ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ
Τα μέρη του λόγου
Είναι πολύ σημαντικό για ένα μαθητή των μεγάλων τάξεων του δημοτικού να μπορεί να γνωρίζει τα μέρη του λόγου, τις δέκα δηλαδή κατηγορίες στις οποίες κατατάσσουμε όλες τις λέξεις της γλώσσας μας από γραμματική άποψη.
Τα κλιτά
1. Άρθρο (=ο, η, το / ένας, μία, ένα)
2. Ουσιαστικό (=όνομα, ζώα, πράγμα ή έννοια, κατάσταση)
3. Επίθετο (=Τι είναι το ουσιαστικό;)
4. Αντωνυμία
5. Ρήμα (=Κάποιος κάνει ή παθαίνει κάτι)
6. Μετοχή (-όντας/ώντας ή -μένος, -μένη, -μένο)
Τα άκλιτα
7. Επίρρημα
8. Σύνδεσμος
9. Πρόθεση
10. Επιφώνημα
4. Αντωνυμίες
Α. Προσωπικές: Δηλώνουν τα τρία πρόσωπα του λόγου (εγώ, εσύ, αυτός).
Β. Κτητικές: Δείχνουν τον κτήτορα, σε ποιον δηλ. ανήκει κάτι (δικός-η-ο μου, μου, σου, του, της).
Γ. Αυτοπαθείς: Δείχνουν πως το πρόσωπο που ενεργεί δέχεται το ίδιο την ενέργεια (τον εαυτό μου, τον εαυτό σου, τον εαυτό του).
Δ. Οριστικές: Ξεχωρίζουν κάτι από άλλα του ίδιου είδους (ίδιος, ίδια, ίδιο, μόνος, μόνη, μόνο).
Ε. Δεικτικές: Τις χρησιμοποιούμε για να δείχνουμε (αυτός, -η, -ο, τούτος , -η, -ο, εκείνος, -η, -ο, τέτοιος , -α, -ο, τόσος, -η, -ο).
ΣΤ. Αναφορικές: Αναφέρονται σε λέξεις που προηγούνται ή παραλείπονται (που (άκλιτο), ό,τι ( επίσης άκλιτο-έχει υποδιαστολή για να ξεχωρίζει από τον ειδικό σύνδεσμο ότι), ο οποίος , η οποία, το οποίο, όποιος, -α, -ο, όσος, -η, -ο).
Ζ. Ερωτηματικές: Τις χρησιμοποιούμε για να ρωτάμε (τι (άκλιτο), ποιος , -α, -ο, πόσος, -η, -ο).
Η. Αόριστες: Τις χρησιμοποιούμε όταν δεν ξέρουμε κάτι ή κάποιον (κάποιος, κάποια, κάποιο, ένας, μια, ένα, άλλος, -η, -ο, κάμποσος, -η, -ο, μερικοί, μερικές, μερικά, κανένας, καμιά, κανένα και τα άκλιτα κάθε, κάτι, καθετί, τίποτε, ο δείνα, ο τάδε).
ΤΑ ΑΚΛΙΤΑ
7. Επιρρήματα
Συνήθως συνοδεύουν ρήματα (το ακολουθούν) και τα προσδιορίζουν.
Είδη επιρρημάτων:
Α) Τοπικά (πού;): Φανερώνουν τόπο: μέσα, έξω, πάνω, κάτω, δεξιά, αριστερά, ψηλά, χαμηλά, εδώ, εκεί, πουθενά, εμπρός, πίσω, δίπλα, μακριά, κοντά, πλάι, απέναντι, ανάμεσα, γύρω, παντού, …
Β) Χρονικά (πότε;): Φανερώνουν χρόνο: τώρα, αμέσως, σε λίγο, αργότερα, συνέχεια, συνεχώς, πάντα, ποτέ, σήμερα, αύριο…
Γ) Τροπικά (πώς;): Φανερώνουν τρόπο: έτσι, αλλιώς, ωραία, άσχημα, κακά, καλά, ευτυχώς, δυστυχώς, απότομα, ξαφνικά, σιγά, ήρεμα…
Δ) Ποσοτικά (πόσο;): Φανερώνουν ποσό: πολύ, λίγο, ελάχιστα, καθόλου, τόσο, περισσότερο, λιγότερο, περίπου, σχεδόν, διόλου, αρκετά…
Ε) Βεβαιωτικά: Βεβαιώνουμε κάτι: βέβαια, βεβαίως, ασφαλώς, ναι, μάλιστα .
