Μια φυσική καταστροφή είναι κάτι που κανένας δε θέλει να υποστεί στη διάρκεια της ζωής του.
Η φυσική καταστροφή (natural disaster) εμφανίζεται όταν ένας κίνδυνος προκαλεί τρωτότητα και η ζημιά είναι τόσο μεγάλη που η πληγείσα κοινότητα δε μπορεί να ανακάμψει με χρήση των δικών της πόρων. Μια καταστροφή συνεπάγεται σημαντική αποδιοργάνωση στη λειτουργία μιας κοινωνίας, με ευρύτατες ανθρώπινες, υλικές ή περιβαλλοντικές απώλειες.
Θα πρέπει όμως να τονιστεί ότι οι φυσικές καταστροφές δεν είναι και δεν πρέπει να θεωρούνται ως το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ενός φυσικού κινδύνου. Συνήθως, οι συνθήκες λειτουργίας μιας κοινωνίας είναι αυτές που δημιουργούν το υπόβαθρο ώστε ένας κίνδυνος να μετατραπεί σε καταστροφή, γεγονός το οποίο είναι συνάρτηση του πόσο καλά ή πόσο κακά μια κοινωνία μπορεί να προσαρμοστεί και να ανταποκριθεί στους κινδύνους που αντιμετωπίζει.
Το 1992, Ο ΟΗΕ όρισε τις φυσικές καταστροφές ως «σοβαρές διαταραχές στη λειτουργία της κοινωνίας, οι οποίες προκαλούν εκτεταμένες ανθρώπινες, υλικές ή περιβαλλοντικές απώλειες που υπερβαίνουν την ικανότητα της κοινωνίας να τις αντιμετωπίζει με ίδιους πόρους». Ο ΟΗΕ, γνωρίζοντας τη σημασία της ενημέρωσης για την πρόληψη και την αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών, με απόφασή του το Δεκέμβριο του 2009 (ψήφισμα 64/200), καθιέρωσε τη 13η Οκτωβρίου ως τη Διεθνή ημέρα μείωσης των φυσικών καταστροφών. Κατά την ημέρα αυτή, διοργανώνονται δράσεις και διάφορες εκδηλώσεις με στόχο την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών, αναφορικά με την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων από φυσικές καταστροφές.
Κατηγορίες φυσικών καταστροφών
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (World Health Organization) και η παγκόσμια βάση δεδομένων για τις φυσικές καταστροφές EM-DAT (Emergency Events Database) ταξινομoύν τις φυσικές καταστροφές στις εξής κατηγορίες:
- Γεωφυσικές, όπως οι σεισμοί, οι ηφαιστειακές εκρήξεις και οι κατολισθήσεις ξηρής μάζας
- Υδρολογικές, όπως οι πλημμύρες και οι κατολισθήσεις υγρής μάζας (πχ. χιονοστιβάδες)
- Μετεωρολογικές, όπως οι θύελλες και οι καταιγίδες
- Κλιματολογικές, όπως οι ακραίες θερμοκρασίες, οι ξηρασίες και οι δασικές πυρκαγιές
- Βιολογικές, όπως επιδημίες, που προκαλούνται από την έκθεση των ζώντων οργανισμών σε παθογόνους μικροοργανισμούς
Αποτίμηση των φυσικών καταστροφών
Υπάρχουν διαφορετικά είδη επιπτώσεων των φυσικών καταστροφών, όπως περιβαλλοντικές επιπτώσεις, επιπτώσεις στην υγεία, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις. Οι ειδικοί στον τομέα της εκτίμησης του κόστους των καταστροφών χρησιμοποιούν διάφορους όρους για να περιγράψουν τα αποτελέσματα αυτών, οι οποίοι δεν είναι πάντοτε σταθεροί. Σε γενικές γραμμές, οι επιπτώσεις/απώλειες/ζημιές/κόστος από τις φυσικές καταστροφές περιλαμβάνουν άμεσες απώλειες όπως απώλειες ζωών, τραυματισμούς, καταστροφές κτιρίων, καλλιεργειών, φυσικών πόρων κλπ. και έμμεσες απώλειες όπως προσωρινή ανεργία, διαταραχές/διακοπή των επιχειρήσεων, μειώσεις εισοδημάτων και μισθών, περιβαλλοντικές επιπτώσεις, ψυχολογικές συνέπειες, κλπ.
Γενικά, δεν υπάρχει μια κοινά αποδεκτή μέθοδος αξιολόγησης των άμεσων και έμμεσων οικονομικών επιπτώσεων των φυσικών καταστροφών. Οι μετρήσεις άυλων, μη φυσικών περιουσιακών στοιχείων ή του ευρύτερου κοινωνικού και περιβαλλοντικού κόστους των καταστροφών, σπάνια λαμβάνονται υπ’ όψιν στις αναλύσεις επιπτώσεων, δεδομένου ότι δεν είναι εύκολα ποσοτικοποιήσιμες. Κατά συνέπεια, οι μελέτες που αποτιμούν τις φυσικές καταστροφές εμφανίζουν διαφορές στον τρόπο αποτίμησης αλλά και στις ίδιες τις απώλειες που καλύπτουν. Παρ’ όλα αυτά, με όποιον τρόπο κι αν «μετράται» μια φυσική καταστροφή, η γενική αποτίμηση -στην πλειονότητα των περιπτώσεων- περιλαμβάνει τον απολογισμό των ανθρώπινων απωλειών (αριθμός νεκρών και πληγέντων ανθρώπων) και των οικονομικών απωλειών σε οικονομικούς όρους .
Στατιστικά στοιχεία φυσικών καταστροφών παγκοσμίως
Σύμφωνα με στοιχεία της Διεθνούς Στρατηγικής του ΟΗΕ για τη μείωση του κινδύνου των καταστροφών, ο συνολικός απολογισμός των φυσικών καταστροφών της πρόσφατης 30-ετίας (1980-2008) είναι:
- 2,1 εκατομμύρια νεκροί
- 5,3 δισεκατομμύρια πληγέντες
- 1,6 τρισεκατομμύρια $ Η.Π.Α. οικονομική ζημιά
Ο μεγαλύτερος αριθμός καταστροφών της 30-ετίας καταγράφεται στην Ασία (3.341 συμβάντα) και, ακολούθως, στην Αμερική (2.101 συμβάντα), την Αφρική (1.699 συμβάντα), την Ευρώπη (1.190 συμβάντα) και την Ωκεανία (380 συμβάντα). Οι υδρολογικές (πλημμύρες) και οι μετεωρολογικές καταστροφές (καταιγίδες) είναι -με διαφορά- οι επικρατέστερες φυσικές καταστροφές παγκοσμίως (2.887 και 2.381 συμβάντα), με κύρια περιοχή εμφάνισης την Ασία και την Αμερική . Ακολουθούν οι βιολογικές καταστροφές (επιδημίες) (1.039 συμβάντα), με κυριότερη περιοχή εμφάνισης την Αφρική, οι γεωφυσικές καταστροφές (σεισμοί, ηφαίστεια) με κύρια περιοχή εμφάνισης την Ασία και οι κλιματολογικές καταστροφές (ακραίες θερμοκρασίες, ξηρασίες, πυρκαγιές).