«ShipLeaks»

«ShipLeaks»

Όπως στη διεθνή διπλωματία τα διαβαθμισμένα «απόρρητα» τηλεγραφήματα μετατρέπονται εν νυκτί σε παγκόσμιο θέαμα, έτσι και στο «ShipLeaks», ένα άτυπο σημείωμα για τα εφόδια του πλοίου είδε το «φως» της δημοσιότητας, ταξιδεύοντας από τις τσέπες των εκπροσώπων του πληρώματος απευθείας στις οθόνες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η διαφορά είναι ότι εδώ, αντί για κρατικά μυστικά, το «απόρρητο ντοκουμέντο» αφορούσε την έλλειψη πόσιμου νερού και την ανταλλαγή σχοινιών με γειτονικό πλοίο!

Σημείωση: Οποιαδήποτε ομοιότητα με πραγματικά σκάφη, πληρώματα ή ναυτεργατικές περιπέτειες είναι εντελώς συμπτωματική και αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας (ή απλώς μιας αλληγορικής οπτικής της εκπαιδευτικής μας καθημερινότητας).

Όταν η ουσία βουλιάζει στην εικόνα: χρονικό ενός «ναυαγίου»

Στον σύγχρονο δημόσιο διάλογο —και ιδίως στον μικρόκοσμο της ναυτικής μας καθημερινότητας— η απόσταση ανάμεσα στην επίλυση ενός πραγματικού προβλήματος και τη μετατροπή του σε εφήμερο επικοινωνιακό πυροτέχνημα μετριέται πλέον σε εκατοστά. Ή, για να ακριβολογούμε, στις τσακίσεις ενός διπλωμένου ανυπόγραφου χαρτιού που ταξιδεύει από χέρι σε χέρι και από τσέπη νιτσεράδας σε τσέπη νιτσεράδας.

Το «διπλωματικό επεισόδιο» ξεκινά με μια εντελώς πεζή, αληθινή και επείγουσα ναυτική πραγματικότητα: την έλλειψη βασικών εφοδίων ευθύς με το ξεκίνημα της νέας ταξιδιωτικής περιόδου. Ο καπετάνιος ενός πλοίου, κινούμενος με τη συνήθη ναυτιλιακή διαδικασία, συντάσσει μια επίσημη αναφορά προς την εφοπλιστική εταιρεία. Περιγράφει την κατάσταση με ακρίβεια, αναφέρει τις εθελοντικές προσφορές μελών του πληρώματος, αλλά και την ανταλλαγή υλικών με γειτονικό σκάφος (καύσιμα για λίγα σχοινιά), ζητώντας το αυτονόητο: να υπάρχουν τα απαραίτητα εφόδια για το πλήρωμα και τους επιβάτες.

Λίγες ημέρες μετά, καταφθάνει καλοδεχούμενη στο πλοίο κοινή αντιπροσωπεία του ομοσπονδιακού  και του τοπικού ναυτεργατικού σωματείου, στο πλαίσιο ευρύτερης ενημέρωσης για τις συνθήκες λειτουργίας του στόλου — μια τοπική εκδοχή της «διεθνούς διάσκεψης κορυφής». Στο περιθώριο της συζήτησης για τα οικονομικά αδιέξοδα της ναυτιλίας και τον περιορισμό των επιδοτήσεων εφοδιασμού, ο καπετάνιος επιδεικνύει κι ένα ανυπόγραφο προσχέδιο εκείνης της αναφοράς. Ο πληροφορούμενος εκπρόσωπος του σωματείου ζητά να το κρατήσει για να «ενημερωθεί». Το χαρτί φεύγει από το χέρι του καπετάνιου ατσαλάκωτο, ως μια απλή, συναδελφική και άτυπη ενημέρωση — ό,τι θα λέγαμε, σε γλώσσα διπλωματικού πρωτοκόλλου, «κατ’ ιδίαν, εκτός ημερησίας διάταξης».

Και κάπου εκεί ξεκινά η συναρπαστική διαδρομή του εγγράφου.

Αυτός στον οποίο δόθηκε το —ατσαλάκωτο ακόμη— χαρτί, το μεταβιβάζει σε μέλος του τοπικού συλλόγου ναυτεργατών. Εκείνο, με τη σειρά του, το διπλώνει προσεκτικά (ή και όχι), το βάζει στην τσέπη του, βγάζει μια φωτογραφία, και τελικά το παραδίδει πίσω στον αρχικό κάτοχό του — ολοκληρώνοντας έτσι έναν πλήρη κύκλο διακίνησης διαβαθμισμένου υλικού, άξιο και της πιο σχολαστικής ναυτιλιακής υπηρεσίας πληροφοριών.

