Ο Σμιθ πίστευε ότι στο κράτος ανήκει ο ρόλος της παροχής αγαθών που αφορούν κατασκευές όπως δρόμοι και γέφυρες, σχολεία, τα οποία δεν μπορούν να δημιουργούν ιδιωτικοί φορείς. Επιθυμούσε την αναλογική αποπληρωμή των αγαθών αυτών σύμφωνα με την κατανάλωση, δρόμοι με διόδια, υποστήριζε τους αντιδασμούς για την ανάπτυξη του ελεύθερου εμπορίου, τα πνευματικά δικαιώματα και τις ευρυσιτεχνίες για να αναπτυχθεί η καινοτομία. Οι απόψεις του Σμιθ και η ορολογία του όπως, εργασία, κεφάλαιο, μισθός, κέρδος, υπεραξία, καθώς και αρκετές άλλες αποτέλεσαν την θεωρητική πηγή του Μαρξ, σύμφωνα με τον οποίο ο Σμιθ δεν περιέγραψε την εξωτερική πτυχή των οικονομικών φαινομένων, αλλά διείσδυσε στην εσωτερική τους σύνδεση.[16]

Οι φιλελεύθερες ιδέες φτάνουν στην κορύφωσή τους από το 1830 έως και το 1870, κυρίως με τον στοχασμό του Τζων Στιούαρτ Μιλλ,[17] στα τέλη του 19^ου αιώνα συντελούνται σημαντικές αλλαγές στον καπιταλισμό και τον οικονομικό φιλελευθερισμό. Εισέρχεται στο ιμπεριαλιστικό στάδιο, ακολουθούν πόλεμοι και οικονομικές κρίσεις αλλά και επαναστάσεις, το θεώρημα της απόλυτης ελευθερίας της αγοράς αποδεικνύεται ανεπαρκέστατο, δέχεται έντονη κριτική και περί το 1930 εμφανίζεται η κεϋνσιανή θεώρηση του κρατικού παρεμβατισμού, ο φιλελευθερισμός περνά στο περιθώριο και αναβιώνει προς το τέλος του 20^ου αιώνα με την μορφή του νεοφιλελευθερισμού.[18]

Η εμφάνιση του νεοφιλελευθερισμού αμφισβήτησε την συνύπαρξη της ελεύθερης αγοράς με το ανεπτυγμένο σύστημα οικονομικής προστασίας, και επικράτησε ως το κυριότερο αφήγημα της πολιτικής των κυβερνήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο. Πυρήνας αυτής της πολιτικής θεώρησης είναι οι αναδιαρθρώσεις στην οικονομία με τις ιδιωτικοποιήσεις των δημόσιων επιχειρήσεων, αλλά και δημόσιων τομέων που προσφέρουν υπηρεσίες παιδείας, υγείας και πρόνοιας, ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων, την κοινωνική ασφάλιση, την επικράτηση της ιδιωτικής και ατομικής πρωτοβουλίας και το τέλος κατακτήσεων και δικαιωμάτων που κατοχυρώθηκαν μεταπολεμικά, με βάση τα Συντάγματα των χωρών και την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας. Η οικονομική κρίση του 2008 ενέτεινε τις εξελίξεις με την παραβίαση των συνταγματικών δικαιωμάτων και του ίδιου του Συντάγματος, με την αλλοίωση των βασικών χαρακτηριστικών του.[19]

[1] Βλ., Μ. Αγγελίδης  – Θ.  Γκιούρας, Θεωρίες της Πολιτικής και του Κράτους.

[2] Βλ., Δ. Δρόσος, Αγορά και Κράτος στον Α. Σμιθ.

[3] Βλ., Μ. Φρίντμαν, Καπιταλισμός και Ελευθερία, όπου παρατηρεί ότι οι φιλελεύθερες αρχές διατυπώθηκαν στο πλαίσιο μιας διαδικασίας η οποία ξεκίνησε με τον επινοημένο τεχνητό χρόνο, την φυσική κατάσταση και κατέληξε στην επινοημένη και τεχνητή αχρονικότητα, τον ορθό λόγο.

[4] Βλ, Μ. Αγγελίδης, Η Γένεση του Φιλελευθερισμού

[5] Βλ, Γ. Ρούσης, Το Κράτος, από τον Μακιαβέλι στον Βέμπερ, ό. π., κεφ., για τον Μακιαβέλι.

[6] Βλ., Cain, P. J, – Hopkins, A. G. (1980) – «The political economy of British expansion overseas, 1750 – 1914». Economic History Review, 2^nd ser, vol. 33, no, 4.

[7] Βλ., Θ. Νουτσόπουλος, Η Φιλοσοφία ως Ανταποκριτής, σύμφωνα με τον Μαρξ, οι μερκαντιλιστές ξεκινούσαν από απλά φαινόμενα όπως το εμπόριο και η παραγωγή, δεν κατάφεραν να φτάσουν στην ουσία των οικονομικών φαινομένων, οι απόψεις τους αντανακλούν το χαμηλό επίπεδο της οικονομικής ανάπτυξης της εποχής τους.

[8] Βλ., Cain, P. J. – Hopkins, A. G. (1986a) – «Gentlemanly capitalism and British expansion overseas. I: The old colonial system, 1688-1850». Economic History Review, 2^nd ser, vol. 39, no, 4.

[9] Βλ., Α. Σμιθ, κεφ., V, VI, VII, βιβλίο Ι.

[10] Βλ., Δύο Πραγματείες για την Διακυβέρνηση, 1690.

[11] Βλ., Λοκ, Δεύτερη πραγματεία περί κυβερνήσεως, ΧΙΧ, «Όταν ένας αθώος και έντιμος άνθρωπος είναι υποχρεωμένος να σιωπά και να εγκαταλέιψει ό,τι κατέχει, απλώς και μόνο για να μην διαταραχθεί η ειρήνη, και αναγκάζεται να υποχωρεί μπροστά σε όποιον ασκεί βία πάνω του, εγώ θα του ζητούσα να αναλογιστεί τι είδους ειρήνη θα υπήρχε στον κόσμο: μια ειρήνη που θα βασιζόταν στην βία και στη λεηλασία, και που θα έπρεπε να διατηρηθεί προς αποκλειστικό όφελος των ληστών και των καταπιεστών».

[12] Βλ., Γ. Χρυσάφης, Ηθική φιλοσοφία και πολιτική οικονομία στον κλασικό φιλελευθερισμό.

[13] Βλ., Μοντεσκιέ, Το Πνεύμα των Νόμων, 1748.

[14] Σύμφωνα με τον Ρουσσώ στο Κοινωνικό Συμβόλαιο, ο λαός νοείται ως τα συγκεκριμένα πρόσωπα που τον αποτελούν, ο καθένας είναι φορέας ενός αντίσοτιχου τμήματος της όλης λαϊκής κυριαρχίας.

[15] Βλ., Γ. Χρυσάφης, Ηθική φιλοσοφία και πολιτική οικονομία στον κλασικό βρετανικό φιλελευθερισμό.

[16] Βλ., Δ. Δρόσος, Αγορά και Κράτος στον Α. Σμιθ.

[17] Βλ., Τ. Σ. Μιλλ, Περί Ελευθερίας, 1859. Ελευθερία σημαίνει κατά τον Μιλλ, α) ελευθερία σκέψης και συνείδησης, β) ελευθερία των προτιμήσεων και των επιδιώξεων, γ) ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι που περιλαμβάνει και τις πολιτικές ελευθερίες. Μέσα από την συμμετοχή των πολιτών διευρύνονται οι δυνατότητες να βρεθούν καλύτερες λύσεις και να υπάρξει αύξηση της γενικής ευημερίας.

[18] Βλ., Cain, P. J. – Hopkins, A. G. (1986b) – «Gentlemanly capitalism and British expansion overseas. II: New imperialism, 1850 – 1945». Economic History Review, 2^nd ser, vol. 40, no, 1.

[19] Βλ., Κ. Πολάνυι, Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός, όπου αναλύει την εμφάνιση της οικονομίας της αγοράς, τα έθνη κράτη και τις αγορές, την ανάδυση των οικονομιών της αγοράς με την διαδικασία της αγοραιοποίησης, δηλαδή την φιλελεύθερη περίοδο και την έλευση του οικονομικού φιλελευθερισμού. Ο Πολάνυι βρίσκεται ανάμεσα στον μαρξισμό και τον φιλελευθερισμό. Το σημαντικό στοιχείο στο έργα του, αποτελεί η θέση για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας, όπου η οικονομία της αγοράς και η θεσμική διάρθρωση του κράτους ενοποιήθηκαν σε μια δομή την οποία αποκάλεσε «οικονομία της αγοράς».

 

 

 

JOHN RAWLS – ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ

Ο Τζων Ρωλς (1921-2002) δίδαξε επί σειρά ετών φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Harvard και θεωρείται ένας από τους κορυφαίους πολιτικούς φιλοσόφους του 20ού αιώνα. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του “Θεωρία της δικαιοσύνης” (Πόλις, 2001), “Το δίκαιο των λαών” (Ποιότητα, 2002), “Ο πολιτικός φιλελευθερισμός” (Μεταίχμιο, 2004).

Στο μείζον έργο του «Θεωρία της Δικαιοσύνης» («A Theory of Justice»), το οποίο κυκλοφόρησε το 1971. Ο Τζον Ρωλς υποστήριξε στο βιβλίο του αυτό ότι κάθε άνθρωπος έχει ορισμένα αναφαίρετα δικαιώματα, τα οποία δεν μπορούν να υποβαθμισθούν ούτε προς χάριν του συνόλου της κοινωνίας κι έλεγε ότι το κράτος οφείλει και μπορεί να είναι ο εγγυητής της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η ΘΕΣΜΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΜΙΑΣ ΔΙΚΑΙΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Η θεσμική οργάνωση μιας δίκαιης κοινωνίας, κατά τον Ρωλς, βασίζεται σε δύο θεμελιώδεις αρχές. Πρώτον, οι θεσμοί πρέπει να εξασφαλίζουν στον καθένα τον μεγαλύτερο βαθμό ελευθερίας που είναι συμβιβάσιμος με ίση ελευθερία για όλους τους άλλους. Δεύτερον, κοινωνικές ανισότητες είναι ανεκτές κατ’ εξαίρεση και μόνο υπό τους ορούς, αφενός ότι αποβαίνουν προς όφελος και των λι­γότερο προνομιούχων ομάδων πολιτών, και α­φετέρου ότι η υπεροχή ορισμένων προσώπων συνδέεται με θέσεις ή αξιώματα εξίσου ανοιχτά σε όλους.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Ο Τζον Ρωλς ήταν ο διανοητής που πιστώνεται με την αναγέννηση της Πολιτικής Φιλοσοφίας και μάλιστα  σε μια εποχή που το κυρίαρχο ρεύμα της διανόησης την είχε επισήμως κηρύξει ως μη υπάρχουσα