ΣΤ) Αρνητικά: Αρνούμαστε κάτι: όχι, μη(ν), δε(ν), όχι βέβαια .
Ζ) Διστακτικά: Δείχνουμε το δισταγμό μας: ίσως, πιθανόν, άραγε, τάχα, τάχατε, δήθεν.
Για να τα ξεχωρίζουμε εύκολα μαθαίνουμε πως όλες οι λέξεις που απαντούν στις ερωτήσεις: πού, πότε, πώς και πόσο ή επιβεβαιώνουν κάτι ή αρνούμαστε κάτι ή διστάζουμε για κάτι είναι επιρρήματα. Μπορούμε να μάθουμε μερικά από κάθε κατηγορία και μετά εύκολα βρίσκουμε και τα υπόλοιπα.
8. Σύνδεσμοι
Τα είδη των συνδέσμων
Α. Συμπλεκτικοί: και (κι), ούτε, μήτε, ουδέ, μηδέ.
Β. Διαχωριστικοί: ή, είτε.
Γ. Αντιθετικοί: μα, αλλά, παρά, όμως, ωστόσο, ενώ, αν και, μολονότι, μόνο.
Δ. Συμπερασματικοί: λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως, που.
Ε. Επεξηγηματικός: δηλαδή.
ΣΤ. Ειδικοί: πως, που, ότι.
Ζ. Χρονικοί: όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, πριν (πριν να), μόλις, προτού, ωσότου, όποτε, όσο που, όποτε.
Η. Αιτιολογικοί: γιατί, επειδή, αφού (και το ποιητικό τι).
Θ. Υποθετικοί: αν (εάν), σαν, άμα.
Ι. Τελικοί: να, για να.
ΙΑ. Αποτελεσματικοί: ώστε, που.
ΙΒ. Διστακτικοί: μη(ν), μήπως.
ΙΓ. Συγκριτικός: παρά.
Στους συνδέσμους κατατάσσονται και τα μόρια: ας, θα, να, μα, για.
9. Προθέσεις
Προθέσεις είναι οι παρακάτω δεκατρείς λέξεις: με, σε, για, ως (έως), προς, κατά, μετά, παρά, αντί(ς), από, δίχως, χωρίς, ίσαμε.
Οι προθέσεις είναι πολύ σημαντικές για τη σύνθεση γιατί σχηματίζουν πολλά σύνθετα (κυρίως ως πρώτο συνθετικό και ιδιαίτερα οι αρχαίες προθέσεις). Καλό είναι λοιπόν να ξέρουμε και τις αρχαίες προθέσεις: διά, εκ – εξ, εν, επί, περί, προ, υπέρ, υπό. Στα μαθηματικά χρησιμοποιούνται και οι: συν, πλην, μείον, επί, δια.
10. Επιφωνήματα
Είναι μονοσύλλαβες λέξεις που φανερώνουν θαυμασμό, πόνο, απορία, ευχή, δηλαδή συναισθήματα. Ξεχωρίζουν εύκολα γιατί συνήθως συνοδεύονται από ένα θαυμαστικό (!).Έτσι τα επιφωνήματα φανερώνουν:
- θαυμασμό: α! ποπό! ω! μπα!
- απορία: α! ο! μπα!
- πόνος, λύπη: αχ! α! όχου! άου! οχ! αλί! αλίμονο!
- περίπαιγμα: ε! ου! αχαχούχα!
- ευχή: είθε! μακάρι! άμποτε!
- έπαινο: εύγε! μπράβο!
- κάλεσμα: ε! ω!
- ειρωνεία: ε! ου!
- στεναχώρια, αηδία: ε! ου! ουφ! πουφ! πα πα πα!
- παρακίνηση: άντε! άμε! μαρς! αλτ! στοπ! σουτ! στ! αέρα!
- άρνηση: α μπα!
- αβεβαιότητα: χμ!
ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ
