Βασιλόπιτα ονομάζεται η πίτα που παρασκευάζεται σε ορισμένες χώρες από τους χριστιανούς, παραμονές της Πρωτοχρονιάς, που κόβεται και μοιράζεται λίγο αφότου αλλάξει ο χρόνος.
Παρασκευάζεται κυρίως από αλεύρι, αυγά, ζάχαρη και γάλα, σε διάφορα μεγέθη και είδη, αλλά συνήθως είναι φουσκωτή, αφράτη και γλυκιά.
Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας, όπως στη δυτική Μακεδονία, η βασιλόπιτα είναι αρμυρή και είναι συνήθως τυρόπιτα ή πρασόπιτα.
Όμως βασικό κοινό γνώρισμα είναι ότι στο εσωτερικό όλων των βασιλοπιτών τοποθετείται νόμισμα, το «φλουρί», που σύμφωνα με την παράδοση θα φέρει ευλογία σε αυτόν ή αυτήν που θα το βρει.
Η Βασιλόπιτα μπαίνει πάνω στο τραπέζι, όπου ο νοικοκύρης και η νοικοκυρά, αφού την σταυρώσουν με το μαχαίρι τρεις φορές, αρχίζουν να την κόβουν με πρώτο κομμάτι του Σπιτιού, του Χριστού, της Παναγίας, του Σπιτονοικοκύρη, της Σπιτονοικοκυράς, του Φτωχού, του Άι-Βασίλη, των μελών της οικογένειας του σπιτιού και των φιλοξενούμενων.
Υπάρχει μια θρησκευτική παράδοση που συνδέει την βασιλόπιτα με την προσωπικότητα του Μεγάλου Βασιλείου. Κατά τη θρησκευτική λοιπόν ορθόδοξη παράδοση, στις αρχές του 5ου αιώνα, στην Καισαρεία της Καππαδοκίας, στη Μικρά Ασία, που επίσκοπος ήταν ο Μέγας Βασίλειος, ήλθε να την καταλάβει ο αυτοκράτορας Ιουλιανός ο γνωστός ως παραβάτης, με πρόθεση να τη λεηλατήσει.
Αν και η ίδια ιστορία συναντάται με μικρές παραλλαγές, όπου στη θέση του Ιουλιανού, έχουν τον αυτοκράτορα Ουάλη, το μοτίβο της είναι κατά βάση το ίδιο:
Ο Μέγας Βασίλειος ζήτησε από τους πλούσιους της πόλης να μαζέψουν ό, τι χρυσαφικά μπορούσαν, προκειμένου να τα παραδώσει ως “λύτρα”, για τη σωτηρία της πόλης.
Πράγματι, συγκεντρώθηκαν πολλά πολύτιμα αντικείμενα. Τελικά, ο (θαυματουργικός) θάνατος του αυτοκράτορα, αποτρέπει την τελευταία στιγμή, τόσο την καταστροφή της πόλης, όσο και την προσφορά των λύτρων, τα οποία παραμένουν στην πόλη.
Προκειμένου όμως ο Μέγας Βασίλειος να επιστρέψει αυτά τα πολύτιμα αντικείμενα στους δικαιούχους, μη γνωρίζοντας σε ποιόν ανήκει τι, έδωσε εντολή να παρασκευαστούν μικροί άρτοι, εντός των οποίων τοποθετήθηκαν τα πολύτιμα αντικείμενα. Οι άρτοι αυτοί μοιράστηκαν στους κατοίκους την επομένη του εκκλησιασμού. Το γεγονός αυτό έφερε διπλή χαρά: από την μία μεριά η πόλη σώθηκε και από την άλλη μεριά οι κάτοικοι πήραν πολύτιμα δώρα.
Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε, ως κοπή της βασιλόπιτας, κάθε 1η Ιανουαρίου (Πρωτοχρονιά), την ημέρα της εορτής του Αγίου και του Μεγάλου Βασιλείου, που τιμάμε τη μνήμη της ημέρας του θανάτου του.
Η παράδοση της κοπής της βασιλόπιτας δεν περιορίζεται μόνο στο κάθε σπίτι και μόνο την ημέρα της Πρωτοχρονιάς. Από τις επόμενες ημέρες και σχεδόν μέχρι και τα τέλη Φεβρουαρίου, σύλλογοι, επαγγελματικές ενώσεις και οργανώσεις κόβουν τη δική τους βασιλόπιτα, ως ευλογία για καλή χρονιά!