Από εκεί και πέρα, το θαύμα της επικοινωνιακής μεταστοιχείωσης ολοκληρώνεται: «άγνωστο πρόσωπο» που αυτοπροσδιορίζεται ως παλιός ναυτικός και αράζει στον «καφενέ στου λιμανιού την άκρη», άσχετο με ό,τι έχει προηγηθεί, το αναρτά στο Facebook, η ανάρτηση αναπαράγεται αστραπιαία σαν φήμη σε λιμάνι, και το τσαλακωμένο πλέον έγγραφο κάνει τον γύρο του διαδικτύου μέσω «ενημερωτικών» ναυτιλιακών sites που ανακαλύπτουν ξαφνικά την Αμερική και τις ελλείψεις εξοπλισμού στα σκάφη.

Ο αρχικός αποδέκτης του εγγράφου, δηλώνοντας εκ των υστέρων ότι ο ίδιος δεν διαθέτει καν μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αρνείται οποιαδήποτε ευθύνη για τη διαρροή. Και ενδεχομένως να έχει δίκιο ως προς το πάτημα του κουμπιού «δημοσίευση». Όμως, όταν ένα έγγραφο επιδίδεται προσωπικά σε κάποιον, η θεσμική ευθύνη για τη διαχείριση και τον έλεγχο της πορείας του παραμένει δική του — όσο κι αν αποφασίσει να το εμπιστευτεί σε χέρια που βιάζονται να το φωτογραφίσουν.

Μεμιάς, το ουσιαστικό αίτημα για τη μέριμνα του πληρώματος και των επιβατών μετατρέπεται σε πρώτης τάξεως «λαβράκι» (κατά κυριολεξία, αυτή τη φορά). Μόνο που αντί η δημοσιοποίηση να εστιάσει στο γενικευμένο θεσμικό πρόβλημα, προβάλλεται φαρδιά-πλατιά η εικόνα του εγγράφου με όλα τα στοιχεία του πλοίου και του καπετάνιου. Το θέμα βαφτίζεται «είδηση» μεσημεριανού ναυτιλιακού μαγκαζίνο, εξυπηρετώντας τοπικούς ανταγωνισμούς εξουσίας μέσα στο λιμάνι και προσφέροντας μια χρυσή ευκαιρία για μικροπολιτικό ακτιβισμό.

Ο καπετάνιος, βλέποντας το όνομά του να φιγουράρει ως πιθανή πηγή «διαρροής» σε ένα επικοινωνιακό παιχνίδι που ο ίδιος δεν επέλεξε, αντιδρά με επιστολή διαμαρτυρίας — το τοπικό αντίστοιχο μιας «διακοίνωσης διαμαρτυρίας» προς τη γειτονική πρεσβεία, με το οποίο κινδυνεύει να διαταράξει την πολιτική των «ήρεμων νερών». Η ένστασή του δεν αφορούσε φυσικά την ανάδειξη του προβλήματος —το οποίο ο ίδιος είχε κοινοποιήσει επισήμως στους αρμόδιους— αλλά τον τρόπο με τον οποίο η άτυπη ενημέρωση μετατράπηκε σε φτηνό εργαλείο εντυπωσιασμού.

Η στάση του τοπικού σωματείου: ανακοίνωση τύπου… εξ αποστάσεως ασφαλείας

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην παράσταση αυτή παρουσιάζει η επίσημη παρέμβαση του τοπικού Συλλόγου Ναυτεργατών. Κληθέν να λάβει θέση για ένα συμβάν στο οποίο μέλη του είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διακίνηση της φωτογραφίας, το σωματείο επέδειξε την υψηλή τέχνη του «νίπτω τας χείρας μου» — ένα ακόμη δείγμα του πάγιου συνδικαλιστικού αθλήματος: της άρσης βαρών, δίχως ανάληψη βάρους.

Με μια βαρυσήμαντη ανακοίνωση, εξήγησε πως δεν προτίθεται να μετατραπεί σε «λαϊκό δικαστήριο» ούτε να επιδοθεί σε «κυνήγι μαγισσών», καθότι οι καιροί είναι «δύσκολοι και δαιδαλώδεις», θαλασσοταραχή, θα έλεγε κανείς, ή ίσως πιο ποιητικά “Το καραντί… Το καραντί θα μας μπατάρει”. Αφού λοιπόν πέταξε τη μπάλα στην προβλήτα, προσπερνώντας την παραδοχή μέλους του για την προηγηθείσα φωτογράφιση του εγγράφου, υπενθύμισε με νόημα ότι είναι το σωματείο «όλων των συναδέλφων, μηδενός εξαιρουμένου» — αφήνοντας ωστόσο τον συγκεκριμένο καπετάνιο απολύτως εξαιρεμένο και ακάλυπτο στην τοπική μικροπολιτική αρένα του λιμανιού και στην επικοινωνιακή διαχείριση της πληροφορίας.

Στην τελική του τοποθέτηση, ο καπετάνιος —επικαλούμενος με νόημα τη «λεπίδα του Όκαμ»— επέλεξε να μην αναλωθεί σε περαιτέρω εικοτολογίες. Όταν οι τσακίσεις του χαρτιού και η παραδοχή της φωτογράφισης μιλούν από μόνες τους, οι πολλές υποθέσεις είναι απλώς περιττές. Δηλώνοντας την εμπιστοσύνη του στο πλήρωμά του, έκλεισε τον ανούσιο αυτό κύκλο — τουλάχιστον ως προς το επίσημο ανακοινωθέν λήξης του «διπλωματικού επεισοδίου».

Το δίδαγμα της ιστορίας

Η εξέλιξη αυτής της ιστορίας αφήνει μια πικρή αλλά χρήσιμη γεύση για το πώς διεξάγεται ο «αγώνας» στη δημόσια σφαίρα:

• Η παγίδα του εντυπωσιασμού. Όταν η συνδικαλιστική τακτική προτάσσει την εικόνα και το πρόσκαιρο «ντόρο» έναντι της ουσιαστικής θεσμικής πίεσης, το αποτέλεσμα γίνεται μπούμερανγκ. Το συστημικό πρόβλημα της υποχρηματοδότησης του στόλου υποβιβάζεται σε περιπτωσιολογικό κουτσομπολιό της προβλήτας.
• Η ευκολία της διαρροής. Η διακίνηση άτυπων ενημερωτικών σημειωμάτων χωρίς τη συγκατάθεση εκείνου που τα παρείχε, ειδικά όταν εκθέτει πρόσωπα στον τοπικό ανταγωνισμό εξουσίας και τις μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις, δεν είναι «αγωνιστική δημοσιότητα»· είναι απλώς ανευθυνότητα.
• Η ουσία που χάνεται. Πίσω από τις ανακοινώσεις, τις διαψεύσεις, τα «λαϊκά δικαστήρια» και τις επαναστατικές διακηρύξεις, το αρχικό ζήτημα —δηλαδή αν το πλοίο έχει τα απαιτούμενα μέσα— βουλιάζει γρήγορα μόλις η είδηση θαφτεί κάτω από το επόμενο scroll.

Όπως σημειώθηκε εύστοχα στο κλείσιμο αυτής της διαδρομής, ακόμα κι αν όλοι δηλώνουν ότι πλέουν προς τον ίδιο προορισμό, είναι προφανές ότι συχνά επιλέγουν να πλέουν με «διαφορετικό πηδάλιο», Και όσο κάποιοι δεν μπορούν να αναγνωρίσουν τελικά αν «ο μπούσουλας είναι που στρέφει ή το καράβι;» και προτιμούν το πηδάλιο του εντυπωσιασμού, η ουσία της ναυτικής καθημερινότητας θα συνεχίσει να σκοντάφτει στις τσακίσεις των διπλωμένων εγγράφων.

Και φυσικά, όπως προειδοποιήθηκε ο αναγνώστης εξαρχής, όλα τα παραπάνω είναι προϊόν καθαρής μυθοπλασίας — μια σύμπτωση τόσο ακριβής, που ούτε ο πιο έμπειρος καπετάνιος δεν θα την πίστευε δίχως αποδείξεις, εκτός ίσως αν την έζησε ο ίδιος και κάποτε αποφάσισε να μας τη διηγηθεί. Άλλωστε, αν κάποιος τυχαίνει να διαβάζει αυτές τις γραμμές σε ένα χαρτί διπλωμένο στα τέσσερα σε μια τσέπη μουσαμά (για όσους είναι στεριανοί και δεν ξέρουν από τι φτιάχνεται η νιτσεράδα), ας ξέρει πως και το παρόν κείμενο διεκδικεί, εκ των πραγμάτων, μια θέση στο δικό του «ShipLeaks».