Το έργο του στην πολιτική φιλοσοφία, που ονομάστηκε ρωλσιανισμός, λαμβάνει ως εναρκτήριο σημείο τον ισχυρισμό ότι «οι πιο εύλογες αρχές δικαιοσύνης είναι εκείνες που ο καθένας θα αποδεχόταν και θα συμφωνούσε με αυτές, από μια ακριβοδίκαιη θέση». Ο Ρωλς εφαρμόζει έναν αριθμό νοητικών πειραμάτων—συμπεριλαμβανομένου του διάσημου «πέπλου της άγνοιας»—για να προσδιορίσει σε τι συνίσταται μια επιεικής/ακριβοδίκαιη συμφωνία στην οποία «ο καθένας τίθεται αμερόληπτα ως ίσος» ώστε να προσδιορίσει τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Το 1971 δημοσίευσε το βιβλίο A Theory of Justice στο οποίο διατυπώνει μια θεωρία διανεμητικής ή κοινωνικής δικαιοσύνης . Μετά το 1971 πολλές από τις ιδέες περί δικαιοσύνης που διατυπωθήκαν από τον Ρωλς έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αναδιαμόρφωση του πεδίου για το δημόσιο πολιτικό-φιλοσοφικό διάλογο. Το ζητούμενο ήταν να διατυπωθεί μια σειρά κριτηρίων μη ωφελιμιστικού χαρακτήρα για την δικαιοσύνη στο πλαίσιο της κοινωνίας. Ενδιαφερόταν να δείξει πώς θα πρέπει οι πόροι και τα αγαθά να μοιράζονται ακριβοδίκαια στους ανθρώπους. Με αυτό το πρόβλημα και τη λύση του καταπιάστηκαν οι πολιτικοί φιλόσοφοι από αρχαιοτάτων χρόνων. Ο Ρωλς άσκησε κριτική στην ωφελιμιστική εκδοχή για την δικαιοσύνη που συνοψίζεται στη φράση ότι δικαιοσύνη είναι «η μέγιστη ευτυχία του μέγιστου αριθμού ανθρώπων». Θεωρούσε ότι η ωφελιμιστική ιδέα περί δικαιοσύνης μπορεί στην πράξη να επιφέρει ολέθρια αποτελέσματα για τα συμφέροντα ατόμων και κοινωνικών μειονοτήτων σε περίπτωση που υποταχθούν στις επιταγές του γενικότερου καλού.

Ο Ρωλς διαμορφώνει μια καθαρά υποθετική «Αρχική Θέση» των ανθρώπων, με την ίδια λογική με την οποία διετύπωσαν οι Τόμας Χόμπς, Ζαν-Ζακ Ρουσσώ και Τζον Λόκ την «Φυσική Κατάσταση» των ανθρώπων για να μιλήσουν για το «Κοινωνικό Συμβόλαιο». Στην «αρχική κατάσταση» οι άνθρωποι είναι κρυμμένοι πίσω από ένα «Πέπλο Άγνοιας». Έτσι, οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τίποτα για την κοινωνία στην οποία θα γίνουν μέλη. Δεν ξέρουν σε ποια θέση της κοινωνίας θα βρεθούν. Ούτε γνωρίζουν τι ταλέντα και τι ικανότητες θα διαθέτουν. Γίνεται, όμως, αποδεκτό ότι γνωρίζουν πως υπάρχουν ορισμένα «πρωταρχικά αγαθά»: δικαιώματα, ελευθερίες, ευκαιρίες, εισόδημα και ευημερία, σεβασμός. Αυτά τα πρωταρχικά αγαθά τους είναι χρήσιμα και οι άνθρωποι θα επιθυμούν να έχουν όσο το δυνατόν περισσότερα από αυτά. Θέτει το ερώτημα: «ποιες ηθικές αρχές θα συμφωνήσουν να ισχύσουν άνθρωποι θα έχουν άγνοια αν θα τοποθετηθούν σε πλεονεκτικές ή μειονεκτικές θέσεις στην κοινωνία;» Έτσι, απαντά στο ερώτημα διατυπώνοντας τρεις βασικές αρχές. Πρώτον, κάθε έχει ίσο δικαίωμα ακόμα και στην εκτεταμένη ελευθερία αρκεί να μην περιορίζει την ελευθερία των άλλων («αρχή της ελευθερίας»). Δεύτερον, οι κοινωνικές και οι οικονομικές ανισότητες θα πρέπει να διευθετούνται κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποβαίνουν όσο είναι δυνατό περισσότερο προς όφελος των ανθρώπων που είναι σε μειονεκτική θέση και είναι οι λιγότερο προνομιούχοι («αρχή της διαφοράς»). Τρίτον, οι θέσεις και τα αξιώματα πρέπει να είναι ανοιχτές προς όλους και καθένας πρέπει να διαθέτει ακριβοδίκαια ισότητα ευκαιριών («αρχή των ίσων ευκαιριών»).

Μεγάλη συζήτηση έγινε με αφορμή την «αρχή της διαφοράς». Ο Ρωλς υποθέτει ότι οι άνθρωποι που βρίσκονται στην κατάσταση του «πέπλου άγνοιας» για τις προοπτικές τους θα επιλέξουν να ζήσουν σε μια δίκαια κοινωνία στην οποία ακόμη και αυτοί που βρίσκονται στις χαμηλότερες θέσεις και στις χειρότερες συνθήκες θα διαθέτουν πόρους που θα τους επαρκούν ώστε να μπορούν να ζήσουν και να απολαύσουν μια αξιοπρεπή ζωή. Η ιδέα της ακριβοδίκαιης δικαιοσύνης υιοθετήθηκε από τους προοδευτικούς φιλελεύθερους και τους σοσιαλδημοκράτες καθώς δικαιολογούσε την κρατική παρέμβαση ως ένα βαθμό για την εξασφάλιση μέσω της φορολογίας και του προνοιακού μηχανισμού μιας σημαντικής αναδιανομής ώστε να βοηθούνται οι λιγότερο προνομιούχες κοινωνικές τάξεις και ομάδες.

 

25 Νοεμβρίου: Διεθνής Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών

Μια συλλογή στοιχείων και νομοθεσίας σχετικά με το φαινόμενο της έμφυλης βίας στην Ελλάδα και την Ευρώπη.

 

 

Με αφορμή την παγκόσμια ημέρα για την εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών, καθώς και τα ανησυχητικά, αυξανόμενα κρούσματα

 

περιστατικών ενδοοικοογενειακής βίας σε όλο τον

νέ

 

κόσμο λόγω της πανδημίας, το Vouliwatch παρουσιάζει στοιχεία για την Ελλάδα και την Ευρώπη καθώς τη νομοθεσία που ισχύει στη χώρα μας.

 

 

Νοεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών για να αναδείξει ένα σημαντικό πρόβλημα με παγκόσμια διάσταση.

Η Ημέρα αυτή είχε καθιερωθεί ήδη από το 1981 από γυναικείες οργανώσεις, σε ανάμνηση της φρικτής δολοφονίας των τριών αδελφών Μιραμπάλ, πολιτικών αγωνιστριών από την Δομινικανή Δημοκρατία, με διαταγή του δικτάτορα Τρουχίλο.

Η κατάσταση σήμερα:

Ο ΟΗΕ, ήδη από τον Ιούνιο του 2020, προειδοποίησε για μια ακόμη πανδημία, εκτός από αυτή του κορονοϊού: την παγκόσμια αύξηση των περιστατικών

 

ενδοοικογενειακής βίας.

Σύμφωνα με την πρόσφατη εκστρατεία ενημέρωσης της Διεθνούς Αμνηστίας, σε όλον τον κόσμο, έχουν αυξηθεί σημαντικά οι αναφορές περιστατικών βίας κατά γυναικών και κοριτσιών κατά τη διάρκεια της καραντίνας και των άλλων περιοριστικών μέτρων, τα οποία ανάγκασαν πολλές γυναίκες να παραμείνουν παγιδευμένες στο ίδιο σπίτι με τους καταπιεστές τους ή δεν τους επέτρεψαν να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες στήριξης και ασφάλειας.

Από το ξέσπασμα της πανδημίας του κορονοϊού οι τηλεφωνικές γραμμές στήριξης και οι ξενώνες φιλοξενίας σε όλη την Ευρώπη έχουν αναφέρει μια ανησυχητική αύξηση στις κλήσεις από γυναίκες που βρίσκονται σε κίνδυνο λόγω της καραντίνας και των άλλων περιοριστικών μέτρων.

Σύμφωνα με έρευνα του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, μία στις τρεις γυναίκες έχει υποστεί σωματική βία, σεξουαλική βία, ή και τις δύο μορφές βίας από την ηλικία των 15 ετών και έπειτα.

Το 55% των γυναικών έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με μία ή περισσότερες μορφές σεξουαλικής παρενόχλησης ενώ το 11% έχει υποστεί ψηφιακή παρενόχληση.

Μία στις είκοσι έχει βιαστεί. Στοιχεία για την Ελλάδα:

–υπόθεση ενδοοικογενειακή– το 68% των γυναικών που υπέστησαν κακοποίηση είναι έγγαμες

–υπόθεση διεθνής -το 16% των γυναικών που απευθύνονται στα Συμβουλευτικά Κέντρα είναι αλλοδαπές

–όχι ταξική – 70% των θυμάτων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή και ανώτερης ή ανώτατης εκπαίδευσης και πάνω από το 50% των δραστών δευτεροβάθμιας ή ανώτερης και ανώτατης εκπαίδευσης.

 

 

Η νομοθεσία στην χώρα μας:

Ν. 4531/2018 | Νόμος για την καταπολέμηση της Βίας κατά των γυναικών

Πρόκειται για την ενσωμάτωση και κύρωση στην ελληνική νομοθεσία της απόφασης- σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη και την Καταπολέμηση της Βίας κατά των γυναικών και της Ενδοοικογενειακής Βίας, γνωστή και

ως Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης.

Χαρακτηριστικό της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης είναι ότι αποδίδει έμφαση στην πρόληψη. Μεταξύ άλλων, προβλέπεται η υποχρέωση των συμβαλλόμενων κρατών να εξασφαλίσουν την κατάρτιση επαγγελματιών που ασχολούνται με τα θύματα βίας και την υλοποίηση θεραπευτικών προγραμμάτων για τους δράστες εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας.

 

Αναφορικά με την πρόληψη και την αντιμετώπιση του φαινομένου της ασκούμενης βίας κατά των γυναικών προβλέπεται η λειτουργία ενός ολοκληρωμένου δικτύου δομών και υπηρεσιών με αντικείμενο την προσφορά ψυχοκοινωνικής στήριξης, νομικής συμβουλευτικής αλλά και ασφαλούς διαμονής στις γυναίκες- θύματα έμφυλης βίας.

Βασική της καινοτομία συνιστά η ίδρυση μηχανισμού παρακολούθησης υπό την ονομασία η GREVIO. Ως ανεξάρτητο όργανο συγκροτείται από τεχνοκράτες και είναι

επιφορτισμένο με την παρακολούθηση της εφαρμογής της Σύμβασης, από τα κράτη- μέλη που την έχουν υπογράψει.

Ακόμα, τροποποιήθηκαν διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, ώστε να εναρμονιστούν με τη Σύμβαση, όπως η κατάργηση της διάταξης του ποινικού κώδικα που προέβλεπε την παύση της ποινικής δίωξης, αν μεταξύ του δράστη του αδικήματος της αποπλάνησης ανηλίκου κάτω των 15 ετών και του θύματος τελέστηκε γάμος.

Δείτε αναλυτικά τη σύμβαση της Κωνσταντινούπολης εδώ.

 

 

ΒΙΑΣΜΟΣ |

ΠΚ 336- Βιασμός |

Αναθεωρήθηκε με τους Ν. 4619 & 4620/2019 (Κύρωση Ποινικού Κώδικα και Κώδικα Ποινικής Δικονομίας)

1. Όποιος με σωματική βία ή με απειλή σπουδαίου και άμεσου κινδύνου εξαναγκάζει άλλον σε συνουσία ή σε άλλη ασελγή πράξη ή σε ανοχή της τιμωρείται με κάθειρξη.

 

2. Αν η πράξη της προηγούμενης παραγράφου έγινε από δύο ή περισσότερους δράστες που ενεργούσαν από κοινού, επιβάλλεται κάθειρξη τουλάχιστον δέκα ετών.
3. Όποιος, εκτός από την περίπτωση της παραγράφου 1, επιχειρεί γενετήσια πράξη χωρίς τη συναίνεση του παθόντος, τιμωρείται με κάθειρξη έως δέκα έτη.

Θυμίζουμε ότι με τη νομοτεχνική τροποποίηση που κατατέθηκε μετά

από αντιδράσεις και σχετική εκστρατεία της Διεθνούς Αμνηστίας προστέθηκε η «μη συναίνεση» στον ορισμό του βιασμού το 2019 στην Ελλάδα.αναδιατυπώθηκε

4. Επίσης μετά από αντιδράσεις φορέων αναδιατυπώθηκε και η επίμαχη παράγραφος 5 του άρθρου 336 σχετικά με τον βιασμό με την φράση «όποιος επιχειρεί γενετήσια πράξη χωρίς τη συναίνεση του παθόντος τιμωρείται με ποινή κάθειρξης έως 10 έτη». Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις νομικών αυτό σημαίνει ότι αποσαφηνίστηκε ο κακουργηματικός χαρακτήρας κάθε

εκδοχής του αδικήματος και απαλείφθηκε η αρχική πρόβλεψη ποινής μόνον για 3 ή 5 χρόνια.

ΠΚ 337 – Προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας

1. Όποιος με ασελγείς χειρονομίες ή προτάσεις που αφορούν ασελγείς πράξεις

προσβάλλει βάναυσα την αξιοπρέπεια άλλου στο πεδίο της γενετήσιας ζωής του τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι ενός έτους ή χρηματική ποινή.

2. Με φυλάκιση τριών μηνών μέχρι δύο ετών τιμωρείται η πράξη της προηγούμενης παραγράφου, αν ο παθών είναι νεότερος από 12 ετών.
3. Ενήλικος, ο οποίος μέσω διαδικτύου ή άλλου μέσου επικοινωνίας, αποκτά επαφή με πρόσωπο που εμφανίζεται ως ανήλικο κάτω των δεκαπέντε ετών και, με χειρονομίες ή προτάσεις ασελγείς, προσβάλλει την αξιοπρέπειά του στο πεδίο της γενετήσιας ζωής του, τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον ενός έτους. Αν η πράξη τελείται κατά συνήθεια ή αν επακολούθησε συνάντηση με το εμφανιζόμενο ως ανήλικο πρόσωπο, τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον τριών ετών.

ΠΚ 338 – Κατάχρηση σε ασέλγεια

1. Όποιος με κατάχρηση της παραφροσύνης άλλου ή της από οποιαδήποτε αιτία προερχομένης ανικανότητάς του να αντισταθεί, ενεργεί επ΄αυτού συνουσία ή άλλη ασελγή πράξη τιμωρείται με κάθειρξη μέχρι δέκα ετών. Αν ο παθών είναι ανήλικος, τιμωρείται με κάθειρξη τουλάχιστον δέκα ετών.
2. Όποιος με κατάχρηση των παραπάνω καταστάσεων προσβάλλει την αξιοπρέπεια άλλου στο πεδίο της γενετήσιας ζωής του με ασελγείς χειρονομίες ή προτάσεις που αφορούν σε ασελγείς πράξεις, τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον έξι μηνών. Αν ο παθών είναι ανήλικος, τιμωρείται με κάθειρξη μέχρι δέκα ετών.
3. Αν η πράξη της παραγράφου 1 έγινε από δύο ή περισσότερους που ενεργούσαν από κοινού, επιβάλλεται κάθειρξη τουλάχιστον δέκα ετών.

 

ΕΝΔΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΒΙΑ |

 

 

Ενδοοικογενειακή προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας

1. Το μέλος της οικογένειας το οποίο προσβάλλει την αξιοπρέπεια άλλου μέλους της, με ιδιαίτερα ταπεινωτικό λόγο ή έργο που ανάγεται στην γενετήσια ζωή του,

τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών.

2. Με φυλάκιση τουλάχιστον έξι μηνών μέχρι τριών ετών τιμωρείται η πράξη της προηγούμενης παραγράφου αν ο παθών είναι ανήλικος.
3. Οι διατάξεις των προηγούμενων παραγράφων εφαρμόζονται αντίστοιχα και όταν ο δράστης εργάζεται σε φορέα παροχής κοινωνικής μέριμνας, η δε πράξη του

στρέφεται σε βάρος προσώπου, το οποίο δέχεται τις υπηρεσίες του φορέα αυτού.

ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ |

 

 

Νόμος 3896/ΦΕΚ 207/8.12.2010 για την «Εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης»

Η σεξουαλική παρενόχληση αποτελεί παραβίαση του νόμου 3896/ΦΕΚ 207/8.12.2010 για την «Εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης». Με τον νόμο αυτόν (που αντικατέστησε τον Ν. 3488/2006) βελτιώθηκε, απλουστεύτηκε και κωδικοποιήθηκε η ισχύουσα μέχρι τώρα νομοθεσία, σύμφωνα με το πνεύμα και τις διατάξεις της Οδηγίας 2006/54/ΕΚ, η οποία προβλέπει ότι ο εργοδότης πρέπει να μεταχειρίζεται ισότιμα τα φύλα. Ο νόμος απαγορεύει τις διακρίσεις. Η σεξουαλική παρενόχληση ορίζεται ως διάκριση του εργαζομένου λόγω φύλου. Μπορεί να αποδοθούν ευθύνες στον εργοδότη για παρενόχληση του προσωπικού και σε ορισμένες περιπτώσεις για την παρενόχληση που ασκούν εργαζόμενοι σε άλλους συναδέλφους.

Ο νόμος προβλέπει ότι:

Νομικά πρόσωπα και ενώσεις προσώπων (π.χ., Σωματεία και οργανώσεις) μπορούν, με τη συναίνεση του θύματος της διάκρισης, να ασκούν στο όνομά του προσφυγή ή να παρεμβαίνουν προς υπεράσπισή του ενώπιον των αρμόδιων δικαστικών ή διοικητικών Αρχών. Ο νόμος αναδιατύπωσε τον ορισμό της έμμεσης διάκρισης, της σεξουαλικής παρενόχλησης στους χώρους εργασίας και της αντιστροφής του βάρους απόδειξης που πλέον εφαρμόζεται και στις περιπτώσεις άνισης μεταχείρισης λόγω φύλου. Θα πρέπει, δηλαδή, ο εργοδότης να αποδείξει ότι δεν υπήρξε σεξουαλική παρενόχληση ή άλλη παραβίαση του νόμου για την ισότητα. Το βάρος απόδειξης από τον εργοδότη εφαρμόζεται στις διαδικασίες των πολιτικών και των διοικητικών δικαστηρίων, καθώς και στις καταγγελίες ενώπιον κάθε άλλης αρμόδιας Αρχής, π.χ. του Συνηγόρου του Πολίτη ή

 

της Επιθεώρησης Εργασίας. Αυτό ισχύει για το Δημόσιο, για τον ιδιωτικό τομέα και για τα ελεύθερα επαγγέλματα.

Ο Συνήγορος του Πολίτη, ως ανεξάρτητη Αρχή, για την παρακολούθηση και προώθηση της εφαρμογής της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα απασχόλησης και εργασίας, αποκτά με τον Νόμο του 2010 διευρυμένη αποστολή και επιλαμβάνεται υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον δικαστηρίων ή δικαστικών Αρχών μέχρι την πρώτη συζήτηση στο ακροατήριο. Ο νόμος δίνει στον εργαζόμενο το δικαίωμα να απαιτήσει αποζημίωση σύμφωνα με το Άρθρο 16 και να απαιτήσει διοικητικές και ποινικές κυρώσεις στην περίπτωση παραβίασης της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Σε περίπτωση παραβίασης του νόμου περί απαγόρευσης διακρίσεων λόγω φύλου προβλέπεται, εκτός των άλλων, και αξίωση για πλήρη

αποζημίωση του θύματος, η οποία θα καλύπτει την υλική και ηθική βλάβη και κάθε θετική ζημία. Αρμόδια για την εκδίκαση αυτών των διαφορών είναι τα δικαστήρια κατά τη διαδικασία των εργατικών διαφορών.

 

 

ΤRAFFICKING – (ΔΙΕΘΝΙΚΗ ΣΩΜΑΤΟΕΜΠΟΡΙΑ)

 

Νόμος 4216/2013 (ΦΕΚ 266/Α/10-12-2013)

Στο άρθρο 46-52 του Νόμου 3386/2005 (ΦΕΚ 212/Α/23-8-2005)

«Είσοδος, διαμονή και κοινωνική ένταξη υπηκόων τρίτων χωρών στην ελληνική επικράτεια» ορίζεται ότι σε υπήκοο τρίτης χώρας που έχει χαρακτηρισθεί θύμα

εμπορίας ανθρώπων με πράξη του αρμόδιου Εισαγγελέα χορηγείται άδεια διαμονής διάρκειας δώδεκα μηνών εφόσον συνεργάζεται στην καταπολέμηση της εμπορίας

ανθρώπων, η οποία ανανεώνεται κάθε φορά για ισόχρονο διάστημα προς διευκόλυνση της διενεργούμενης έρευνας ή της ποινικής διαδικασίας. Η άδεια παραμονής διασφαλίζει πρόσβαση στην αγορά εργασίας και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Πριν τη χορήγηση άδειας διαμονής, παρέχεται από την αρμόδια εισαγγελική αρχή στα θύμα εμπορίας

ανθρώπων προθεσμία περίσκεψης μέχρι ένα μήνα (μπορεί να παραταθεί για τα ανήλικα θύματα) ώστε να συνέλθουν και να είναι σε θέση να διαφύγουν από την επιρροή των δραστών των σχετικών αδικημάτων για να μπορούν να λάβουν ανεπηρέαστη απόφαση σχετικά με τη συνεργασία τους με τις διωκτικές αρχές.Το άρθρο 34. παρ. 7 του Νόμου 3274/2004 (ΦΕΚ Α’195/19-8-04)

«Οργάνωση και λειτουργία των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού» προβλέπει ότι η απέλαση αλλοδαπών, που βρίσκονται παράνομα στην Ελλάδα και καταγγέλλουν πράξεις προαγωγής σε πορνεία, μπορεί, με διάταξη του εισαγγελέα πλημμελειοδικών και έγκριση του εισαγγελέα εφετών,

να αναστέλλεται έως ότου εκδοθεί αμετάκλητη απόφαση για τις πράξεις που καταγγέλθηκαν. Για όσο χρόνο διαρκεί η αναστολή της απέλασης χορηγείται, με απόφαση του Γενικού Γραμματέα Περιφέρειας, άδεια διαμονής, κατά παρέκκλιση των διατάξεων του Ν. 2910/2001. Η ανωτέρω άδεια παραμονής επέχει και θέση άδειας εργασίας, χορηγείται για χρονικό διάστημα (6) μηνών και ανανεώνεται για ίσο χρονικό διάστημα ως την έκδοση της αμετάκλητης δικαστικής απόφασης. Οι παραπάνω διατάξεις εφαρμόζονται ανάλογα και για τις περιπτώσεις του άρθρου 12 του Ν.

3064/2002.Ν.3064/2002(ΦΕΚ 248/Α/15-10-2002) ο οποίος ρυθμίζει την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, των εγκλημάτων κατά της γενετήσιας ελευθερίας, της πορνογραφίας ανηλίκων και γενικότερα της οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής.

Ειδικότερα με το νόμο αυτό:

Αντιμετωπίζονται πλέον, εκτός από το δουλεμπόριο, οι σύγχρονες μορφές

εμπορίας ανθρώπων και συγκεκριμένα η διακίνηση με σκοπό α) την εργασιακή και β) τη σεξουαλική εκμετάλλευση των ανθρώπων. Τα περισσότερα από τα σχετικά αδικήματα χαρακτηρίζονται ως κακουργήματα.

Καθιερώνονται αυστηρές ποινές, που σε ορισμένες περιπτώσεις φθάνουν και τα ισόβια δεσμά για τα αντίστοιχα αδικήματα. Εξασφαλίζεται η ίση προστασία μεταξύ των ανδρών και γυναικών στα θέματα αυτά.

Ασκείται πλέον αυτεπαγγέλτως η ποινική δίωξη σοβαρών αξιόποινων πράξεων.  Θεσπίζεται για πρώτη φορά το έγκλημα της πορνογραφίας ανηλίκων.

Θεσπίζεται ως διακεκριμένη περίπτωση σε σχέση με την απλή αποπλάνηση, η ασέλγεια που διαπράττει ενήλικος σε βάρος ανηλίκου με αμοιβή ή άλλα υλικά ανταλλάγματα.

 

Προστίθενται στο άρθρο 8 του Ποινικού Κώδικα (Ρυθμίσεις για παγκόσμια δικαιοσύνη) οι πράξεις της σωματεμπορίας και της ασέλγειας ώστε να τιμωρούνται και όταν τελούνται στην αλλοδαπή.

Ποινικοποιείται η συνειδητή αποδοχή των υπηρεσιών που προέρχονται από θύματα της διακίνησης ανθρώπων.

Προβλέπονται διατάξεις προστασίας των θυμάτων των εγκλημάτων αυτών. Όσον αφορά την αρωγή των θυμάτων των εγκλημάτων αυτών, εκδόθηκε το ΠΔ.

233/2003(ΦΕΚ 204/Α/2-9-2003).

Η παιδαγωγική Freinet συγκροτείται από θεμελιακές αρχές, όπως:

• συνεργασία και πολιτειότητα
• κοινοτική –συνεταιριστική οργάνωση της σχολικής ζωής
• ελεύθερη έκφραση και επικοινωνία
• «φυσική» μέθοδος μάθησης
• έρευνα- πειραματικός ψηλαφισμός
• σύνδεση του σχολείου με την κοινότητα-κοινωνία.

10 Παιδαγωγικές Αρχές Μοντεσσόρι

ΜΟΝΤΕΣΣΟΡΙΑΝΗ ΑΓΩΓΗ

Οι 10 Παιδαγωγικές Αρχές Μοντεσσόρι, αναπτύχθηκαν από τη γιατρό και Παιδαγωγό Μαρία Μοντεσσόρι. Οι αρχές βασίζονται στο σεβασμό της μαθησιακής διαδικασίας των παιδιών. Η Δρ Μαρία Μοντεσσόρι

παρατηρώντας τα παιδιά κατανόησε τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουν και κατάλαβε πως η ηλικίες από 0-6 ετών είναι η “χρυσή εποχή” για αυτά. Κατάλαβε ότι τα παιδιά σε αυτή την περίοδο μαθαίνουν με μεγάλη ευκολία και συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένες δεξιότητες κάθε φορά. Οι αρχές Μοντεσσόρι

αποτελούν τη βάση του Μοντεσσοριανού προγράμματος σπουδών καθορίζοντας τον τρόπο με τον οποίο η Μοντεσσοριανή εκπαιδευτική προσέγγιση είναι διαφορετική από την παραδοσιακή εκπαίδευση.

Σεβασμός στο Παιδί

Μεγάλο μέρος της φιλοσοφίας Μοντεσσόρι πηγάζει από τον βαθύ σεβασμό για τα παιδιά. Αυτό

περιλαμβάνει το σεβασμό της μοναδικότητας κάθε παιδιού, την ελευθερία του να επιλέγει, να κινείται, να διορθώνει τα δικά του λάθη και να εργάζεται με τον δικό του ρυθμό.

Απορροφητικό μυαλό

Η έρευνα της γιατρού Μαρίας Μοντεσσόρι καθόρισε ότι τα πρώτα έξι χρόνια της ζωής είναι τα πιο κρίσιμα για την ανάπτυξη ενός παιδιού. Ονόμασε αυτό το στάδιο, την περίοδο του «απορροφητικού μυαλού» για να περιγράψει την ικανότητα του παιδιού να απορροφά πληροφορίες από το περιβάλλον του σαν σφουγγάρι. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τα παιδιά αναπτύσσουν γρήγορα μια κατανόηση της κουλτούρας και του κόσμου τους και χτίζουν τα θεμέλια της νοημοσύνης και της προσωπικότητάς τους.

Ευαίσθητες περίοδοι

Η Δρ Μαρία Μοντεσσόρι παρατήρησε ότι τα παιδιά περνούν από συγκεκριμένα στάδια στην ανάπτυξή τους όταν είναι πιο ικανά να μάθουν συγκεκριμένες γνωστικές περιοχές και δεξιότητες. Ονόμασε αυτά τα στάδια «ευαίσθητες περιόδους», οι οποίες ουσιαστικά περιγράφουν τα παράθυρα ευκαιριών για μάθηση. Τα χαρακτηριστικά των ευαίσθητων περιόδων περιλαμβάνουν: έντονη εστίαση, επανάληψη, δέσμευση σε μια εργασία και πολύ εκτεταμένες περιόδους συγκέντρωσης.

Ολόπλευρη Μάθηση

Η εκπαίδευση Μοντεσσόρι επικεντρώνεται στην καλλιέργεια των δυνατοτήτων κάθε παιδιού παρέχοντας μαθησιακές εμπειρίες που υποστηρίζουν την πνευματική, σωματική, συναισθηματική και κοινωνική του ανάπτυξη. Όλες οι πτυχές της ανάπτυξης και της μάθησης των παιδιών είναι αλληλένδετες και θεωρούνται εξίσου σημαντικές.

Εξατομικευμένη Μάθηση

Τα προγράμματα εκμάθησης Μοντεσσόρι εξατομικεύονται σε κάθε παιδί με βάση το μοναδικό ρυθμό ανάπτυξης, τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες του. Τα μαθήματα με το υλικό Μοντεσσόρι παρουσιάζονται με βάση την ακαδημαϊκή πρόοδο κάθε παιδιού. Οι εκπαιδευτικοί παρακολουθούν την πρόοδο κάθε παιδιού και το υποστηρίζουν καθώς προχωρούν στο πρόγραμμα σπουδών.

Ελευθερία Κίνησης και Επιλογής

Η Δρ Μαρία Μοντεσσόρι παρατήρησε ότι τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα όταν κινούνται ελεύθερα, επιλέγουν ελεύθερα τη δουλειά τους και ακολουθούν τα ενδιαφέροντά τους. Σε μια τάξη Μοντεσσόρι, τα παιδιά είναι ελεύθερα να μετακινούνται στο προετοιμασμένο περιβάλλον, να επιλέγουν τη δραστηριότητα που επιθυμούν και να ανακαλύψουν μαθησιακά αποτελέσματα μέσω της πρακτικής εμπειρίας. Η μάθηση Μοντεσσόρι κινείται κυρίως σε ατομικό επίπεδο, αυτοδιορθώνεται και προσαρμόζεται στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα κάθε παιδιού ξεχωριστά.

Προετοιμασμένο περιβάλλον

Η τάξη Μοντεσσόρι είναι ένας προσεκτικά προετοιμασμένος χώρος μάθησης όπου όλα έχουν έναν σκοπό και μια θέση. Η αίσθηση τάξης βοηθά τα παιδιά να αναπτύξουν λογικές διαδικασίες σκέψης. Τα παιδιά έχουν έμφυτη την τάξη και την οργάνωση που το περιβάλλον Μοντεσσόρι τα βοηθάει να συνδυάσουν την τάξη στο περιβάλλον και στο μυαλό.

Εσωτερικά κίνητρα

Η προσέγγιση Μοντεσσόρι υποστηρίζει ότι η μάθηση πρέπει να είναι το κίνητρο. Η μάθηση βασίζεται στα εσωτερικά κίνητρα και όχι στην ανταμοιβή. Γι’ αυτό και στην τάξη Μοντεσσόρι δεν υπάρχουν έπαινοι και ανταμοιβές, αλλά η ευχαρίστηση της ίδιας της μάθησης.

Ανεξαρτησία

Η ανεξαρτησία είναι ο βασικός στόχος της Μοντεσσοριανής εκπαίδευσης. Μέσα από το προετοιμασμένο μοντεσσοριανό περιβάλλον, τα υλικά και την καθοδήγηση των παιδαγωγών, τα παιδιά μαθαίνουν να σκέφτονται και να ενεργούν ανεξάρτητα και αυτόνομα.

Αυτοεκπαίδευση

Μία από τις βασικές αρχές της μεθόδου Μοντεσσόρι είναι η έννοια της αυτο-εκπαίδευσης. Βασίζεται στην πεποίθηση ότι τα παιδιά είναι ικανά και πρόθυμα να διδάξουν τον εαυτό τους εάν τους παρέχονται ενδιαφέροντα μαθησιακά ερεθίσματα. Τα υλικά Μοντεσσόρι, το προετοιμασμένο περιβάλλον και οι

Μοντεσσοριανοί παιδαγωγοί, ενθαρρύνουν και ενδυναμώνουν τα παιδιά αναπτύσσοντας την ικανότητα να κατευθύνουν τη δική τους εκπαίδευση.https://blogs.sch.gr/eleprent/files/2025/03/10-Paidagogikeς-Archeς-Montessori-Iria-Writes.docx

Καλωσήρθατε στο Blogs.sch.gr. Αυτό είναι το πρώτο σας άρθρο. Αλλάξτε το ή διαγράψτε το και αρχίστε το “Ιστολογείν”!